Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

‘Jouw naam zal een symbool worden’, staat er op Jina (Mahsa) Amini’s grafsteen in de Koerdisch-Iraanse stad Saqqez. En inderdaad: haar Koerdische naam Jina, wat leven betekent, en de Koerdische strijdkreet ‘Jin, Jiyan, Azadi’ (Vrouw, Leven, Vrijheid) spelen een hoofdrol in de opstand die sinds haar begrafenis op 17 september aanhoudt.

De ironie wil dat deze strijdkreet slaat op de meerlaagse vormen van onderdrukking binnen de Koerdische context. Terwijl net dát aspect buiten Iran in de berichtgeving over de opstanden nauwelijks wordt meegenomen. In de verspreiding van de protesten vanuit de Koerdische regio naar andere provincies werd de veelbetekenende Koerdische slogan overgenomen en vertaald naar het Perzisch oftewel Farsi, de officiële landstaal van Iran. Sindsdien verschijnt de strijdkreet in velerlei talen. Maar de context en oorsprong van de strijdkreet doen ertoe.

Jina: een ‘verboden’ naam

De officiële naam van de vrouw die op 16 september vermoord is, is Mahsa, maar haar Koerdische naam is Jina. Dat zit zo: in Iran bestaat er een lijst van namen waar je uit kunt kiezen als je je kind gaat registreren. Veel namen van etnische minderheden staan daar niet op en zijn daarom niet officieel toegestaan. Het is een van de manieren waarop het regime probeert minderheidsgroepen te belemmeren hun cultuur uit te dragen. Op Jina’s graf staat Jina geschreven en ook haar moeder noemt haar Jina. Haar familie plaatste een tijdelijk bord op het graf met de tekst: ‘Jouw naam is ons codewoord,’ waarna anderen online die tekst overnamen.

Intersectionele vrijheidsstrijd

De vrouwenbeweging in Koerdistan1 heeft bijna veertig jaar gevochten om de vrouwenstrijd onderdeel te maken van de vrijheidsstrijd. De vrouwen hadden kritiek op de patriarchale dimensie binnen de Koerdische PKK in Turkije en eisten erkenning van hun specifieke onderdrukking als Koerd én als vrouw. Dat resulteerde in jineologie, de vrouwenwetenschappen, en de bijbehorende historische slogan ‘Jin, Jiyan, Azadi’.2 Jineologie is geïnspireerd op de filosofie van PKK-medeoprichter Abdullah Öcalan en verder uitgewerkt door de vrouwenbeweging zelf.

De slogan staat voor een intersectioneel begrip van onderdrukking in de Koerdische context. Het idee is dat zodra de meest onderdrukte groep binnen een samenleving bevrijd is, iedereen bevrijd zal zijn. Zo bezien symboliseert de slogan meer dan alleen vrijheid voor vrouwen. De kreet is een oproep tot algehele systeemverandering en zelforganisatie, en staat voor een gevecht tegen kolonisatie en patriarchaal kapitalisme in Koerdistan en erbuiten. Het staat symbool voor een politieke ideologie waarbij een vrij, democratisch en ecologisch leven centraal staat.

Hoewel de slogan een mooi symbool is, is de vrouwenopstand in Iran niet gecentreerd rond één slogan. De huidige opstanden borduren voort op een lange traditie van vrouwenverzet in Iran, los van de oorsprong van de slogan. Bovendien zag de Koerdische vrouwenbeweging het gevecht om bevrijding altijd al als een universele vrouwenrevolutie. Dat de Koerdische strijdkreet gehoor vindt in de straten van Teheran of Kabul, is precies de bedoeling.

Door Jina bij haar verboden Koerdische naam te noemen, voorkom je een eenzijdige benadering van vrouwenonderdrukking

Het probleem is echter dat de slogan voornamelijk in het Westen wordt ontdaan van haar revolutionaire karakter. Het is een gewelddadige vorm van toe-eigening door dezelfde politici en systemen die de Koerdische (Vrouwen) Beweging heeft gecriminaliseerd3 en die de aanhoudende onderdrukking van en geweld tegen het Koerdische volk mede mogelijk maken.

Juist een prominente onderwijzer en bijdrager aan de jineologie, Nagihan Akarsel, die de slogan uitdroeg in de praktijk, werd op 4 oktober in de Koerdische regio van Irak vermoord. Een wijdverspreid gebruik van de slogan zonder kennis van de oorsprong wist daarmee Koerdische stemmen juist uit in plaats van ze te versterken.

Noem haar naam

Sommige bronnen stellen dat de Koerdische identiteit van Jina Amini een rol heeft gespeeld in het geweld bij haar arrestatie, waardoor ze overleed. Hoewel we dat nooit zeker zullen weten, weten we wel dat haar Koerdische identiteit niet los te koppelen valt van haar gender en, zoals schrijver en regisseur Beri Shalmashi zegt, inherent onderdeel is van wat zich tijdens haar arrestatie afgespeeld moet hebben. Daarom is haar naam ook zo belangrijk. Jina bij haar verboden Koerdische naam noemen is een manier om een eenzijdige benadering van vrouwenonderdrukking te voorkomen alsmede de gelaagde vormen van onderdrukking van Iraanse minderheden te erkennen.

Dat het Iraanse regime haar etnische minderheden disproportioneel treft is op meerdere vlakken zichtbaar: de Koerden maken rond 10 procent uit van de bevolking maar vullen ongeveer de helft van de gevangenissen. Etnische minderheden krijgen er het vaakst de doodstraf en ook sociaal- economisch zijn ze het meest achtergesteld.

Mede daardoor hebben ze ook het minst te verliezen, wat zeker meespeelt in de leidende rol die ze in de huidige opstanden spelen. De keerzijde daarvan is dat de wraakacties van het regime zich ook het hardst tegen deze regio’s richten. Een gruwelijk voorbeeld daarvan is de massamoord door de Iraanse Revolutionaire Garde in de provincies Zahedan, Sistan en Beloetjistan, of verschillende Koerdische steden, zoals Sanandaj, die sinds deze week een ware oorlogszone zijn geworden. Maar ook de raketten in Iraaks-Koerdistan waarbij vooral scholen geraakt werden en burgerslachtoffers vielen.

Toch is er een indrukwekkende verandering gaande. Voor het eerst is de Koerdische zaak verweven met andere onderdrukte groepen in Iran. En wat een Koerdische revolutie had kunnen zijn, is uitgegroeid tot een breed gedragen vrouwenopstand die zich verzet tegen het gehele regime. Zoals hoogleraar Midden Oosten-studies Allan Hassaniyan omschrijft, kenmerken de huidige opstanden zich juist doordat “gemeenschappen in het centrum solidariteit uitten met, en de leiding volgen van de periferie.” Desondanks valt er nog veel solidariteit aan Iraanse zijde te winnen, dient de internationale analyse intersectioneel te zijn en moet de veel vertaalde Koerdische strijdkreet ‘Vrouw, Leven, Vrijheid’ niet ontdaan worden van haar revolutionaire oorsprong.

Vrijheid kan niet verkregen worden door selectieve steun

Het blijft onzeker waar de huidige opstanden toe zullen leiden. Wat vaststaat is dat de jeugd en vrouwen de voorhoede vormen en verschillende sociale klassen betrokken zijn. De situatie van etnische minderheden in Iran is veel zichtbaarder dan voorheen en verkrijgt toenemende solidariteit. En hoewel wij als buitenstaanders geen zeggenschap horen te hebben over hoe de opstand ingevuld moet worden, dragen wij wel de verantwoordelijkheid te waken voor de gewelddadige toe-eigening van ideologieën door het simplistisch gebruik van een slogan.

Ware solidariteit bestaat uit begrip en kennis van de context, het toepassen van een intersectionele lens en de stem(men) van de desbetreffende groep(en) alles bepalend te houden. En nog belangrijker, vrijheid kan niet verkregen worden door selectieve steun of een selectieve invulling van burgerrechten. Bevrijding wordt pas behaald zodra alle vormen van onderdrukking worden aangepakt.

CMS FORMAT Beri-Shalmashi

‘Steun de Iraanse protesten, én de vrijheid een hoofddoek te dragen’

‘Ook zonder plicht zullen er vrouwen zijn die hun hoofd willen bedekken.'

CMS FORMAT iran

Iraanse Nederlanders: ‘Westerse mensen moeten zich meer uitspreken’

‘Echte beelden worden niet zo vaak gedeeld omdat ze zó lelijk en pijnlijk zijn.’

  1. Koerdistan is een gebied van ruim 600.000 vierkante kilometer op de landsgrenzen van Turkije, Iran, Syrië, Armenië en Irak. Er leven zo’n 75 miljoen mensen. De precieze grenzen van Koerdistan zijn onduidelijk. Sommige Koerdische organisaties streven naar regionale autonomie, ook wel ‘Democratisch Confederalisme’, sommigen naar het kunnen uitoefenen van hun burgerrechten binnen de bestaande grenzen en sommigen naar de oprichting van een onafhankelijke staat. ↩︎
  2. De uitdrukking ‘Jin, Jiyan, Azadi’ gaat verder terug in de Koerdische geschiedenis en is weer populair gemaakt door de huidige Koerdische Vrouwenbeweging. Zij kent sindsdien een breed gebruik onder Koerden uit alle vier de Koerdische regio’s. ↩︎
  3. De PKK staat bijvoorbeeld op de terreurlijst van de Europese Unie. ↩︎
Alina Jabbari

Over de auteur

Alina Jabbari houdt zich als theoloog, criminoloog en jurist bezig met interdisciplinair academisch onderzoek en is universitair docent …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief