Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

Luisteren naar de rivier, de natuur en de mensen eromheen. Dat is wat de Braziliaanse actrice en regisseuse Gabriela Carneiro da Cunha (40) doet in de voorstelling Altamira 2042. De activistische theatermaakster ging naar de Xingu-rivier, een zijrivier van de Amazone, die in 2015 werd ingedamd door de Belo Monte stuwdam. Die controversiële waterkrachtcentrale zette een deel van het Amazonewoud onder water, beroofde de leefomgeving van de Inheemse1 Juruna en Arawaté van 80 procent van het water en verdreef duizenden bewoners uit Altamira, een stad in de bocht van de rivier.

In haar theatrale installatie laat Carneiro da Cunha hun stemmen horen. Op 7 en 8 juni staat de actrice op het Holland Festival met deze voorstelling, waarin ze soms met een projector op haar hoofd, dan weer met geluidsboxen met ledverlichting voor haar buik de beelden en geluiden projecteert uit het getroffen gebied, van het stromende water en de stemmen van de verdreven inwoners tot het gehamer van de bouw van de dam.

Gabriela Carneiro da Cunha vraagt aandacht voor een ‘oorlog’ die de Amazone verwoest

Altamira 2042 is het tweede deel van Carneiro da Cunha’s driedelige Rivieroeverproject. In elk deel speelt een andere rivier in het Amazonegebied de hoofdrol. Met haar project vraagt de Braziliaanse aandacht voor wat zij beschrijft als een oorlog die de Amazone verwoest.

CMS holland festival
Gabriela Carneiro da Cunha Beeld door: Eryk Rocha

De drie rivieren uit je project liggen allemaal in de noordelijke deelstaat Pará. Waarom koos je precies voor dít gebied?

“Ik was me er zelf aanvankelijk niet van bewust, omdat er ze er niet over sprak, maar mijn oma kwam uit Pará. Zij voedde me op, omdat mijn ouders beiden werkten. Later realiseerde ik me pas dat ik terugkeerde naar het land van mijn grootmoeder. Ik was er al eens geweest voor onderzoek naar de rol van vrouwen in de guerrilla-oorlog in het stroomgebied van de Araguia-rivier tegen het militaire regime, eind jaren 70. Mijn theaterstuk daarover stond al op de planken toen ik een artikel las over de rampzalige gevolgen van de Belo Monte stuwdam. Toen realiseerde ik me dat dit project de rivieren zou volgen. De Xingu-rivier die ten westen van de Araguia stroomt zou de volgende rivier zijn. Hierna is de Tapajós aan de beurt, die daar weer ten westen van loopt en die wordt vervuild door illegale goudwinning. In 2016 ging ik voor het eerst naar Altamira.”

Hoe was het om daar te werken als stadse, witte vrouw?

“Ik maakte dezelfde reis als de jonge vrouwen uit de stad die zich destijds aansloten bij de guerrilla: ze wisten niets over overleven in het woud en moesten alles leren van de lokale mensen. De bevolking rondom de rivier is een mix van Inheemse mensen, Afro-Brazilianen en boeren verdreven uit andere gebieden. Ik ging er niet heen als expert, maar om naar hen te luisteren. Daarom werk ik ook niet alleen, maar laat ik me leiden door een gids en co-creator, altijd een vrouw. In Altamira was dat Raimunda Gomes da Silva, een lokale activiste. Het is een voorrecht om naar haar te mogen luisteren, van haar kennis en ervaring kan ik zo veel leren, er gaat zo’n kracht vanuit. Zij heeft mij ook leren luisteren naar de rivier, gewoon door aan de oever te zitten, stil te zijn en de verbintenis te voelen. Dan begrijp je dat je een rivier niet kunt indammen of afgraven, dat water gemaakt is om vrij te stromen.”

CMS holland festival 4
Beeld door: Nereu Jr

Waarom zijn je gidsen altijd vrouw?

“Dat is een praktische keuze. In de frontlinie van deze milieuoorlog tref ik simpelweg altijd vrouwen die de natuur verdedigen. Er is een harmonieuze manier van je verhouden tot de natuur, die hier wordt doorgegeven van oma op moeder op dochter. Dat is een spirituele erfenis die stadse mensen zijn verloren door het westerse denken dat alles dat bestaat enkel een hulpbron is voor de mens. Daar moeten we vanaf. Door te duiken in de rivier, te lopen in het bos en te luisteren naar het water, de dieren en de mensen heb ik geleerd dat er een verbond is tussen alle wezens en alle dingen op aarde.”

Is het een oplossing om de natuur ook rechten toe te kennen, zodat een rivier als de Xingu niet zomaar kan worden ingedamd?

“Dat is een complexe discussie. De wereld verkeert in een noodtoestand en alle middelen om daaraan iets te doen, zijn van belang. Dat kan door kunst zijn of spiritualiteit, maar ook via het recht. Het zou mooi zijn als er zoiets als rechten voor de rivier zouden komen, maar daarop moet je je ook niet blind staren. Mijn gids Raimunda zal je vertellen dat zij als Braziliaans burger officieel allerlei rechten heeft op nationaal en internationaal niveau, maar dat die rechten in de praktijk worden genegeerd, dat zij evengoed van haar land is verdreven en dat zij wordt gemarginaliseerd. Rechten hebben op papier betekent nog niet dat ze worden afgedwongen.”

CMS format rivier rechten

Grond in de grondwet: wat als we de natuur rechten gaven?

Zoals in Ecuador, Bolivia, Nieuw-Zeeland, Chili, Brazilië…

In Altamira 2042 sta jij op het toneel, maar hoort en ziet het publiek het water, de rivier, de dieren en de mensen, onder andere via speakers en projectieschermen. Je omschrijft deze theatrale installatie als techno-sjamanisme. Wat bedoel je daarmee?

“Ik ben natuurlijk geen sjamaan, ik kan geen spirituele reizen maken. Maar ik kan wel de instrumenten die ik tot mijn beschikking heb gebruiken om het publiek mee te nemen op reis. Daarvoor gebruik ik de technologie. Het gaat daar op het podium niet om mij, maar om de Xingu-rivier en alles en iedereen eromheen. Ik pretendeer niet ze een stem te geven: een stem hebben ze allemaal. Ze hebben geschreeuwd en gezongen en aangeklaagd. Maar weinigen hebben het gehoord. Wat ik doe is oren geven aan wie niet heeft geluisterd.”

OneWorld geeft kaarten weg!

OneWorld geeft kaarten weg voor de twee voorstellingen van Altamira 2042 op 7 en 8 juni op het Holland Festival. Wil je de voorstelling zien? Mail snel naar winnen@oneworld.nl en laat weten voor welke dag je twee gratis tickets wilt. Wie het eerst komt, het eerst maalt, dus wees snel!

Je maakte in je leven heel wat veranderingen door. Je begon als business administrator voor een van Braziliës grootste en meest vervuilende mijnbouwbedrijven en werd vervolgens actrice in populaire soapseries. Hoe is dat te rijmen met de volgende levensfase van activistische theatermaakster?

“Een van de mooie dingen van het leven is dat je jezelf kunt veranderen. Ik kom uit een witte middenklassefamilie in Rio de Janeiro en deed zoals iedereen: ging naar een privéschool en studeerde aan de universiteit bedrijfskunde. Maar eenmaal aan het werk, wist ik dat mijn leven een richting nam die ik niet wilde. Een vriend nam me mee naar een acteerworkshop en toen wist ik: ik zou actrice worden. Dus werd mijn ideaal een rol in een soap, want in Brazilië zijn telenovelas ontzettend belangrijk. Maar toen ik dat eenmaal bereikt had, was er weer een stemmetje dat zei: wat als de telefoon nu gaat om je te vragen voor je droomproject, wat zou dat dan zijn? Dat was niet een rolletje in een soap. Dus besloot ik in plaats van erop wachten, dat ik dat project zelf zou laten gebeuren.”

Sinds president Bolsonaro aan de macht kwam, is alle steun van de overheid voor kunstenaars verdwenen

Hoe is het om als activistisch kunstenaar te werken in het Brazilië van rechtse populist Bolsonaro?

“Sinds president Bolsonaro aan de macht kwam is alle steun die de overheid bood voor kunst en kunstenaars verdwenen. Subsidies voor kunst zijn grotendeels verdwenen en hij schafte zelfs het ministerie van Cultuur af. Terwijl anderzijds de urgentie voor kunst en activisme nog nooit zo groot is geweest als nu, nu Brazilië in crisis verkeert door een overheid die alles vernietigt, van de natuur tot de mensen. Vergeet niet 600.000 Brazilianen stierven aan Covid-19 terwijl de regering bleef volhouden dat mondmaskers of vaccinaties onnodig waren. Dus blijven kunstenaars hun werk doen en aandacht vragen. Of dat gevaarlijk is? Op dit moment voelt alles in Brazilië onzeker, en is iedereen in gevaar. Of je nu werkt in een ziekenhuis, op een school, of je een zwarte jongere in de voorsteden bent of strijdt voor het regenwoud. Het is een dramatisch moment om in dit land te leven. Natuurlijk voel ik het gevaar, maar dat geldt voor iedereen. Dat is geen reden je niet te verzetten tegen deze destructieve regering.”

CMS holland festival 3
Beeld door: Nereu Jr

Welke boodschap zou je willen dat het publiek meeneemt uit de voorstelling?

“Dat er zoveel in de natuur is om naar te luisteren en dat mensen elk middel, elke technologie en alle kennis die ze hebben kunnen inzetten om die te verdedigen. Nú is het moment, want de planeet is in oorlog, en het is een strijd op leven en dood. Daarbij moeten we weer durven dromen dat het anders kan, en ik denk als kunstenaar dat ik daaraan kan bijdragen. Want op deze weg kunnen we niet doorgaan.”

CMS FORMAT boekenlijst klimaat versie 2

Leestips: 7 boeken over klimaatrechtvaardigheid

Over het verband tussen kolonialisme, racisme en klimaatontwrichting.

klimaatfilms

5 films waarin de klimaatramp al in volle gang is

Vanuit het perspectief van zij die de gevolgen al voelen.

  1. OneWorld gebruikt doorgaans de term ‘oorspronkelijk’ in plaats van Inheems, maar de auteur verkiest ‘Inheems’ omdat deze term ook een juridische status heeft waar hard voor is gevochten (United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples). De hoofdletter toont respect. ↩︎
femke van zeijl (c) ruud pos 2022 crop

Over de auteur

Femke van Zeijl woont en werkt als freelance correspondent in Lagos, Nigeria. Ze schrijft voor Nederlandse en internationale media en maakt …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief