Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

‘Weigergemeente’ Tubbergen (Overijssel) is de eerste gemeente in Nederland die door het kabinet wordt gedwongen tot opname van asielzoekers. Boze inwoners van de gemeente zitten daar niet op te wachten: zij verzamelden zich voor een hotel waar het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) 300 asielzoekers wil gaan huisvesten. Ze willen het hotel zelfs proberen te kopen om de komst van de asielzoekers te voorkomen.

Het COA, dat verantwoordelijk is voor de huisvesting van asielzoekers, kampt met een serieus capaciteitsprobleem. De wachttijd in Ter Apel is lang – een paar nachten is geen uitzondering – en inmiddels sliepen al honderden mensen buiten. De asielzoekers zijn in Ter Apel omdat ze zich daar moeten registreren voor hun asielaanvraag. De situatie is er erbarmelijk: veel voorzieningen ontbreken en de asielzoekers mogen niet in gedoneerde tentjes slapen – die werden door de ME in beslag genomen. Burgemeester Koen Schuiling van Groningen, in dezelfde provincie, noemde Ter Apel dit voorjaar nog ‘ons eigen Lampedusa’.

IMG_6825

Wat vinden asielzoekers zelf van de chaos in Ter Apel?

'Nederland vol? Ik zie vaak gebouwen leeg staan.'

Ook op locaties waar mensen ná registratie terechtkomen is de situatie zorgelijk. Permanente asielzoekerscentra zijn overvol, en op veel noodopvanglocaties laat de kwaliteit te wensen over. Met een toename van het aantal asielzoekers heeft dat niet zoveel te maken. Daar is namelijk geen sprake van. In 2021 was er volgens het CBS wel een piek na de coronacrisis, toen juist erg weinig mensen asiel aanvroegen.

De opvangcrisis is dan ook een ‘gecreëerde crisis’, aldus de Raad voor het Openbaar Bestuur en de Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken eerder dit jaar in een advies aan VVD-staatssecretaris Van der Burg. Neemt het aantal asielzoekers af, dan wordt er bezuinigd op het COA en de IND (zie kader). Neemt hun aantal weer toe, dan wordt er niet opnieuw geïnvesteerd. De adviesorganen pleiten voor een gedecentraliseerde verantwoordelijkheid: niet langer het rijk, maar gemeenten moeten zorgdragen voor de opvang van kansrijke asielzoekers.

COA, IND, wie doet wat?

Het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) is verantwoordelijk voor de opvang en begeleiding van mensen die asiel aanvragen in Nederland. Veilige huisvesting is daar onderdeel van, evenals de voorbereiding op een toekomst in Nederland of het land van herkomst in de vorm van trainingen en persoonlijke begeleiding.

De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) beoordeelt alle verblijfsaanvragen van mensen die in Nederland willen wonen of de Nederlandse nationaliteit willen verkrijgen.

Zowel het COA als de IND voeren hun taken uit in opdracht van het Ministerie van Justitie en Veiligheid.

Duizenden bedden nodig

De Nederlandse wet bepaalt dat asielzoekers binnen zes maanden te horen moeten krijgen of ze in Nederland mogen blijven. Maar van veel mensen – vorige maand nog ruim 1600 – staat het leven langer in de wachtstand. En áls ze uiteindelijk een verblijfsvergunning krijgen, stokt het proces vaak opnieuw. Van de ongeveer 40.000 mensen die momenteel door het COA worden opgevangen is pakweg een derde statushouder. Zij hebben in theorie het recht om binnen veertien weken een woning voor zichzelf toegewezen te krijgen, maar de helft van deze groep wacht weken of zelfs maanden langer. Hoe zijn we op dit punt gekomen?

Niet iedereen kan zomaar in elk azc worden ondergebracht

Om alle asielzoekers die recht hebben op opvang een bed te kunnen bieden, streeft het COA gedurende dit hele jaar naar 42.000 opvangplaatsen. In juni van dit jaar waren er opvangcapaciteit voor iets meer dan 40.000 mensen (verdeeld over 112 opvangplekken). Maar niet iedereen kan zomaar in elk azc worden ondergebracht, omdat die voorwaarden stellen: sommige centra verwelkomen bijvoorbeeld alleen statushouders, of ‘kansrijke’ aanvragers. Ook hebben verschillende asielzoekers verschillende behoeftes: een gezin wil bij elkaar verblijven en asielzoekers met een rolstoel hebben behoefte aan een ruimere kamer.

Door aangekondigde sluitingen van opvangcentra zal het aantal plaatsen binnen enkele maanden naar verwachting ook nog tot onder de 39.000 zakken – minder dus dan het aantal mensen dat momenteel, en naar verwachting ook tegen die tijd wordt opgevangen. Om de gestreefde opvangcapaciteit te halen moeten er 1 januari 2023 zelfs tienduizend bedden bij.

De komst van Oekraïense vluchtelingen legt overigens geen druk op de opvang van asielzoekers. Wie Oekraïne ontvlucht hoeft dankzij een EU-regeling namelijk geen asiel aan te vragen. Niet het COA, maar Nederlandse gemeenten zijn daarmee verantwoordelijk voor hun opvang.

Opdracht teruggeven aan het rijk

De organisatie VluchtelingenWerk Nederland, die de belangen van vluchtelingen en asielzoekers in Nederland behartigt, is niet verbaasd over het ontstaan van de huidige situatie. “Rond 2015 kwamen door de oorlog in Syrië veel vluchtelingen naar Nederland, en moest de asielopvang in korte tijd flink worden opgeschaald”, blikt woordvoerder Evita Bloemheuvel terug. In dat jaar werden er ruim 43 duizend asielzoekers in Nederland geregistreerd, twee keer zo veel als een jaar eerder. Het totale aantal asielzoekers en ‘nareizigers’1 lag dat jaar op 56,9 duizend. Het was het hoogste aantal sinds 1994, toen veel vluchtelingen de oorlogen in Joegoslavië ontvluchtten.

Ondanks de opschaling kon het COA zijn wettelijke taak – het opvangen van alle asielzoekers en statushouders die daar recht op hebben – niet meer uitvoeren. Daarom gaf het in september 2015 de opdracht terug aan het ministerie van Justitie en Veiligheid. Daarop vroeg de minister de 25 Nederlandse veiligheidsregio’s2 om 72-uurs crisisopvang in te richten. De locaties voor crisisopvang kunnen verschillen van hotels tot sporthallen waar veldbedjes worden neergezet. Bloemheuvel: “Asielprocedures komen door zo’n noodgreep tijdelijk stil te liggen, en mensen moeten elke paar dagen naar een andere locatie. Dat scenario wil je echt voorkomen. Voor de asielzoekers zelf, maar ook voor personeel en vrijwilligers, want het is ontzettend veel werk om mensen van plek naar plek te verplaatsen en in beeld te houden wie waar zit.”

Vanaf 2016 nam het aantal Syrische vluchtelingen dat in Nederland asiel aanvroeg af en in februari van dat jaar ging de laatste crisisopvanglocatie dicht. Het ministerie van Justitie en Veiligheid besloot daarop dat er weer afgeschaald en bezuinigd kon worden. Die bezuinigingen behelsden onder meer de sluiting van tientallen azc’s (45 in 2017, nog eens 11 in 2018) en het niet verlengen van het contract van vele honderden medewerkers bij zowel het COA als de IND. Bloemheuvel: “Vanaf dat moment begonnen de wachttijden op te lopen. Mensen verbleven steeds langer op opvanglocaties.”

Gemeenten komen verplichting niet na

Nederlandse gemeenten zijn verplicht om statushouders op te nemen. Dat betekent dat mensen een woning toegewezen krijgen en door de gemeente worden begeleid bij het inburgeren (na het verkrijgen van een verblijfsvergunning heb je in Nederland drie jaar de tijd om een inburgeringsexamen te halen). Hoeveel statushouders een gemeente moet opnemen is afhankelijk van het aantal inwoners. In de praktijk komen niet alle gemeenten die verplichting na.

Het COA trok talloze keren aan de bel over het tekort aan opvangplekken

Dat heeft te maken met het algehele tekort aan woningen in Nederland, maar ook met keuzes die gemeenten binnen de context van de woningnood maken. COA-woordvoerder Sonja Kloppenburg: “In de schaarste aan woningen laten sommige gemeenten statushouders langer wachten.” Hierdoor raken de opvanglocaties nóg voller, want er komen ondertussen gewoon nieuwe asielzoekers en statushouders bij.

De afgelopen jaren trok het COA talloze keren aan de bel over het tekort aan opvangplekken. Kloppenburg: “Al in november 2019 riepen we gemeentes op om meer opvangplekken te creëren. Door corona daalde het aantal mensen dat asiel aanvroeg (van 22.530 in 2019 naar 13.670 in 2020, red.) en werd het probleem tijdelijk minder urgent, maar sinds vorig jaar zomer wordt de situatie steeds nijpender.” Nogmaals de opdracht aan het rijk teruggeven doet het COA liever niet: dan zouden mensen opnieuw in crisisopvangen terechtkomen, en elke 72 uur worden verplaatst.

In augustus 2021 werden alle Nederlandse gemeenten in een brief van Ankie Broekers-Knol (voormalig staatssecretaris Justitie en Veiligheid, VVD) en Kajsa Ollongren (voormalig minister Binnenlandse Zaken, D66) opgeroepen om met spoed voor nieuwe opvanglocaties te zorgen. Door een combinatie van het opheffen van de corona-reisrestricties en verschillende brandhaarden in de wereld, zoals Afghanistan, was het aantal asielzoekers boven verwachting en waren er acuut meer bedden nodig.

Kloppenburg: “Met hangen en wurgen kregen we vorig jaar zomer voor elkaar dat gemeenten duizenden extra opvangplekken regelden. Maar het ging veelal om tijdelijke opvang, op locaties als evenementenhallen, vakantieparken en boten, waar mensen maar enkele weken of maanden terechtkonden.” Het COA pleit bij gemeenten dan ook voor meer structurele opvangplaatsen. Beter voor de mensen en het scheelt gemeenschapsgeld: “Een locatie inrichten voor drie maanden is niet veel duurder dan een voor drie jaar.”

Structurele oplossingen

Gemeenten kunnen worden gedwongen om asielzoekers op te vangen. Staatssecretaris Eric van der Burg (Justitie en Veiligheid, VVD) wilde daar aanvankelijk niets van weten, maar besloot nu toch de ‘weigergemeente’ Tubbergen te dwingen 300 asielzoekers op te vangen. Tijdens een vragenuur in de Tweede Kamer zei hij dat dwang ‘een nederlaag’ zou zijn: ‘Zij vragen om dwang omdat niet alle gemeenten hun verantwoordelijkheid pakken. Maar ik doe het liever op basis van argumenten.’

Bloemheuvel van VluchtelingenWerk Nederland denkt anders over een oplossing voor de opvangproblematiek: “Voor de korte termijn ligt de bal bij gemeenten. Maar voor de lange termijn zal het kabinet echt met iets structurelers aan de slag moeten. Structureel meer personeel bij de IND zou al een deel van die oplossing zijn. Niet meteen inkrimpen als er een tijdelijke dip in het aantal aanvragen zit, maar kijken of die mensen tijdelijk andere werkzaamheden kunnen krijgen. Hetzelfde geldt voor het COA: op het moment dat een opvang iets minder vol zit, niet direct locaties gaan sluiten. Houd een beetje speling in het aantal opvangplaatsen. Dan hoef je bij toename niet last minute bij een gemeente aan te kloppen.”

Een eerdere versie van dit artikel verscheen op OneWorld.nl op 12 mei 2022.

Oekraïners komen aan op Amsterdam Centraal Station

‘Zolder beschikbaar voor Oekraïense’: wie controleert of dat goed gaat?

Gevluchte Oekraïners zijn kwetsbaar voor misbruik en mensenhandel.

16989287039_ef1f3d8891_o

Hoe onze immigratiedienst steeds strenger werd

Een overzicht van wat er is veranderd.

  1. Onder speciale voorwaarden mag iemand wiens asielaanvraag is geaccepteerd diens gezinsleden over laten komen naar Nederland. ↩︎
  2. Nederland is opgedeeld in 25 ‘veiligheidsregio’s’, waarbinnen gemeenten en andere besturen en diensten (zoals de brandweer en politie) samenwerken in het geval van calamiteiten en andere prangende situaties. De veiligheidsregio’s hebben elk een eigen voorzitter, die viermaal per jaar de andere voorzitters treft in het Veiligheidsberaad. ↩︎
Dz0bqdPz

Over de auteur

Carlijn werkt vanuit Barcelona als freelance journalist en Spanje-correspondent. Ze schrijft en maakt radio.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief