Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

Boven aan de trap van de spoedeisende hulp van het King’s College Ziekenhuis in Londen staat een team van jeugdwerkers klaar om te praten met jongeren die met schot- of steekwonden zijn opgenomen. Ze proberen de cyclus van geweld onder jongeren te doorbreken door hen te spreken op wat onder jeugdwerkers een ‘leerzaam moment’ wordt genoemd – het moment waarop iemand het meest ontvankelijk is voor een boodschap die diegene voorheen graag zou vermijden. Praat met jongeren over de gevaren van steekpartijen als ze op stap zijn met hun vrienden en ze zullen het weglachen. De kans is groter dat ze naar je luisteren als ze aan het infuus in een ziekenhuisbed liggen.

De coronapandemie heeft ons zo’n leerzaam moment gebracht. We moesten gas terugnemen; het virus heeft zijn tol geëist van onze fysieke en mentale gezondheid, onze sociale contacten, economie en relaties. Normaal gesproken zou het tientallen jaren hebben gekost om grote veranderingen door te maken als minder verkeersvervuiling, werkloosheid en enorme overheidsuitgaven – nu gebeurde dat allemaal in een jaar.

Maar het heeft ons ook de kans gegeven om de balans op te maken van onze keuzes en de gevolgen die daaruit voortvloeien. Het heeft onze ongelijkheden, kwetsbaarheden en onzekerheden blootgelegd; het heeft aangetoond welke arbeidskrachten echt essentieel zijn, wat de waarde is van maatschappelijke dienstverlening en wat de voordelen zijn van progressief ingrijpen van de overheid. Het toonde het belang van feiten, wetenschap en vertrouwen van de burger; het heeft ons laten zien dat we allemaal met elkaar verbonden zijn en dat we gezamenlijke verantwoordelijkheid dragen voor ons welzijn. Het heeft laten zien dat er zoiets als het algemeen welbevinden bestaat en dat het in ons aller belang is om dit na te streven.

Een nieuwe weg

Het zou vreselijk zonde zijn om zoveel pijn, verdriet en ongemak te doorstaan zonder daar vervolgens de lessen uit te trekken die ons zijn aangereikt. Het is niet meer dan logisch dat we, nu er vaccins beschikbaar zijn en publieke ruimtes weer opengaan, een terugkeer naar een nieuw soort normaal vieren. Maar het zou nalatig zijn om te vergeten dat het ‘oude normaal’ ons hier heeft gebracht.

Oproepen tot een ‘Great Reset’ (World Economic Forum) of zelfs ‘Build Back Better’ (Biden/Harris) ontkennen dat onze fundamenten op zijn best wankel waren en in het slechtste geval onhoudbaar. Net als een jongere met een steekwond in het King’s College Ziekenhuis kunnen we deze ervaring gebruiken om een nieuwe weg in te slaan en dingen anders aan te pakken. Of we kunnen doorgaan alsof er niets is gebeurd en opnieuw dezelfde fouten maken.

Dat het virus zich wereldwijd verspreidde, is een gruwelijk bewijs van ons verlangen, vermogen en onze behoefte om de hele wereld over te reizen

De belangrijkste les die de pandemie ons leerde, was onze gedeelde menselijkheid en wederzijdse afhankelijkheid. Dat is wat corona tot iets mondiaals maakte. Ondanks alles wat wij hebben bedacht om verschil te construeren – ras, natie, klasse, religie – heeft de pandemie de basis van ons gemeenschappelijke mens-zijn naar voren gebracht. Ondanks variaties in vorm, grootte en fenotype, is het menselijk lichaam overal hetzelfde – het virus wist niet of je zwart, wit, christen, hindoe, gedocumenteerd of ongedocumenteerd was.

In deze tijd van toegenomen racisme en xenofobie kon men geen muur bouwen om het virus buiten te houden, men kon het virus niet afzonderen om het binnen te houden, of gewoon verbannen om het te verdrijven. Het had geen paspoort of papieren nodig. Dat het in Wuhan begon en zich wereldwijd verspreidde, was een gruwelijk bewijs van ons verlangen, vermogen en onze behoefte om de hele wereld over te reizen en sociale contacten te leggen. Het was op een wrede manier ironisch dat de Britse coronabesmettingen piekten op exact hetzelfde moment dat de Brexit-onderhandelingen met de Europese Unie ten einde kwamen. Het Verenigd Koninkrijk kon zich loskoppelen van Europa, maar niet van deze planeet.

Raciale en economische armoede

Maar het werd al gauw duidelijk dat, hoewel iedereen besmet kon raken met het virus en er zelfs aan kon sterven, die kans voor sommigen groter was. Het virus discrimineert misschien niet, maar de samenleving wel. Het afgelopen anderhalf jaar zijn de scheidslijnen en de kruispunten van raciale en economische armoede blootgelegd, zowel nationaal als internationaal. Zwart, bruin of arm zijn, is geen nieuwe situatie.

In het Verenigd Koninkrijk waar ik woon, lopen zwarte mensen tot drie keer meer kans om te sterven door het virus, volgens het nationale statistiekbureau; in de VS is de kans bijna vijf keer groter dat ze in het ziekenhuis worden opgenomen, volgens de Amerikaanse Centra voor Ziektecontrole en Preventie. Hetzelfde geldt – en soms zelfs erger – voor andere etnische minderheden.

Hun kwetsbaarheid is niet biologisch bepaald, maar maatschappelijk. Raciale minderheden bleken het vaakst in dichtbevolkte gebieden te wonen en werken vaker in sectoren als de zorg, de verpleging, de beveiliging, het openbaar en particulier vervoer en in de flexbranche, waar de meeste besmettingen voorkwamen. Ze vielen dus niet ten prooi aan de wet der biologie, maar aan de wetten van de kansberekening.

Dit is hoe systemische discriminatie eruitziet: het draait niet om slechte mensen die goede mensen slecht behandelen (hoewel er daar ook genoeg van zijn), maar het is een serie processen die ervoor zorgt dat overal waar achterstand zich opstapelt, minderheden het hardst geraakt worden.

Of het nu om een knie in de nek ging, of om een beademingsapparaat: te veel van ons konden niet ademen

Bewustzijn hiervan werd bijzonder urgent na de moord op George Floyd, die wereldwijd antiracismeprotesten en verzet aanwakkerde, terwijl elk land en elke regio het probleem van racisme naar zijn eigen context vertaalde. Dat de video van Floyds dood midden in de pandemie viral ging, zorgde ervoor dat er een link gelegd kon worden tussen het schaamteloze racisme van dodelijk politiegeweld en de meer banale, dagelijkse ervaring van racisme die gemeenschappen in het Westen teistert. Of het nu om een knie in de nek ging, of om een beademingsapparaat op de spoedeisende hulp: te veel van ons konden niet ademen.

Ook werd duidelijk wie het kapitalisme draaiende hielden, toen alleen nog essentiële beroepsgroepen mochten werken – de verplegers, buschauffeurs en machinisten, schoonmakers en restaurantbezorgers. Oververtegenwoordigd onder hen die zorgden dat we voedsel, vervoer en hulp hadden, waren de migranten- en niet-witte gemeenschappen die waren weggezet als bedelaars, dieven en criminelen. Het idee dat deze mensen cruciaal waren voor de westerse economieën was niet langer louter een retorisch punt. Het feit dat ze essentieel waren was een officiële aanduiding. Het land kon niet functioneren zonder hen.

Corona trof niet-witte mensen dus niet vaker omdat ze zwart zijn, maar omdat ze onevenredig arm zijn, en armoede is een van de belangrijkste gevolgen van racisme. Arme mensen van allerlei afkomsten liepen gevaar. In het Verenigd Koninkrijk stierven in de meest achtergestelde gebieden twee keer zoveel mensen als in de minst achtergestelde gebieden.

Dit principe geldt niet alleen binnen naties, maar ook tússen naties. De armste landen, waar dankzij de erfenis van het kolonialisme en het imperialisme ook voornamelijk zwarte en andere mensen van kleur wonen, worden actief verhinderd om tijdig de dreiging van corona te boven te komen. Ze hebben moeite om voldoende vaccins te bemachtigen om een verschil te kunnen maken.

Op het moment van schrijven is ruwweg de helft van alle gegeven doses naar de rijkste 16 procent van de wereldbevolking gegaan, aldus The Guardian. Uit een analyse van het Centre for Global Development en tijdschrift The Economist bleek dat het mondiale Zuiden mogelijk pas in 2023 wijdverspreid gevaccineerd is. We hebben dus een wereldwijde crisis,maar geen wereldwijde oplossing, wat hetzelfde is als helemaal geen oplossing. De pandemie heeft deze ongelijkheden niet uitgevonden; die heeft ze simpelweg verduidelijkt, vergroot en versneld.

Politiek cynisme

Dichter bij huis maakten de lockdowns die ons in veiligheid moesten brengen sommigen van ons juist alleen maar kwetsbaarder. De Verenigde Naties, UN Women en de American Journal of Emergency Medicine meldden een stijging in huiselijk geweld van 300 procent in de Chinese provincie Hubei (waar Wuhan de hoofdstad van is), 50 procent in Brazilië, 33 procent in Singapore, 30 procent in Cyprus en 25 procent in Argentinië. Verschillende Amerikaanse steden, zoals San Antonio in Texas en Portland in Oregon, toonden vergelijkbare pieken in huiselijk geweld. Nogmaals, corona heeft deze situatie niet gecreëerd, maar verergerd.

Corona schetste dus wat de al lang bestaande problemen waren, maar gaf ook aan wat de oplossingen zouden kunnen zijn. In een tijd waarin politiek cynisme groeit en de individuele verantwoordelijkheid vooropgesteld wordt, waren het goed bestuur, vertrouwen en collectieve betrokkenheid die het verschil maakten. De landen die het meest succesvol bleken bij het tegengaan van de verspreiding, boden royale verlofregelingen, ziektekostenvergoedingen en andere steun om mensen te helpen die niet konden werken door de lockdown of door ziekte. Hoe meer vertrouwen burgers in de regering hadden, hoe groter de kans dat ze de regels volgden.

Corona stelde conservatief rechts voor een uitdaging, want er was geen enkele zinvolle individualistische reactie op het virus

Het is niet verrassend dat de landen waar de pandemie het meest uit de hand liep – Verenigd Koninkrijk, Brazilië, Verenigde Staten, India – de landen waren met de meest wrede, rechtse leiders, die aan de macht waren gekomen door te profiteren van maatschappelijk cynisme, schaamteloos te liegen en minderheden te duperen. Hun opruiende retoriek had niets te maken met een echte crisis, die strategische planning en organisatorische vaardigheden vereiste.

‘We zijn in staat om dingen te geloven waarvan we weten dat ze onwaar zijn’, schreef George Orwell in zijn essay ‘In Front of Your Nose’. ‘En dan, als we uiteindelijk ongelijk krijgen, verdraaien we onbeschaamd de feiten om te laten zien dat we toch gelijk hadden. Intellectueel gezien is het mogelijk om dit proces eindeloos voort te zetten: de enige controle daarop is dat een vals geloof vroeg of laat tegen een solide werkelijkheid botst, meestal op een slagveld.

Corona was het slagveld. En duizenden stierven in deze landen vanwege de ontkenning, scepsis en harteloze onbekwaamheid van hun leiders. Corona stelde conservatief rechts voor een uitdaging op verschillende manieren – van het dragen tot mondkapjes tot het invoeren van een lockdown – want er was geen enkele individualistische reactie op het virus te bedenken die zinvol zou kunnen zijn. Het eiste dat je om mensen geeft die je niet kent en niet alleen in je eigen belang handelt, maar in het belang van de samenleving als geheel. Het dwong rekening te houden met voor wie en waarvoor een economie is – wat heeft het voor zin om een gezonde economie te hebben als de mensen daarin ongezond zijn?

Plots was er, midden in een tijd waarin mensen het makkelijker vonden om zich het einde van de wereld voor te stellen dan het einde van het kapitalisme, een moment van omvangrijke staatsinterventie dat onze verbeelding verruimde over wat er allemaal mogelijk is. Kijk naar CO2-uitstoot: die was in 2020 nog nooit zo sterk gedaald sinds de Tweede Wereldoorlog, volgens het Global Carbon project. De uitstoot was vijf keer zo laag als in 2009, tijdens de financiële crisis, terwijl het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk toen bijzonder scherpe dalingen registreerden.

Wat geldt voor de overheidsreactie op corona zou ook kunnen gelden voor die op klimaatverandering, betoogt publicist Naomi Klein in haar inleiding van de paperbackeditie van On Fire: The Burning Case for a Green New Deal. ‘Het is duidelijk dat er onmiddellijk allerlei mogelijkheden opbloeien wanneer samenlevingen besluiten om een noodsituatie als zodanig te behandelen’, schrijft ze. ‘En wanneer overheden veranderingen doorvoeren die het beschermen van het leven en mensen vooropstellen, en die veranderingen aan zowel individuen als grote bedrijven opleggen, zijn de meesten van ons bereid – zelfs enthousiast – om ons steentje bij te dragen.’

De moed ontbreekt

We hebben dus een keuze. Ondanks alle trauma’s van de afgelopen anderhalf jaar, biedt corona ons de kans om de manier waarop we dingen doen te heroverwegen. De geschiedenis herhaalt zich niet, maar zoals Mark Twain zou zeggen: ‘Het rijmt vaak’. Zoals de Grote Depressie in de VS plaatsmaakte voor sociaal en economisch hervormingsprogramma de New Deal, of het einde van de Tweede Wereldoorlog het begin van een verzorgingsstaat in Europa inluidde, hebben we nu de kans om onze economieën en samenlevingen te hervormen op basis van de lessen die we hebben geleerd. We kunnen teruggaan naar een systeem dat marginaliseert en naar een bekrompen cultuur die zondebokken zoekt, of we kunnen nieuwe prioriteiten stellen die mensen en het publieke domein anders waarderen.

Je weet al genoeg’, schreef wijlen Sven Lindqvist in zijn boek over het Europese imperialisme in Afrika, Exterminate All the Brutes. ‘En ik ook. Het is geen kennis wat we missen. Wat ontbreekt is de moed om te begrijpen wat we weten en conclusies te trekken. We hebben eerder op dit punt gestaan. Na de financiële crisis wisten we dat het economische systeem waarvan onze levens en levensonderhoud afhankelijk waren onhoudbaar was, de toekomst onzeker en de gevolgen verwoestend. Maar we hadden de moed niet om de conclusies te trekken die ons zouden bevrijden uit de klauwen van dat systeem. Het duurde niet lang voor de bankiers hun bonussen weer terugkregen en de publieke sector de prijs moest betalen voor hun omkoopbaarheid.

Corona maakte de verschillen tussen rijk en arm en zwart en wit groter dan ooit

Ook deze keer zijn de voortekenen niet geweldig. Onze economieën hebben onder aanzienlijke druk gestaan. De vraag is wie de lasten zal dragen. ‘Kapitalisten’, betoogde Lenin, ‘kunnen zichzelf uit elke crisis kopen zolang ze de arbeiders laten betalen.’ Dit is – tot nu toe – wederom de realiteit. Corona creëerde grotere verschillen tussen rijk en arm en zwart en wit dan ooit tevoren. Tijdens de pandemie verdubbelde de CEO van de Norwegian Cruise Line zijn salaris tot 36,4 miljoen dollar (29,8 miljoen euro) volgens The New York Times, zelfs toen zijn bedrijf 4 miljard dollar verloor en 20 procent van het personeel verplicht op verlof stuurde. De CEO van Boeing genoot een salaris van 21,1 miljoen euro, zelfs toen zijn bedrijf een verlies van 12 miljard euro meldde en 30.000 werknemers ontsloeg. In de VS was de kans dat zwarte mensen gestraft werden voor het overtreden van coronaregels vierenhalf keer zo groot als voor witte mensen; in Londen hadden zwarte mensen dubbel zoveel kans op een boete voor het schenden van coronaregels, blijkt uit onderzoek van The Guardian.

Ondertussen zal het Westen, als de patenten op coronavaccins niet vrijgesteld worden, op vrijwel dezelfde manier reageren op corona in het mondiale Zuiden als op de armoede en oorlog daar – door zich aan het probleem te onttrekken en juist de migranten van wie het afhankelijk is te criminaliseren. Deze maatregelen zullen waarschijnlijk net zo effectief zijn voor de pandemie als dat ze voor migratie waren. Zolang corona een probleem is voor sommige mensen ergens op de wereld, zal het een probleem zijn voor iedereen op de planeet.

We zijn geen dromers

Niets hiervan is onvermijdelijk; veel ervan speelt nog steeds. De uitdaging is in wezen ideologisch, zo niet filosofisch. Op dit cruciale en ongekende moment gaat de prijs naar wie of wat zowel de meeste mensen als de meeste macht voor zijn idee kan winnen. Zoals we eerder hebben gezien, hoeft dat niet het beste idee te zijn dat de meeste mensen helpt. Maar het is wel mogelijk. Om dat voor elkaar te krijgen moeten progressieven de basisregels van jiujitsu toepassen en het gewicht van hun tegenstanders tegen hen gebruiken.

Het afgelopen jaar is ons verteld dat we onze verschillen moeten vergeten, omdat we allemaal in hetzelfde schuitje zouden zitten – zelfs toen juist die verschillen duidelijk maakten waarom en hoe dat niet opgaat. We werden toegesproken over het belang van opoffering en wederzijds begrip, zodat we buitengewone maatregelen – die twee jaar geleden nog ondenkbaar waren – zouden accepteren voor het maatschappelijk belang. Diezelfde woorden kunnen we nu terugkaatsen.

Onze regeringen spraken ons toe over het belang van opoffering en wederzijds begrip. Diezelfde woorden kunnen we nu terugkaatsen

We kunnen al die begrippen, die verzwakt zijn door neoliberale verwaarlozing, herstellen en opnieuw gebruiken. Niemand kan meer zeggen dat dit niet mogelijk is, want het is gedaan. We kunnen en moeten meer, betere en rechtvaardige dienstverlening van de staat eisen.

We hebben vóór corona misschien gepleit voor laptops voor scholieren uit arbeidersgezinnen, een leefbaar loon voor wie geen werk had en prioritering van de volksgezondheid boven particuliere winst, en werden toen weggezet als dromers. Nu kan niemand meer zeggen dat dit niet mogelijk is, want het is gerealiseerd. We hebben er misschien op aangedrongen om onze excessen in te dammen voor het welzijn van de planeet, en werden toen weggezet als doemdenkers. Nu kan niemand meer zeggen dat we ons niet kunnen aanpassen. We hebben misschien gewezen op onrecht en ongelijkheid binnen ras, gender en klasse, gezondheidsresultaten en huisvestingsbehoeften, en werden toen weggezet als zeurpieten. Nu kan niemand zeggen dat ze het niet wisten. We hebben misschien getoond hoe onze gedeelde menselijkheid werd ondermijnd door mondiale ongelijkheden die de basis vormden voor handel, migratie en klimaatverandering, en werden toen weggezet als onpatriottische kosmopolieten. Nu kan niemand meer zeggen dat ze het niet hebben gezien.

Druk op de macht

We kunnen niet verwachten dat deze argumenten worden aanvaard, dat deze precedenten worden gevolgd of dat deze kennis wordt erkend. Er staan gevestigde belangen op het spel als we vergeten wat we weten en negeren wat er is gedaan. Het oude normaal werkte voor sommigen en de herverdeling van rijkdom, hulpbronnen en macht is niet in ieders belang. Voor deze argumenten zal gevochten moeten worden. Als ‘politiek de kunst van het mogelijke is’, zoals de negentiende-eeuwse Duitse staatsman Otto von Bismarck ooit beweerde, dan vraagt radicalisme dat we nieuwe mogelijkheden scheppen. We hebben al een glimp opgevangen van wat er bereikt zou kunnen worden.

Over de hele westerse wereld dwongen Black Lives Matter-demonstranten regeringen om rekening te houden met zaken van werkgelegenheid en politie tot standbeelden en onderwijscurricula. We leerden dat het mogelijk was om minder te vliegen, rijden, consumeren en produceren. Zoals Naomi Klein opmerkt: ‘[Als gevolg van de pandemie zijn er] radicale veranderingen in de natuur om ons heen – van plotselinge afname van lucht-, water- en geluidsvervuiling, tot abrupte verschuivingen in het gedrag van talloze wilde soorten. De afgelopen maanden hebben in elk geval de leugen blootgelegd dat laatkapitalistische samenlevingen niet in staat zouden zijn om binnen no time wereldschokkende veranderingen door te voeren. We zagen wereldwijd de meest agressieve overheidsingrepen in de economie sinds de Tweede Wereldoorlog. Zo zijn automakers in de VS begonnen met het maken van medische apparatuur; Spanje heeft alle private ziekenhuizen genationaliseerd.

Zelden was er een beter moment om aan te tonen dat het pad dat we bewandelen ongewenst en onhoudbaar is

In het Verenigd Koninkrijk werd een rechtse conservatieve regering met een grote meerderheid gedwongen om arme kinderen tijdens de pandemie van voedsel te voorzien na een campagne van een jonge zwarte voetballer, Marcus Rashford. In de VS heeft de voorvechter van de Irakoorlog, president Joe Biden, een  terugtrekking van troepen uit Afghanistan aangekondigd. En ook een coronaherstelpakket ter waarde van biljoenen dollars, inclusief belastingverhogingen voor de rijken om mee te betalen aan gesubsidieerde kinderopvang en gratis openbare en kleuterscholen.

In Nederland traden de premier en het kabinet af in januari, kort nadat ze verkozen waren, vanwege het toeslagenschandaal waarbij duizenden ouders – voornamelijk met migratieachtergrond – als fraudeurs werden geprofileerd en diep in de schulden raakten nadat hun kinderopvangtoeslag onrechtmatig werd geweigerd. De kwestie was jaren eerder aan het licht gekomen, maar de afgelopen maanden konden gevolgen niet uitblijven omdat de collectieve verontwaardiging te groot was geworden.

Het moet een strijd zijn

Niets van dit alles gebeurde per ongeluk. In elk van deze gevallen was de druk voor de machthebbers te hevig geworden om het anders te doen. Er is zelden een beter en duidelijker moment geweest om aan te tonen dat het pad dat we bewandelen niet alleen ongewenst, maar ook onhoudbaar is, en dat het binnen ons vermogen ligt om van koers te veranderen. In de woorden van Frederick Douglass, voorvechter van de slavernij-afschaffing: ‘Als er geen strijd is, is er geen vooruitgang. (…) De strijd kan moreel of fysiek van aard zijn, of beide, maar het moet een strijd zijn. Macht geeft zich niet gewonnen zonder een eis. Dat is nooit gebeurd en het zal nooit gebeuren.’

Dit artikel verscheen eerder in OneWorld-magazine. Vertaling: Eric Samuel

Ngadi_Smart_What-black-America-means-to-Europe-3

Wat zwart Amerika voor Europa betekent

Er bestaat geen ‘betere’ versie van racisme, schrijft Guardian-journalist Gary Younge.

Naamloos

Deze bioloog ontwikkelt een vaccin voor Afrika (want wij kopen alles op)

‘Als we het heft niet in eigen handen nemen, worden we aan ons lot overgelaten.’

Schermafbeelding 2020-07-02 om 17.39.24

Over de auteur

Gary Younge is een Britse journalist en hoogleraar sociologie aan Manchester University. Hij was correspondent in de VS en columnist …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief