Honderdduizenden mensen met rode bloemen en wapperende witte kleding, zo zagen we Belarus deze zomer voor het eerst in protest tegen de autoritaire president Aleksandr Loekasjenko. Inmiddels is het -2 graden in de straten van Minsk, vonden zeker vier mensen door politiegeweld de dood en zitten er honderden demonstranten in de cel. De kopstukken van de revolutie zijn het land uitgezet, vertrokken of opgepakt en vastgezet. Loekasjenko zetelt nog steeds in het Onafhankelijkheidspaleis, achter een haag van Belarussische ordetroepen.

In ballingschap zet de Coördinatieraad, die de transitie van dictatuur naar democratie wil begeleiden, zijn activiteiten voort. We spraken met vooraanstaande oppositieleden over hoe je dat doet, een revolutie van veraf in leven houden. “Met heel veel gesprekken op Zoom”, zegt oppositieleider Svetlana Tichanovskaja tegen OneWorld via een videoverbinding met Europese journalisten.

Mensen weten dat ik in ballingschap ben, maar ook dat ik op deze manier veel meer kan doen

Tichanovskaja, een voormalig leraar Duits en Engels zonder politieke ervaring, trad naar voren omdat haar man Sergei Tichanovski net als andere serieuze kandidaten werd gearresteerd. Haar verkiezingsbelofte was simpel: kies mij als president en ik laat de politieke gevangenen vrij – waaronder de mannen die zich kandidaat hadden willen stellen. Daarna wil ze zo snel mogelijk nieuwe, vrije presidentsverkiezingen uitschrijven.

2020_Sviatlana_Tsikhanouskaya_(50437385087)_(cropped)
Beeld door: BMEIA / Gruber via Wikimedia Commons

Hoeveel stemmen ze uiteindelijk kreeg is niet duidelijk; Loekasjenko claimde de overwinning met 80 procent van de stemmen, dwong Tichanovskaja het land uit en tekende onaangekondigd voor zijn zesde termijn. Toezichthouders waren niet aanwezig, een hertelling bleek onmogelijk. Europese leiders spreken over “vervalste verkiezingen” en erkennen Loekasjenko niet langer als president.

Sindsdien heeft Belarus twee presidenten, de ‘echte’: Sveta (Tichanovskaja) en Sasha (Loekasjenko), over wie demonstranten door de straten riepen dat hij ‘ontslagen’ is. Gescheiden zijn van haar volk heeft één voordeel voor Tichanovskaja. “Mensen weten wel dat ik in ballingschap ben, maar ze begrijpen dat ik op deze manier veel meer kan doen dan wanneer ik in Belarus in de gevangenis zou zitten. Op deze manier kan ik namens hen spreken met internationale leiders”, zegt ze.

Toekenning van de Sacharovprijs

De Sacharovprijs van dit jaar werd uitgereikt aan de Belarussische oppositie, vertegenwoordigd door de zeven leden van de Coördinatieraad, de afgewezen en gearresteerde presidentskandidaten, de oprichter van mensenrechtenorganisatie Viasna en de oprichter van oppositiekanaal Nexta. ‘Voor hun moed, veerkracht en vastberadenheid. Al is hun tegenstander veel sterker, ze hebben de waarheid aan hun zijde’, aldus voorzitter van het Europees Parlement David Sassoli.

Naast de Belarussen waren er twee nominaties: Monsignor Najeeb Michaeel, de aartsbisschop van Mosul in Irak, en de Hondurese milieuactivisten van Guapinol en Berta Cáceres.

De Sacharovprijs ‘voor vrijheid van gedachten’ wordt sinds 1988 jaarlijks uitgereikt door het Europees Parlement. De prijs is vernoemd naar de Russische dissident Andrej Sacharov (1921-1989), Nobelprijswinnaar en mensenrechtenactivist. Ten minste veertig Europarlementariërs nomineren de kandidaten, waarna de commissies Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking en de subcommissie Mensenrechten de shortlist samenstellen.

In Europa werd Tichanovskaja de afgelopen weken ontvangen door regeringsleiders. Ook kregen de vrouwen van de Belarussische oppositie van het Europees Parlement de Sacharovprijs toegekend, vanwege hun strijd voor mensenrechten. De vraag of Europa zich met de staatsbezoeken en het 50.000 euro prijzengeld niet te veel laat gelden, wuift Tichanovskaja weg: “Opstaan tegen mensenrechtenschendingen is niet ‘invloed uitoefenen’.” Ze hoopt zelfs dat de Europese landen hun nek nog verder uitsteken. Dat de landen in brieven aan Loekasjenko steun betuigen aan de politieke gevangenen, en dat ambassadepersoneel aanwezig probeert te zijn bij hoorzittingen tegen demonstranten. Ook noemt ze sancties en onafhankelijke onderzoeken naar mensenrechtenschendingen als mogelijke instrumenten die ze kunnen gebruiken.

Wat dat betreft is haar volk “een beetje teleurgesteld” tot nu toe, zegt Tichanovskaja. Ze vergelijkt het met de presidentsverkiezingen van 2010, toen de EU na de arrestatie van bijna duizend demonstranten sancties oplegde aan 156 hooggeplaatste Belarussen. Nu zijn sinds de zomer al meer dan dertigduizend mensen voor korte of langere tijd in hechtenis genomen, en is de sanctielijst korter dan tien jaar geleden. “Dit klinkt niet echt alsof de Europese Unie het serieus neemt”, zegt ze. “We willen niet meer vragen, we eisen: alsjeblieft, heb wat meer aandacht voor Belarus in deze moeilijke tijd. Want deze steun hebben we nú nodig. In de toekomst is het te laat.”

Maria Kalesnikava en de Vrouwentrojka

Tichanovskaja voerde campagne met twee andere ‘achtergebleven’ vrouwen: Veranika Tsepkala, de vrouw van gevluchte presidentskandidaat Valeri Tsepkala, en Maria Kalesnikava, campagneleider van kandidaat Viktar Babaryka. Het echtpaar Tsepkala werd het land uitgejaagd. Kalesnikava bijna ook. Gemaskerde mannen dwongen haar in een busje en ontvoerden haar op 7 september. Die nacht, rond 4 uur ’s morgens, dook Kalesnikava met oproerpolitie op bij een grenspost met Oekraïne. Toen haar werd opgedragen de grens over te steken, verscheurde ze haar paspoort zodat ze niet uitgezet kon worden.

Ik weet dat ik zal lijden, maar ik ga het land niet uit alleen maar omdat zij dat willen

“Die handeling, het verscheuren van haar paspoort, dat was fantastisch. Ik weet niet of er nog iemand ter wereld is die dat zou kunnen”, zegt Tichanovskaya. Kalesnikava werd weer meegenomen en vastgezet in Minsk, en daarna in een detentiecentrum in Zhodino, zestig kilometer ten noordoosten van de hoofdstad. “Zij wist dat het zou betekenen dat ze in de gevangenis zou belanden, maar dat was haar keuze. Ze zei: ‘Ik weet dat ik zal lijden, maar ik ga het land niet uit alleen maar omdat zij dat willen.’” Met haar korte helblonde haar en rode lippenstift, en nu haar gevangenschap, belichaamt Kalesnikava de oppositie. Haar symbool is een hart dat ze vormt met haar handen, naar demonstranten, die ze altijd aanmoedigt vreedzaam te blijven, en ordetroepen, die ze aanspreekt als gewone Belarussen.

‘Hysterische kidnappers’

Nu is het haar zus Tatiana Khomich die het hartje uitdraagt. Kalesnikava wordt, vertelt Khomich vanuit Brussel, niet zozeer mishandeld, maar wel, bij gebrek aan een beter woord, gepest. “Een paar weken geleden werden haar boeken weggehaald uit haar cel. Nu mag ze geen boeken meer hebben. Tot die tijd was het wel oké. Ze kan nog steeds naar buiten, krijgt elke dag een uur verse lucht.” Die luchtmomenten zijn belangrijk, zegt Khomich: “De vrouwen om haar heen zitten constant te roken en haar gezondheid gaat erdoor achteruit.”

Khomich houdt contact met haar zus via de advocaat, die na lang aandringen naar de gevangenis mag komen. Kalesnikava kan ook niet worden gebeld, heeft geen internet. Wel kan ze via de gewone weg brieven sturen, die vaak op internet worden gedeeld. “Met mij alles goed”, schreef ze eind september aan haar familie. “Al die kidnappers zijn ontzettend zwak en hysterisch. Ze kunnen hun werk niet eens goed doen en alles is chaos. Geen grap.”

Volgens haar zus was het symbolisch dat de revolutie werd geleid door drie vrouwen. In juni gaf Loekasjenko een speech waarin hij zei dat “vrouwen geen president kunnen worden in Belarus”. Dat vrouwen “niet gemaakt zijn voor de politiek en dat het te moeilijk zou zijn voor ze om een land te besturen”. Het zou niet de laatste keer zijn dat hij zich hierover uitsprak. Het regime onderschat vrouwen, zegt Khomich. Dat blijkt ook uit het feit dat ze Tichanovskaja niet van het stembiljet haalden: “Ze konden zich niet voorstellen dat ze zou winnen.”

Vrouwen waren ook oververtegenwoordigd in de protestmarsen die volgden op de gewelddadige nacht dat Loekasjenko zichzelf tot winnaar verklaarde. Ze hadden een onzichtbare kracht: de oproerpolitie was minder bereid geweld tegen ze te gebruiken. ‘Alleen lafaards slaan vrouwen’, zei een mannelijke demonstrant in oktober tegen The New York Times. Op verschillende video’s is te zien hoe vrouwen arrestaties wisten te voorkomen door zich met een groep tussen de politie en mannelijke demonstranten te wurmen, net zolang tot de agenten zich terugtrokken.

Woonwijk als slagveld

Inmiddels zijn de demonstraties nog steeds wekelijks, maar veel kleiner. Khomich: “Voorheen vonden er enorme ontmoetingen plaats in het centrum van Minsk. Maar het gebeurt nu in de buitenwijken van Minsk en in andere steden, en dan ontmoeten mensen elkaar in hun tuin.” Valiantsin Stefanovic, vicevoorzitter van Belarussische mensenrechtenorganisatie Viasna, spreken we via Skype. Vorige zondag werden volgens hem wel honderd kleine protestmarsen gehouden.

Soms is er één enkel iemand met een vlag, meestal een handvol, en af en toe een halve buurt die met trommels door de besneeuwde straten trekt. Dat maakt het voor de autoriteiten lastiger om op te treden. Maar waar de demonstranten zijn, daar komen Loekasjenko’s ordetroepen. En ook op de binnenplaatsen treden die genadeloos hard op. Onlangs verscheen op telegramkanaal Nexta een filmpje, vanuit een raam gefilmd, van een man die voor zijn huis gearresteerd werd toen hij, zo werd vermeld, het vuilnis buiten wilde zetten.

Als de veiligheidsdienst ziet dat je een oppositiekanaal volgt, nemen ze je mee

En het houdt niet op bij de voordeur, zegt Stefanovic. “We zien steeds vaker dat mensen uit hun huis worden gehaald. Dan heeft iemand een wit-rood-witte vlag tegen zijn raam geplakt, of ergens in zijn huis, en dan wordt diegene gearresteerd omdat het wordt gezien als deelname aan een ongeautoriseerd protest.” Wat je in Belarus verder merkt aan surveillance? “Ik weet vrij zeker dat ze de activisten afluisteren, maar er zijn er niet zoveel over. Die zitten in de gevangenis of in ballingschap.”

Miljoenen Belarussen communiceren via Telegram, een app waarmee je versleutelde berichten kunt versturen en je telefoonnummer niet direct openbaar is. Veel van hen gebruiken ook een VPN om de internetblokkade van bepaalde servers te omzeilen en je verkeer privé te houden. Maar de KGB – de Belarussische staatsveiligheidsdienst die nog steeds de oude Sovjetnaam draagt – weet op de een of andere manier toch nog wel eens de identiteit van demonstranten te achterhalen. Soms hoeven ze daar niet eens technische trucs voor uit te voeren. “Dan houden ze je staande en kijken in je telefoon. Als ze zien dat je een oppositiekanaal volgt… nemen ze je mee.”

Tegen het einde van het gesprek wordt Stefanovic stiller. Zijn organisatie Viasna heeft al duizend getuigenissen geregistreerd van martelingen door de autoriteiten na de verkiezingen. Het hakt erin. “Ik werk hier al meer dan twintig jaar en ik heb al heel veel gezien. Maar zelfs voor mij is het moeilijk om deze verhalen te horen”, zei Stefanovic . “Het waren jonge mensen, vrouwen, tieners die gemarteld werden. En het gebeurde systemisch, op grote schaal. Niet twee of drie politieagenten, maar allemaal. Die martelingen zijn een politiek aangestuurde straf voor het meewerken aan de demonstraties.”

Maar Belarus gaat niet meer “terug naar de keuken”, zoals Khomich het uitdrukt, hoe graag Loekasjenko dat ook wil. Stefanovic: “Er is zoveel repressie en toch gaan mensen al vier maanden naar buiten. Maar zelfs al zouden ze niet meer gaan, Loekasjenko kan hun gedachten niet veranderen.” Tichanovskaja: “Twijfel er niet aan dat wij gaan winnen. Mensen lijden, veel. Maar iedereen gaat gestraft worden, voor iedere traan die is gelaten, voor iedere marteling en al het geweld in ons land.”

Zo opgeschreven lijken het bijna de harde woorden van een autoritair leider in aantocht, maar ze spreekt de woorden zacht en langzaam uit, en klinkt teleurgesteld dat het überhaupt nodig is.

Dit artikel is mede mogelijk gemaakt door het Europees Parlement.

DavidGomez_149

‘Academische vrijheid komt dictators slecht uit’

Hoogleraar mensenrechten Gómez Gamboa pleit voor officiële bescherming van academici.

1200px-Kamala_Harris_(48571501617)

‘Kamala Harris is niet de eerste geschikte zwarte vrouw’

Door 'firsts' te vieren houden we discriminerende mythes in stand, zegt Cole Verhoeven.

Bewuster geworden door dit artikel?

Onze journalistiek is toegankelijk voor iedereen en dat willen we zo houden. Met een kleine bijdrage help jij ons anderen ook bewust te maken. Alvast bedankt!

Ja, ik doe graag een eenmalige donatie!
Hoeveel wil je doneren?
670

Over de auteur

Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief