Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

“De omstandigheden waren er altijd al slecht”, vertelt de 19-jarige Payman* uit Afghanistan via Facebook. Tot voor kort was hij een van de 1500 vluchtelingen in het kamp in Lipa, in het noorden van Bosnië. Het kamp wordt ook wel het ‘Moria van de Balkan’ genoemd. “Het was er koud, er was geen goede medische hulp en het was ver van de stad.”

Een grote brand richtte eind december even de ogen van de wereld op het kamp. Honderden vluchtelingen vertrokken – zo’n 850 bleven, zonder elektriciteit, riolering en stromend water. De afgelopen maand dook de temperatuur in meerdere nachten zeker 10 graden onder nul. Tijdelijke legertenten met heaters bieden een minimale bescherming tegen het barre weer.

Agenten steken woningen in brand

Zo’n anderhalf jaar geleden ontvluchtte de Afghaanse Payman zijn land. Momenteel verblijft de student en journalist met zo’n honderd anderen in een oude fabriek vlak bij de Bosnische stad Bihać. Hij is een van de negenduizend vluchtelingen die in heel Bosnië verblijven. De meesten komen uit Afghanistan, anderen uit Pakistan. Verder reizen richting de EU kunnen zij niet. Zo’n vijfhonderd vluchtelingenkinderen reizen zonder begeleiding, meldt hulporganisatie Save The Children.

Camp Lipa 122020-6
Beeld door: Kemal Softic

Een van die minderjarige vluchtelingen is de 16-jarige Vahid*, ook uit Afghanistan. “Mijn familie is een paar dagen geleden de grens naar Kroatië overgestoken”, vertelt hij via WhatsApp-spraakberichten en via Instagram. “Ik had pijn aan mijn been en wilde hen niet tot last zijn. Ik had niet verwacht dat het ze zou lukken de oversteek te maken, maar nu ben ik hier dus zonder hen achtergebleven.” Hij verblijft samen met enkele andere families al een aantal maanden in een leegstaand huis in het gehucht Bosanska Bojna, op slechts een paar honderd meter van de Kroatische grens. In totaal bewonen tientallen kleine kinderen, onder wie baby’s, het pand, vertelt Vahid.

De politie wilde dat ik naar een kamp ga omdat ik minderjarig ben. Maar de kampen zijn niet goed, ik wil hier blijven

Vahid is van nature optimistisch. De tent waarin hij zich wast noemt hij ‘de beste badkamer van Bosnië’ en hij deelt zijn eten met een nestje puppy’s. Maar hij is op zijn hoede: “Een paar dagen geleden kwam de politie. Ze wilden dat ik naar een kamp ga omdat ik minderjarig ben. Maar de kampen zijn niet goed, ik wil hier blijven. Daarom vluchtte ik de bossen in, hier vlakbij.” Volgens Vahid stak de politie daarna een aantal huizen in brand, en daarmee de eigendommen van de vluchtelingen.

Het lijkt op een poging om de vluchtelingen te verjagen, of op zijn minst te dehumaniseren. “Het is onmenselijk, zoals ze ons behandelen”, verzucht Vahid. Toch blijft hij in de buurt: hij wil graag dicht bij de grens blijven, zodat hij snel naar zijn familie kan. Het kamp waar de agenten hem naartoe hadden willen sturen, ligt nog eens 60 kilometer verder van de grens.

Geweld aan de grens

Voor het overgrote deel van de 9000 vluchtelingen in Bosnië is het land ‘slechts’ een tussenstop; ze zijn op weg naar de Europese Unie. “Ik heb nu elf keer geprobeerd de grens over te steken”, zegt Payman. “Elke keer werd ik gepakt door de Kroatische politie. Soms behandelden ze ons goed, maar vaak ook niet. De laatste keer hebben ze mijn telefoon afgepakt.”

Als het kouder wordt, maakt de politie het vluchtelingen moeilijker door ze in een ijskoude rivier te duwen

1.-Adis

Hindernissen op de nieuwe Balkanroute

Een reportage vanuit een tentenkamp op de grens tussen Bosnië en Kroatië.

“De afgelopen jaren veranderde de Kroatische politie aan de grens van tactiek”, zegt Simon Campbell van het Border Violence Monitoring Network in een Skype-gesprek. Zijn organisatie brengt illegale pushbacks (zie kader) in kaart. “Vanaf het begin van de Balkanroute in 2018 is er geweld geweest – elke dag zagen we mensen met verwondingen van de grens terugkeren – maar het geweld is meer systematisch en georganiseerder geworden: als het kouder wordt, maakt de politie het vluchtelingen moeilijker door hun kleding te verbranden of ze in een ijskoude rivier te duwen.”

Het steekt bij de Bosniërs dat de Europese Unie miljoenen aan grensbewaking uitgeeft, maar dat het blijkbaar niet lukt om menswaardige opvang voor de vluchtelingen te regelen. Op eigen kracht lukt dat het gedecentraliseerde land niet, door de veelheid aan autonome entiteiten en kantons1 waarvan de meeste simpelweg weigeren vluchtelingenkampen toe te staan.

16.000 pushbacks

Er is geen kant-en-klare definitie van een illegale pushback. Breed gezegd gaat het om maatregelen die landen nemen om vluchtelingen die de grens over zijn gestoken (direct) terug te dwingen. We kennen pushbacks voornamelijk van beelden van boten langs de Griekse of Italiaanse kust, die teruggesleept worden naar open zee. In dit verhaal gaat het om vluchtelingen die op Kroatisch grondgebied zijn aangekomen, maar niet te kans krijgen asiel aan te vragen – ondanks artikel 14 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.

Uit de maandelijkse rapporten van de Danish Refugee Council blijkt dat er in 2020 ongeveer 16.000 illegale pushbacks plaatsvonden van Kroatië naar Bosnië. In 60 procent van de gevallen kwam daar geweld bij kijken.

Boetes voor wie vluchtelingen helpt

Camp Lipa 122020-11
Beeld door: Kemal Softic

Bihać, de grootste stad in het kanton Una-Sana in het noordwestelijke puntje van Bosnië, vangt al ruim drie jaar vluchtelingen op. Dat stuit op steeds meer weerstand. Dat lokale autoriteiten dreigen met fikse boetes voor het helpen van vluchtelingen, heeft die bereidheid nog verder doen dalen. Vermoedelijk willen de autoriteiten voorkomen dat vluchtelingen in de stad op straat leven, wat voor overlast zou zorgen.

In supermarkten en andere winkels worden vluchtelingen geweigerd, net als bij banken, waardoor het voor vluchtelingen zelf niet mogelijk is geld af te halen. In sommige gevallen werpen inwoners van Bihać zich op als tussenpersoon, maar zij rekenen daar vaak hoge prijzen voor.

Een jaarlijks drama

Camp Lipa 122020-5
Beeld door: Kemal Softic

Eind december presenteerde Campbells Border Violence Monitoring Network een 1500 pagina’s dik zwartboek aan de Europese Commissie, met daarin ervaringen van 12.654 vluchtelingen die te maken kregen met (seksueel) geweld, vernedering en diefstal op de Balkan, aan de grenzen met Europa. Geld dat Kroatië van de EU ontving om een systeem te implementeren waarmee zulk gedrag van de politie kan worden gemonitord, wordt daar nog niet aan besteed.

Campbell ziet een treurige vicieuze cirkel: “De brand in Lipa was nodig om aandacht te trekken, maar helaas is Lipa maar een symptoom van wat zich hier al jarenlang afspeelt.” Als de sneeuw smelt en de temperaturen stijgen, zal de aandacht weer verslappen, verwacht Campbell, totdat het scenario zich in de volgende winter opnieuw afspeelt. Dat draaiboek herhaalt zich al drie jaar achter elkaar.

‘Kroatië wil zichzelf bewijzen’

Hoewel Kroatië een EU-lidstaat is, maakt het (nog) geen deel uit van het Schengenverdrag2. Het ligt voor de hand dat het land met zijn strenge grensregime wil laten zien dat het de buitengrenzen van de EU kan beschermen. En in zekere zin wordt Kroatië daar ook voor beloond, zegt Campbell. “Terwijl wij rapporteren over mensenrechtenschendingen aan de grens, zette Kroatië een volgende stap in de onderhandeling voor toetreding tot Schengen. Door het bewaken van de EU-buitengrenzen wil Kroatië bewijzen het waard te zijn om lid te worden. Ze wijzen op wetten die hierover gaan, maar negeren de artikelen in deze wet die gaan over het recht op asiel.”

Duizenden op straat

Het grootste deel van de negenduizend vluchtelingen in Bosnië verblijft in kampen. Toch leven er ook zo’n 2500 mensen op straat, vrijwel allemaal in het Una-Sanakanton. Ze gaan daarheen omdat de oversteek naar de Schengenzone (via Kroatië) hier het kortst is. Anders dan in de rest van Noord-Bosnië zijn er in Una-Sana bovendien veel hulporganisaties actief.

Al is het de vraag hoelang dat zo blijft. “Nadat Lipa was afgebrand, hebben allerlei internationale organisaties zich teruggetrokken van die plek”, zegt Zlatan Kovačević van noodhulporganisatie SOS Bihać. “Ze lieten mensen gewoon verhongeren. Ze delen wel slaapzakken uit, maar wat heb je aan een slaapzak als je geen tent hebt? Dan kun je hem twee dagen gebruiken en dan heb je weer een nieuwe nodig!” SOS Bihać bestaat al sinds 1996 en geeft allerlei soorten noodhulp. “Als we pushbacks zien, dan gaan we eropaf. We geven de mensen eten, jassen, schoenen. Maar eerst praten we met ze, want op dat moment zijn ze bang en hebben ze psychologische hulp nodig.”

 

Dit bericht bekijken op Instagram

 

Een bericht gedeeld door SOS Bihac (@sos_bihac)

Vluchtelingen zoals Payman en Vahid die in leegstaande gebouwen of tenten in de bossen verblijven, zitten vaak niet op de radar bij instanties. Via andere vluchtelingen hoort Kovačević waar ze zitten of hij rijdt samen met een team de bergen in op zoek naar nieuwe squats om ook daar eten en kleding te brengen. “De problemen die vluchtelingen nu hebben, had ik zelf in de Bosnische oorlog ook. Toen had ik hulp nodig, nu geef ik het.”

“Weet je wat ik wil zeggen tegen de EU? Neem je geld maar mee en ga weg”, zegt Kovačević geïrriteerd. “Geef het geld maar aan Frontex en bescherm die grenzen. En als de EU in een crisis komt, dan zullen mensen uit Bosnië, Pakistan en Afghanistan komen om jullie te helpen. Dan zullen jullie zien wat hulp vanuit het hart is.”

Ze sloegen ons met stokken en gebruikten traangas. We zijn mensen, geen dieren

Vahid stuurt ondertussen vrijwel dagelijks berichten en video’s van zijn tocht naar Europa. De meeste pogingen mislukken en op sommige dagen levert dit bloedige beelden op. ‘Ze sloegen ons met stokken en gebruikten traangas. Fucking police. We zijn mensen, geen dieren.’ Met hemzelf gaat het goed, maar een aantal van zijn vrienden zijn er slecht aan toe.

Enkele dagen later lijkt het geluk toch aan Vahids zijde. Hij is aangekomen in de Kroatische hoofdstad Zagreb, waar hij herenigd zal worden met zijn familie en vanwaar ze samen verder zullen trekken richting Duitsland. De kans dat hij gedeporteerd wordt, is hier een stuk kleiner dan in de bossen vlakbij de grens. Vahid is optimistisch: ‘Ik zei toch dat het me zou lukken!’ Of dit betekent dat er na ruim vier jaar een einde komt aan zijn bestaan als vluchteling moet nog blijken.

*De achternamen van Payman en Vahid zijn bij de redactie bekend.

16989287039_ef1f3d8891_o

Wie beschermt vluchtelingen in de coronacrisis?

Op de Europese Unie hoeven zij niet te rekenen.

The Sea-Watch 3 patrolling the Central Mediterranean Search and Rescue Zone; International Waters off Libya; 19/12/2018

Vluchtelingen helpen is niet crimineel, het is verplicht

Landen hebben naast een morele ook een juridische plicht om mensen in nood te helpen.

  1. Na de Bosnische Burgeroorlog (1992-1995) werd Bosnië opgedeeld in twee entiteiten: de Federatie Bosnië en Herzegovina en Republika Srpska (niet te verwarren met buurland Servië). De Federatie is weer opgedeeld in kantons. Zowel de entiteiten als de kantons binnen de entiteiten hebben eigen ministeries met relatief veel autonomie. ↩︎
  2. Het Verdrag van Schengen is een afspraak van 26 Europese landen om op hun onderlinge grenzen geen personencontrole uit te voeren. ↩︎
20161217_MIK_LBD-Pics-45-von-127

Over de auteur

Journalist en fotograaf.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief