Terwijl hij zijn verhaal doet op een zonovergoten plein in Assen, wordt de Gambiaanse Christopher Tijan Smith (30) af en toe afgeleid door een groep mannen een paar meter verderop.“I’ll stay and chill for a while”, zal hij na het interview zeggen; het blijken vrienden te zijn uit het nabijgelegen asielzoekerscentrum. Om de zoveel tijd fietsen een paar van hen weg, en komen er anderen bij; ze bestellen friet bij de snackbar, vragen een aansteker aan drie tieners, draaien muziek, kletsen en lachen.

Je zou niet denken dat het dezelfde mannen zijn waar Smith in loodzware termen over vertelt. Mannen die de backway van Afrika
naar Europa namen: de irreguliere route via de Sahara, Noord-Afrika en de Middellandse Zee. Mannen die ’s nachts niet kunnen slapen van de nachtmerries over de gevaarlijke wegen in de woestijn, het wetteloze Libië en een open zee. Ook Smith, die zelf een andere route nam, komt rustig en goedlachs over terwijl hij al meer dan een jaar wacht tot zijn asielprocedure überhaupt begint.

Ik had nooit gedacht dat de rol die ik speelde, werkelijkheid zou worden

“Ik had een goed leven in Gambia”, zegt Smith, alsof hij nog steeds niet gelooft wat er is gebeurd. Als radiopresentator, scriptschrijver, regisseur en producer spoorde hij jongeren juist aan om in het land te blijven en het samen op te bouwen. De ironie wil dat hij naar Nederland kwam voor de première van Gifts from Babylon, een korte film van twee Nederlandse filmmakers waarin Smith zijn acteerdebuut maakt.

Zijn rol: een Gambiaanse jongere die zonder een cent op zak gedesillusioneerd terugkomt van een vijfjarig verblijf in Europa. De film moest Europeanen een menselijker beeld van migranten geven, en jongeren in Afrika een realistischer beeld van Europa. Hij lacht: “Ik had nooit gedacht dat het werkelijkheid zou worden.”

Van spel naar werkelijkheid

Smiths verhaal is anders dan dat van zijn vrienden. Hij vertrok niet uit economische of politieke redenen. In 2018 werd zijn vriendin zwanger. Zij is ook Gambiaans, maar woont in Oslo. Ze leerden elkaar online kennen en zij reisde regelmatig naar Gambia om hem te zien. Ze verborgen hun relatie, omdat Smiths conservatieve familie – zijn ouders zijn overleden – het niet zou goedkeuren dat hij een relatie had met iemand buiten zijn etnische groep, de Manjago, een kleine minderheid in Gambia.

Toen Smith in oktober 2018 met een visum voor drie maanden naar Nederland ging voor de première van Gifts from Babylon, zag hij zijn kans schoon: na de première vloog hij naar Noorwegen voor de geboorte van zijn dochter. Hij glundert wanneer hij het navertelt: “Het was het mooiste wat ik ooit heb meegemaakt.”

Maar daarop volgde een telefoontje naar zijn familie, waarin hij alles opbiechtte. “Dat was verschrikkelijk; mensen van wie ik hoopte dat ze blij voor me zouden zijn, scholden me uit. Ze eisten mijn terugkomst, want ik moest een ‘reinigingsritueel’ ondergaan: dan moest ik onder andere twee maanden in een heilige ruimte verblijven en opnieuw besneden worden. En het ergste is: ook mijn dochter moest besneden worden.” Smith weigerde, verbrak het contact met zijn familie en wist dat hij niet veilig naar Gambia kon terugkeren.

Dat OneWorld na onderzoek geen informatie over dergelijke reinigingsrituelen in Gambia kon vinden, verbaast Smith niet. Volgens hem worden dit soort privézaken vaak aan de familie overgelaten, omdat de scheidslijn tussen traditie en wet maar dun is. “Er wordt niet openlijk over gesproken. Ik kan echt alleen voor mijn eigen familie spreken, niet eens voor de hele Manjago-gemeenschap.”

Smiths toeristenvisum was inmiddels verlopen, en vanwege de overeenkomst van Dublin kon hij geen asiel aanvragen in Noorwegen:
dat kan alleen in het land van aankomst. Dus woont hij sinds maart 2019 in Assen. Zijn vriendin beëindigde hun relatie, omdat ze werd bedreigd door Smiths familie; wel willen ze hun dochter opvoeden in co-ouderschap.

Asiel aanvragen kan alleen in het land van herkomst, dus kan hij niet bij zijn dochter zijn

Het asielproces in één woord: wachten. Smith heeft dan aardig wat vrienden gemaakt, maar niksen op het plein is ongeveer het enige wat ze met hun tijd kunnen doen. Hij deelt een slaapkamer met vijf anderen en naast wat betaalde klusjes binnen het COA mag hij niet werken – tenzij een werkgever zélf de moeite doet om een tijdelijke werkvergunning aan te vragen. Hij denkt glimlachend terug aan vorige zomer, toen hij als vrijwilliger op meerdere festivals kon werken.

“Van zulke vrijwilligersprojecten zouden er meer moeten zijn, het was heerlijk om wat te doen te hebben.” Bovendien is het een ontsnapping aan de verstikkende sfeer in het azc, waar elke misstap keihard wordt aangepakt en controle overheerst. “Ik ben heel rustig, met mij heeft het personeel geen probleem. Maar niet iedereen is mentaal stabiel, en sommige beveiligers worden al boos als je je fiets verkeerd parkeert. Het is zwaar. Anderen hebben nog contact met hun familie, ik heb niemand meer. Gelukkig krijg ik veel foto’s van mijn dochter: door haar houd ik het vol.”

Christopher Smith
Christopher Smith Beeld door: Bouwe Brouwer

Smith blijft een performer: open, gevoelig, niet bang om zich kwetsbaar op te stellen. Hij vertelt dat hij eenzaam is, zijn dochter mist en de eerste maanden in het azc veel dronk en wiet rookte om de pijn te verzachten. “Ik ben een ander mens geworden. Mijn droom was altijd om een eigen mediabedrijf te starten, maar ik kan niet in de toekomst kijken.” Toch hoopt hij met zijn verhaal een brug te slaan tussen jongeren die hun land achterlaten en het asielsysteem dat hen onder controle poogt te krijgen: “Want die twee leven in verschillende realiteiten.”

Twee werelden

Zo liefkozend als Smith over zijn dochter praat, zo keihard is zijn visie op migratie: hij is tégen irreguliere migratie, vóór veilige routes en dus niet te spreken over het Europese asielbeleid. “Iedereen heeft het recht om zich vrij te bewegen, maar ik heb te veel vrienden en vriendinnen verloren aan de backway. Het móét veilig kunnen.” Eerst in Gambia, en nu in het azc, hoort hij talloze verhalen over de irreguliere route.

Of mensen dan niet weten wat de risico’s zijn? Smith slaakt een zucht van frustratie: “Ja, dat weten ze! Een vriend zei tegen me: ‘Bro, als ik doodga op zee, dan ga ik dood op zee. Dan was het niet voorbestemd.’ Áls ze het redden, zo gaat het verhaal, dan heb je het gemaakt: in Europa groeit het geld aan de bomen.

Als je iemand de waarheid vertelt over migratie, dan ben je opeens de vijand

Gifts from Babylon moest die illusie kapotslaan: migranten die ‘paradijs Europa’ halen, wacht vaak een tergend langzame asielprocedure of een armoedig bestaan zonder papieren. Uit eigen ervaring kan Smith dat verhaal nu nóg eens vertellen aan vrienden in Gambia. Het resultaat: boze telefoontjes dat hij verwend is en anderen geen goed leven gunt. “Als je iemand de waarheid vertelt over migratie, dan ben je opeens de vijand. Dan pak je hun enige lichtpuntje af.” Ondertussen ziet hij met lede ogen aan hoe dat beeld in stand wordt gehouden door asielzoekers die geld naar huis sturen: het kleine beetje dat ze in het azc verdienen, sturen ze terug; sommigen sluiten zelfs een lening af.

Het is makkelijk gezegd dat jongeren in Gambia moeten blijven om ‘het land op te bouwen’, geeft Smith schoorvoetend toe. Onder westerlingen staat Gambia vooral bekend om haar gouden stranden, maar het land leed 22 jaar lang onder het dictatoriale bewind van president Yahya Jammeh. Sinds zijn afzetting in 2017 is er wat meer politieke vrijheid, maar economisch gezien is er weinig vooruitgang: volgens cijfers van de Wereldbank leeft bijna de helft van de bevolking onder de armoedegrens.

Smith kwam goed terecht, vertelt hij, maar was de enige in zijn familie die naar school ging. “Zelfs mensen met een baan of een eigen bedrijf leven van dag tot dag. Ze zitten vast, en willen groeien.”

Het antwoord van Fort Europa is om migranten af te schrikken. Het redden van vluchtelingen die dreigen te verdrinken op de Middellandse Zee wordt openlijk gecriminaliseerd. Volgens een rapport van Oxfam Novib wordt meer dan een kwart van het EU-ontwikkelingsbudget besteed aan het tegenhouden van migratie, onder andere door Afrikaanse overheden geld te geven voor hun grensbewaking en het opvangen of terugnemen van vluchtelingen. Volgens Amnesty International leidt het EU-beleid er mede toe dat migranten in Libische detentiecentra in onmenselijke omstandigheden verblijven.

Smith noemt dit beleid niet alleen inhumaan, maar ook nutteloos. Mensen vinden toch wel een weg; ik heb oude vrienden die telkens nieuwe routes vinden en faciliteren. “Ik kan wel zeggen dat het fout is, maar ze verdienen eraan. Migratiemaatregelen moeten aansluiten op de realiteit waar mensen in leven: hoe de reis er ook uitziet, mensen gaan toch wel als er in hun eigen land geen kans is om een mooi leven op te bouwen.”

Échte kansen

Hoe zou het Europese beleid beter op die realiteit kunnen aansluiten – naast veilige routes? Smith denkt terug aan de vele ngo’s en ontwikkelingsprojecten waarmee hij samenwerkte in Gambia, waarvan vele werden gefinancierd door de EU. Wellicht hadden die als doel om migratie tegen te gaan, maar daar is Smith niet op tegen zolang het échte kansen creëert. “Er zitten mooie projecten tussen, maar veel richten zich op één specifieke groep, zoals werklozen of afgestudeerden. Hoe ga je boeren helpen hun gewassen te oogsten? Of zorgen dat kunstenaars hun talent kwijt kunnen, voetballers scouts bij hun wedstrijden krijgen? Hoe help je mensen zónder diploma, hoe zorg je voor betaalbare woningen?”

Als ik moet kiezen tussen mijn dochter en mijn thuisland, kies ik voor mijn dochter

Hij noemt bijvoorbeeld het multimediabedrijf waar hij zelf werkte: met EU-geld kunnen jonge makers daar hun talent ontwikkelen terwijl ze sociale thema’s aankaarten. Ook ziet hij sinds 2017 steeds meer ondernemersscholen ontstaan, evenals vakscholen zodat jongeren zonder diploma worden opgeleid tot loodgieter, timmerman of IT’er. “Maar dan is het probleem dat ze drie jaar lang het vak leren en ondertussen geen inkomen hebben – dáár moeten we wat aan doen. Vroeger dacht ik heel simpel: het Westen moet er gewoon meer ontwikkelingsgeld inpompen. Maar we moeten creatiever denken. En voor onszelf opkomen.”

Hoewel Smith over zulke vragen nadenkt, is het niet langer zijn grootste doel om in Gambia te investeren. Hij wil vooral hier blijven, een goede vader zijn, misschien studeren en hopelijk in Noorwegen eindigen. “Ik heb nergens spijt van: als ik moet kiezen tussen mijn dochter en mijn thuisland, kies ik voor mijn dochter. En ik heb goede hoop dat ik mag blijven. Er zijn vast Nederlanders die me hier niet willen, maar dat is mijn probleem niet. Ik wil gewoon veilig zijn. Welkom zijn; die zorg komt later wel.

Regine Dang op haar nieuwskanaal.

Zij doorbreekt het negatieve beeld van migranten

'Ik laat mensen het verhaal áchter de migrant zien.'

GfB_Film_Still_02

De terugkeermigrant

De film Gifts from Babylon vertelt het menselijke verhaal van de migrant die terugkeert.

Bewuster geworden door dit artikel?

Onze journalistiek is toegankelijk voor iedereen en dat willen we zo houden. Met een kleine bijdrage help jij ons anderen ook bewust te maken. Alvast bedankt!

Ja, ik doe graag een eenmalige donatie!
Hoeveel wil je doneren?
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Over de auteur

Redacteur

Roxane Soudagar studeerde Politicologie (Internationale betrekkingen) en volgde een master in Conflict Studies & Human Rights.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief