Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

Een wereldwijd groeiende beweging wil de natuur als rechtspersoon erkennen. Dan krijgt de natuur dus rechten, naar analogie van de Rechten van de Mens. Een van de drijvende krachten achter die beweging is de Ecuadoraanse klimaatactivist Natalia Greene. In 2008 hielp zij bij de voorbereiding van een nieuwe Ecuadoraanse grondwet, de eerste ter wereld waarin een reeks rechten van de natuur werden verankerd. Alma De Walsche sprak haar over de implicaties van het erkennen van de natuur als ‘rechtspersoon’.

Wat betekent het als ‘rechten voor de natuur’ in de grondwet staan?

“Met die erkenning wordt duidelijk gezegd dat de natuur geen voorwerp is dat zomaar kan uitgebuit worden, maar bescherming verdient. De natuur krijgt hiermee een wettelijk statuut, ze wordt rechtspersoon. De erkenning was een grote stap vooruit voor de hele beweging. In 2010 volgde Bolivia. Op de Volkerentop van Cochabamba, die ook een klimaattop was, ondertekenden 33.000 mensen daar de Verklaring van Moeder Aarde.

Nadien volgden nog heel wat concrete gevallen van rivieren of ecosystemen die rechtspersoonlijkheid kregen. In 2017 was de Whanganui in Nieuw-Zeeland de eerste rivier die de status kreeg. Intussen hebben ook stromen en bijrivieren in Bangladesh rechten toegekend gekregen. In Brazilië werden de Rio San Francisco en de Rio Doce erkend als rechtspersoon, naar het voorbeeld van de Atrató-rivier in Colombia. Die eerste werd bedreigd door een grootschalig project om de loop van de rivier te wijzigen, de tweede was zwaar geteisterd door vergiftiging door de mijnbouw. En ook Mexico-Stad en de deelstaat Oaxaca hanteren het concept van ‘rechten van de natuur’.

De Maas in de wet

Een groep van bedrijven, organisaties en burgers die zich Maas Cleanup noemt, wil de rechten van de rivier de Maas wettelijk verankeren. Zij eisen het recht van de Maas om te stromen en om vrij te zijn van verontreiniging. En ze willen dat de biodiversiteit, het ecosysteem en het herstellend vermogen van de rivier gewaarborgd blijft. Op 29 maart 2022 bood de groep een petitie aan aan de Tweede Kamer.

Maas Clean Up

Deze Limburgers willen dat de Maas rechten krijgt

Maas in de Wet wil de rivier kunnen beschermen, voor huidige en toekomstige generaties.

In sommige landen kwam er een verankering in de grondwet, in andere landen gaat het om specifieke wetten of wetgeving op lokaal vlak. Vaak gebeurt de toekenning niet in algemene termen, maar voor een bepaald ecosysteem. Op dit ogenblik wil men ook in Chili de rechten van de natuur inschrijven in de nieuwe grondwet. De beweging is echt in een stroomversnelling gekomen.”

Bij het schrijven van de grondwet voor Ecuador waren Inheemse groepen betrokken. Welke rol speelden zij?

“Het idee van rechten voor de natuur komt niet van de Inheemse1 beweging, om de heel eenvoudige reden dat in heel wat Inheemse talen het woord ‘rechten’ niet als dusdanig bestaat. In de visie van Inheemse mensen is het vaak evident dat de natuur het fundament is. Ze is onze moeder, die leven geeft.

Er werden wel Inheemse mensen betrokken bij het opmaken van de nieuwe grondwet. Zij lieten zich inspireren door dat Inheemse wereldbeeld. Toen de rechten van de natuur eenmaal werden erkend, kon de Inheemse beweging in Ecuador het concept van de natuur-als-rechtspersoon ook inzetten in haar strijd.

Op die manier heeft zich een interessante samenwerking ontwikkeld tussen Inheemse mensen, die vaak beschermers van de natuur zijn, en milieubewegingen of mensenrechtenbewegingen. Heel vaak gaat het pleidooi voor de collectieve rechten van de Inheemse gemeenschappen samen met het pleidooi voor de rechten van de natuur.”

Wat is precies het verschil tussen een milieuovertreding en een schending van de rechten van de natuur?

“De milieurechten horen thuis in een kader van mensenrechten. Het recht op een gezond milieu bijvoorbeeld past in een denkwijze waarin de mens centraal staat. In de milieuwetgeving redeneert men als volgt: hoeveel kwik kunnen we in een rivier lozen? Hoe ver kunnen we gaan met het vervuilen of het uitputten? Het is als vragen aan een slavenhouder hoeveel slagen je mag geven aan de slaaf. Het concept ‘rechten van de natuur’ volgt een andere logica. Dan gaat het om het bevrijden van de slaaf, die een persoon is en die je helemaal niet zou moeten mogen slaan.

We zijn nog volop die overgang aan het maken en begrijpen nog onvoldoende wat die rechten allemaal inhouden. Maar we evolueren wel in de richting van een grotere bescherming van de natuur. Daarbij gaan we nu op zoek naar hoe die rechten samen kunnen bestaan met de rechten van de mens. We kunnen het ene kader niet los zien van het andere.”

Zijn er gevallen waarbij een rechtspersoonlijkheid een ecosysteem redde?

“Dankzij een beroep op haar rechtspersoonlijkheid werd in 2019 de Piatúa, een rivier in Ecuador, beschermd. Er was een milieuvergunning gegeven voor de bouw van een dam op die rivier die elektriciteit moest opwekken. Maar de gemeenschap tekende bezwaar aan: de dam zou vissoorten in de rivier in gevaar brengen. De rechter oordeelde in het belang van de rivier en de dam is er niet gekomen.

In 2011 won de rivier Vilcabamba een rechtzaak tegen het bestuur van de provincie Loja, in het zuiden van Ecuador. De provincie kreeg hiermee de opdracht ervoor te zorgen dat een uitbreiding van een snelweg geen schade zou toebrengen aan de rivier.”

69362_142714_GEi427 (1)
Natalia Greene Beeld door: Natalia Greene

Het Europees Parlement dringt er bij regeringen op aan om ecocide, de grootschalige vernietiging van natuur of ecosystemen, als een internationale misdaad te bestempelen. Hoe belangrijk is dit voor jullie beweging?

“Wij hebben die campagne mede gesteund. Ik zie het als een tussenstap om te komen tot de erkenning van de rechten van de natuur. Voor men de rechten van de natuur kan erkennen, moet men erkennen dat er zoiets bestaat als ecocide.

Het is een grote stap vooruit, maar toch zie ik een probleem. Neem het geval van Texaco-Chevron. Dat oliebedrijf heeft in het verleden in de Ecuadoraanse Amazone een ecocide veroorzaakt (zie ook het kader onder dit artikel). Men kan Texaco veroordelen voor ecocide en in het beste geval de CEO van Texaco opsluiten, maar de natuur blijft intussen wel vernield.

Een schadevergoeding voor de betrokkenen is goed, maar de natuur is niet geïnteresseerd in geld

Een schadevergoeding voor de betrokkenen is goed, maar de natuur is niet geïnteresseerd in geld. Voor de natuur telt dat vitale systemen hersteld worden. Er zou dus ook geld voorzien moeten worden om de schade aan de natuur te herstellen, niet alleen aan de menselijke bewoners.”

Ecuador versus Texaco

Ecuador schreef geschiedenis door ruim 25 jaar geleden een rechtszaak aan te spannen tegen oliegigant Texaco/Chevron, dat een historische vervuiling veroorzaakte in het Amazonewoud toen het daar olie ontgon tussen 1964 en 1990. Er volgde een jarenlang juridisch steekspel, waarna een Tribunaal in Den Haag in 2018 het oliebedrijf in het gelijk stelde. Het tribunaal legde ook een boete op van 8400 miljoen euro die Ecuador zou moeten betalen aan Chevron.

Chili is momenteel bezig met het opmaken van een nieuwe grondwet, waarin ook de natuur rechten heeft. Is er iets veranderd sinds het pionierswerk in Ecuador?

“Uiteraard. Voor ons was alles nog nieuw en onbekend. Intussen zijn er nieuwe rapporten van het IPCC (het VN-Klimaatpanel, red.) over de klimaatverstoring en weten we dat de aarde afstevent op een gevaarlijke opwarming. We bevinden ons vandaag op een moment van transitie.

Intussen hebben ook al 37 landen op een of andere manier de rechten van de natuur erkend. En ook in Europa groeit een nieuwe mentaliteit. Noorwegen zet stappen in de erkenning van de rechten van de natuur. Ook in Frankrijk zijn er bewegingen die de rivieren de Loire of de Seine rechten willen geven. En ook de regio van de Sami in Scandinavië erkent de rechten van de natuur.”

De grootste uitdaging van vandaag is in te gaan tegen een systeem dat gericht is op de uitbuiting en uitputting van de natuur

Wat ziet u vandaag als de grootste hindernissen waartegen jullie beweging het moet opnemen?

“Om te beginnen de status quo. Onze president Guillermo Lasso is er bijvoorbeeld van overtuigd dat de grootschalige mijnbouw verder ontwikkeld moet worden. Hij heeft het dan over ‘legale en verantwoorde’ mijnbouw, nu het olietijdperk op zijn einde loopt. De andere grote uitdaging is om rechters te vinden die mee zijn met dit denken, en die gegronde uitspraken kunnen doen vanuit deze logica.

Maar de grootste uitdaging van vandaag is in te gaan tegen een systeem dat helemaal gericht is op de uitbuiting en uitputting van de natuur. Het extractivisme (ontginnen van natuurlijke rijkdommen op grote schaal voor de globale markt, red.) domineert in Latijns-Amerika.

Europa is ook heel erg afhankelijk van dit extractivisme. De vraag is hoe het gebruik van grondstoffen te limiteren. Want Europa focust nu op een energietransitie, en daarvoor zijn grondstoffen uit Latijns-Amerika erg belangrijk. We zitten in dezelfde boot, op dezelfde planeet, een planeet waarop alle leven ernstig bedreigd is.”

Dit is een ingekorte versie van het artikel zoals dat oorspronkelijk verscheen op MO*.

Iemand staat op een omgevallen boom en kijkt uit op een dichtbegroeid, groen regenwoud.

Deze ex-houthakkers redden nu bossen (en mensen)

Behalve voor het klimaat zijn bossen onmisbaar voor veiligheid van mensen.

stiven-gaviria-a8FAsJS8Bh4-unsplash

De natuur beschermen? Luister dan eindelijk eens naar oorspronkelijke bewoners

De gebieden waar ze wonen herbergen meer dan 80 procent van de wereldwijde biodiversiteit.

  1. OneWorld gebruikt doorgaans de term ‘oorspronkelijk’ in plaats van Inheems, maar de auteur verkiest ‘Inheems’ omdat deze term ook een juridische status heeft waar hard voor is gevochten (United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples). De hoofdletter toont respect. ↩︎
alma de walsche

Over de auteur

Alma De Walsche is freelance journalist, met speciale focus op Latijns-Amerika, ecologie en filosofie.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief