In Latijns-Amerika staan Inheemse 1 vrouwen in de frontlinie om hun land en hun rechten te verdedigen. Dat deed bij enkelen van hen de vraag rijzen: waarom vechten we als sociale leiders schouder aan schouder met de mannen uit onze gemeenschap, maar ondervinden we in ons huis en bed nog steeds geweld?

De bekendste vormen van dat ‘gemeenschapsfeminisme’ ontstonden in Guatemala en Bolivia. In Guatemala vormen de bossen en hooglanden van de Maya-gemeenschappen daar het toneel van. In Bolivia de straten van de El Alto. Met een miljoen inwoners van voornamelijk Aymara-afkomst kijkt de stad op 4000 meter hoogte uit over de Boliviaanse administratieve hoofdstad La Paz.

Van Mexico, in navolging van de Zapatisen, over Argentinië en Chili, tot in Europa bij Latijns-Amerikaanse migranten: overal zijn uitingen van het gemeenschapsfeminisme terug te vinden. Voor vrouwen is het een platform om meervoudige vormen van discriminatie aan te kaarten: kapitalisme, neoliberalisme, historisch en modern kolonialisme, racisme en heteronormativiteit. Het belang dat leven in een gemeenschap voor hen heeft, biedt een tegengewicht voor het kapitalistische systeem. Het doet dromen van een andere wereld, want voor Inheemse volkeren is dit al generaties lang een manier van leven.

Er is niemand die dat beter weet dan de Boliviaanse activist Adriana Amparo Guzmán Arroyo. Ze begroet me in het Aymara, de officiële taal van de gelijknamige gemeenschap, en vertaalt die begroeting nauwkeurig naar het Spaans: “Ik ben Adriana Guzmán Arroyo uit La Paz. Ik ben Aymara, lesbisch en voortbrenger van leven. Ik maak deel uit van het volksonderwijs, maakte radio en maak al dertien jaar deel uit van de organisatie Anti-Patriarchaal Gemeenschapsfeminisme (FCA: Feminismo Comuitario Antipatriarcal, red.).”

Pandemie en politieke crisis

Samen met een waaier aan sociale organisaties in het land, ook in El Alto, organiseerde FCA eind juli een algemene staking, waarbij ze wegblokkades opwierpen. De activisten eisen verkiezingen, want de presidentsverkiezingen die op 3 mei hadden moeten plaatsvinden zijn door de pandemie ondertussen al drie keer uitgesteld.

Omdat de piek van de epidemie in Bolivia in september wordt verwacht, schoof het kiestribunaal 18 oktober als nieuwe verkiezingsdatum naar voren. De langverwachte verkiezingen vallen zo nagenoeg een jaar na de controversiële verkiezingen van 2019, waarbij president Evo Morales onder dwang aftrad en het land ontvluchtte. Volgens sommige internationale analisten verzwakt de coronacrisis op die manier de democratie in verschillende Latijns-Amerikaanse landen.

carmen3

In verdeeld Bolivia is geen plek voor mijn poldervisie

Carmen Gimenez Solar ziet toe hoe haar familie in Bolivia steeds verder verdeeld raakt.

Tegenstanders van de interim-regering van president Jeanine Añez zijn het beu. De pandemie en de snel ingeroepen lockdown legden het protest tegen de regering gedeeltelijk stil, maar inmiddels komen mensen weer de straat op. Bolivia is één van de Latijns-Amerikaanse landen waar de gezondheidszorg overstelpt werd door de toevloed van coronapatiënten. Dat heeft dramatische gevolgen.

Een groot deel van de bevolking behelpt zich waar het kan met traditionele geneeskundige planten. Dat minister van Binnenlandse Zaken Arturo Murillo tijdens een persconferentie het gebruik van traditionele geneeskunde als onwetendheid bestempelde, werd door velen als een minachting van Inheemse cultuur beschouwd en gaf aanzet de eis voor nieuwe verkiezingen. “De traditionele geneeskunde is fundamenteel voor ons. Hoe kunnen wij anders leven? Voor ons zijn er nooit ziekenhuizen geweest. Wij hebben altijd al weerstand geboden met de traditionele geneeskunde”, vertelt Guzmán daarover.

Als bondgenoten ook vijanden zijn

“Wij zijn feministen uit noodzaak”, vertelt Guzmán verder. “We moeten ook binnen onze gemeenschappen, binnen de sociale organisaties het machismo en patriarchaat aan de kaak stellen. Anders zijn we geen feministen.”

“Sinds 2003 definiëren we ons als feministen. Toen had een bloedblad plaatsgevonden in El Alto die ten onrechte de gasoorlog wordt genoemd. Het was een bloedblad van het volk. Een president met Amerikaans paspoort (toenmalig president Gonzalo Sánchez de Lozada, red.) stuurde de militairen op een vreedzame manifestatie af. Dat ging over Boliviaans gas, dat verkocht zou worden zonder dat het iets opleverde voor het Boliviaanse volk.”

Inheemse vrouwen en mannen zetten samen hun schouders onder de transformatie van Bolivia

“Tijdens dat bloedbad organiseerden wij vrouwen ons mee in de straten van El Alto. We namen mee deel aan het protest, verzorgden de gewonden en de lichamen van de dodelijke slachtoffers. Maar wie zorgde er ondertussen voor het huishouden? Nadien wilden we niet terug naar huis, we wilden verder met de strijd. Want thuis wachtte ons opnieuw de was en de plas.”

“We zagen in El Alto hoe mannen en vrouwen schouder aan schouder een strijd voerden. Maar in sommige gevallen betekende terug naar huis gaan geweld ondergaan van diezelfde compañero die op straat onze strijdmakker was. Die gooide verontwaardigd stenen naar de militairen, terwijl hij thuis niet meehelpt in het huishouden, niet naar zijn vrouw luistert, haar slecht behandelt en gewelddadig is.”

Dubbel patriarchaat

Hoewel gemeenschapsfeminisme in verschillende vormen en in heel verschillende contexten ontstaat, zijn er toch belangrijke overeenkomsten. Mannen maken deel uit van de gemeenschap en de strijd. In Bolivia zetten Inheemse vrouwen en mannen samen hun schouders onder de transformatie van het land, waar ook zij als Aymara, Quechua en Guarani volwaardige burgers willen zijn.

64511_130072_jy6tZR

Waarom betalen Bolivianen de prijs voor onze energietransitie?

Heeft er in Bolivia een ‘lithiumcoup’ plaatsgevonden?

Maar Inheemse gemeenschappen zijn niet idyllisch, benadrukken gemeenschapsfeministen, want het patriarchaat en de kolonisatie wegen zwaar op Inheemse vormen van samenleven. Het wereldbeeld van de Aymara en de Inheemse volken is doorspekt van het patriarchaat, vertelt Guzmán. “Met de kolonisatie ontstond een koppeling tussen een bestaand Inheems patriarchaat en het patriarchaat dat de Spaanse kolonisator met zich meebracht.”

“Voordien had de kolonisatie door de Inca’s al nieuwe machtsverhoudingen en hiërarchische relaties ingevoerd. Zo was er de Zonnegod, wiens zonen de Inca’s waren. Het lichaam van de vrouw was minder waard. Zo vonden offers met vrouwen plaats.”

“Dat dubbele patriarchaat zorgt ervoor dat wij als vrouwen hier in andere omstandigheden leven dan vrouwen in Europa of de Verenigde Staten.” Want behalve onder het patriarchaat gaan de vrouwen in Latijns-Amerika vaker gebukt onder andere vormen van discriminatie. “Vrouwen in Europa of de VS, maar ook de mannen, leven in omstandigheden die zijn gevormd door het uitbuiten en ontginnen van onze gebieden.”

Guzmán en haar mede-activisten moesten goed nadenken over hun eisen en doelen als feministen. “De wereld werkt zo dat mannen en vrouwen niet dezelfde verantwoordelijkheden hebben en dat transnationale bedrijven ons beroven en verarmd achterlaten.” Daarom keken ze naar hun eigen cultuur en geschiedenis. “We keerden terug naar de gemeenschap, waar we opgroeiden en waar onze moeders nog leven.” Veel van de jongere feministen wonen vandaag de dag namelijk in de stad, waar ze studeren en werken. “Het past binnen de koloniale gedachte dat je naar de stad moet, om te studeren en beter te zijn. Om niet ‘onwetend’ te zijn zoals onze moeders en grootmoeders.”

adrianaguzman2
Beeld door: Adriana Guzmán

De racistische wereld leren kennen

Na de ‘gasoorlog’ in 2003 kwam er een veranderingsproces op gang. Het was een breed maatschappelijk proces van herwaardering van de Inheemse identiteit en waardigheid en van het werk van vele sociale organisaties en individuen. Het emotioneert Guzmán: “Dat proces was ook voor mij heel belangrijk. Het doorbrak een koloniaal beeld, waarin ik het bestaan van mijn grootmoeder en voorouders ontkende.”

“Voordien zei ik dat ik niet wist waar ik vandaan kwam, dat ik ‘misschien’ wel een Inheemse grootvader had, terwijl ik heel goed wist dat mijn grootvader Aymara is. Mijn grootmoeder deed haar pollera (de kenmerkende wijde rok met meerdere lagen die vrouwelijke Inheemse Aymara en Quechua dragen, red.) verschillende keren uit zodat mijn moeder naar school kon, uit angst voor sociale druk of racisme.”

Het veranderingsproces veranderde de blik van Guzmán. “Ik begreep de pijn die ik voelde en zag hoe koloniaal en racistisch de wereld is. Zodra je dat beseft, beslis je op een andere manier te gaan leven en je kinderen op te voeden. Buiten de logica van het kapitalisme, waarin een diploma, een auto en een huis hebben het belangrijkste vooruitzicht is. Het systeem legt ons die dingen op, maar laat ons geen tijd om in gemeenschap met elkaar te leven.”

De logica van racisme

Door zich als feminist en later als gemeenschapsfeminist te zien, kon Guzmán racisme benoemen én er de confrontatie mee aangaan, vertelt ze. “We beseften dat we als vrouwen, als Inheemse vrouwen en als vrouwen in armoede dubbel, driedubbele repressie ondergaan. Daar hoeven we geen boeken over te lezen. Een bloedbad zoals in El Alto vindt altijd op die kruispunten plaats. Vorig jaar, tijdens de staatsgreep (sommige Bolivianen zien het aftreden van Morales als een staatsgreep, red.) gebeurde dat opnieuw.”

Voor veel Inheemse mensen was het presidentschap van Evo Morales – de eerste Inheemse president – een belangrijk onderdeel van het veranderingsproces. “Dertien jaar lang was er intern debat. Ik wil hiermee het proces niet idealiseren, want er zijn ook fouten gemaakt door de staat en de organisaties. Dat is een onderdeel van zo’n proces. Maar we zijn overmoedig geweest. Ik was ervan overtuigd dat er geen weg terug was. Dit land zou nooit nog zonder de Inheems bevolking kunnen. Vorig jaar bleek dat processen kunnen teruggedraaid worden.”

Eind 2019 ontaarde het vertrek van Morales in stevig protest, waarin vooral de Inheemse bevolking van zich liet horen. Zijn gedwongen aftreden en vertrek werd en wordt nog steeds door hen als een staatsgreep beschouwd. Het protest dat daarop volgde werd hardhandig neergeslagen door politie en leger, waarbij dodelijke slachtoffers vielen.

“De staatsgreep was een vernedering voor onze vrouwen in polleras. Ze zijn geslagen, ze zijn op hun knieën gebracht. Er is op hen gespuwd omdat ze indias zijn en omdat ze een pollera dragen. Het was een waarschuwing dat wij als indios en indias niet mogen meebeslissen en geen mening mogen hebben. Dat was de boodschap van het vernederen van onze tantes en grootmoeders.”

Ook binnen de feministische beweging bestaat racisme

“De huizen van sociale leiders zijn in brand gestoken. Er is veel gewelddadige repressie geweest, met stigmatisering van de Inheemse bevolking en valse berichten. Wat kunnen we nog meer zeggen dan dat het racisme is? Wij hebben de logica van wat racisme is niet moeten bestuderen, we hebben het moeten voelen.”

Maar ook binnen de feministische beweging bestaat racisme, vertelt Guzmán. “Dat had ik eerst niet verwacht. Wij mogen alleen landverdedigsters zijn en aan de oever van een rivier staan. Dat is een koloniale blik. Maar er zijn hermanas (‘zusters’, red.) die rivieren verdedigen tegen hydro-elektrische projecten, er zijn hermanas die het voorouderlijk land in de stad verdedigen door zich te identificeren met hun cultuur en er zijn hermanas die de academische wereld tonen dat er andere vormen van kennisvorming zijn.”

“Waarom zou Simone de Beauvoir ons voorbeeld moeten zijn als wij onze voorouders hebben?” vraagt Guzmán zich hardop af. “Bartolina Sisa, Curusa Yarwi en comandante Ramona: wij hebben onze eigen voorbeelden die tegen het dubbele patriarchaat vochten. Wij zijn geen deel van het eurocentrisch feminisme. Wij maken deel uit van de strijd tegen het patriarchaat op straat.”

De strijd gaat niet in quarantaine

Ook in een wereld die gebukt gaat onder een pandemie, blijven de gemeenschapsfeministen zich organiseren. Meer dan ooit zijn zij digitaal aanwezig. Live video’s op social media tonen Inheemse feministen uit verschillende Latijns-Amerikaanse gemeenschappen in gesprek over actuele en mondiale thema’s.

“We moesten onze netwerken over de grenzen heen blijven voeden”, vertelt Guzmán. “Daarom begonnen we met digitale fora, samengebracht door meerdere compañeras. Het is belangrijk om te beseffen dat we niet alleen zijn, en om gedachten uit te wisselen vanuit verschillende territoria. We voerden debatten met Lolita Chavez van Guatemala of met Miriam Miranda van Ofraneh in Honduras. We voerden ceremonies uit voor de Pachamama 2, allemaal via Zoom, om elkaar kracht te geven. Er is meer repressie en nu er geen actie op straat mag plaatsvinden is dit onze ruimte.”

“Maar de strijd gaat niet in quarantaine”, verzekert Guzmán me. “We moeten elkaar clandestien ontmoeten om ervoor te zorgen dat het voedsel en de traditionele medicijnen blijven circuleren. Daar komt de uitdrukking ‘alleen het volk helpt het volk’ vandaan. Ondertussen blijven we de mensenrechtenschendingen van tijdens de staatsgreep aankaarten.”

Dekolonisatie moet ook in Europa plaatsvinden

Feministen in Europa en de gemeenschapsfeministen kunnen ook van elkaar leren, stelt Guzmán. Sterker nog: netwerken opzetten en samenwerken kan niet zolang er ongelijke machtsverhoudingen bestaan. “Het is belangrijk dat Europees feminisme aan zelfkritiek doet. Om te begrijpen wat de logica is waarop het gebouwd is.”

“Dekolonisatie kan niet alleen hier plaatsvinden, maar is ook nodig in Europa. Wij leven onder een dubbel patriarchaat en onder systematische uitbuiting van onze territoria, waar Europa beter van werd. Wij stelden hier ontginningspraktijken, overheden met een politiek van transgenetische gewassen en internationale leningen die schulden aan het volk opleveren aan. Maar de herkomst van dit alles ligt in Europa en de Verenigde Staten.”

“Daarom moeten Europese feministen hun deel van de strijd leveren. Ze moeten weten welke banken en staten bedrijven financieren die gemeenschappen van hun land jagen en mensenhandel en seksuele uitbuiting met zich mee brengen. Waar zit dat geld? In Europa en in de Verenigde Staten. Het protest moet ook daar plaatsvinden.”

Bovendien, stelt Guzmán, geeft leven in een gemeenschap leden van die gemeenschap ook veel terug. En dat geldt niet alleen voor Inheemse mensen in Latijns-Amerika. “De hele mensheid heeft in gemeenschappen geleefd. De keuze om opnieuw een andere vorm van leven aan te nemen en zo’n gemeenschap op te bouwen, is een politieke keuze. Elke feminist kan in zijn of haar omgeving zo’n gemeenschap opbouwen. Ook dat is een politieke beslissing.”

Dit artikel verscheen eerder op Mo.be en kwam tot stand in het kader van MO* onderzoekt. MO* maakt ieder jaar middelen vrij voor onderzoeksbeurzen die aan freelance medewerkers worden uitgereikt. Hiermee wil MO* haar kwalitatieve sterkte bevestigen en uitdragen, en tegelijk wat werk- en ademruimte geven aan journalisten die al te vaak met beperkte middelen moeten werken.

UFphAXTg

‘Corona: niet de eerste ziekte die wordt gebruikt voor koloniale oorlogsvoering’

Arbeiders met besmettingsrisico worden ingevlogen om Inheems land te bewerken.

Levi

‘Het antwoord op corona schuilt in de bossen’

Interview met leider van de Costa Ricaanse Bribri-gemeenschap Levi Sucre Romero.

  1. OneWorld gebruikt doorgaans de term ‘oorspronkelijk’ in plaats van Inheems, de auteur verkiest ‘Inheems’. Deze term heeft een juridische status waar hard voor is gevochten (zie de United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples). De hoofdletter toont respect, omdat het gaat om een collectieve identiteit, net zoals ‘Canadees’ een hoofdletter heeft. ↩︎
  2. Pachamama is de belangrijkste god voor de Inheemse gemeenschappen in de centrale Andes. Letterlijk betekent Pachamama ‘Moeder Aarde’. ↩︎

Bewuster geworden door dit artikel?

Onze journalistiek is toegankelijk voor iedereen en dat willen we zo houden. Met een kleine bijdrage help jij ons anderen ook bewust te maken. Alvast bedankt!

Ja, ik doe graag een eenmalige donatie!
Hoeveel wil je doneren?
lisa_coudere_profiel

Over de auteur

Lisa Couderé volgt Latijns-Amerika voor MO.be. Ze studeerde Spaans, Theater-, Film- en Literatuurwetenschappen aan de Universiteit van …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief