Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

Als ik kijk uit mijn celraam
Denk ik waarom doe ik dit mijzelf aan
Waarom nou telkens weer door die hel gaan
Omdat het altijd weer om geld gaat

De tekst van Tweede Kans, van de EP van rapper Skaffa die begin 2022 verscheen, liegt er niet om. Dit is iemand die afrekent met zijn verleden en om een tweede kans vraagt. Beter gezegd: iemand die een tweede kans creëert. ‘Skaffa’ is straattaal voor stoned, wat hij als tiener regelmatig was. Maar na een lang detentieverleden en een alcoholverslaving, richt de 35-jarige rapper zich nu op rappen, producen én andere (ex-)gedetineerden helpen die in muziek hun uitweg zien. “Dit is mijn studio, atelier, werkplek”, zegt Skaffa over zijn pand in Rijswijk. Aan de muur hangen foto’s van rappers Ice Cube en Big Pun, op de bank ligt een pitbull te grommen en op de achtergrond klinkt zachtjes hiphop. “Ik had een plek nodig om mijn ADHD zijn gang te laten gaan. Iets creatiefs, snap je. En ik ben niet gierig, dus andere jongens komen hier ook muziek opnemen.” Die jongens zijn gedetineerden met verlof en ex-gedetineerden, want ‘zij hebben toch wat extra hulp nodig’ om zichzelf te ontwikkelen.

Zijn uiterlijk – tatoeages, zilveren tanden en een litteken op zijn wang – voldoet misschien aan het stereotype van een crimineel, maar Skaffa is vooral een kunstenaar en filosoof. “Ik zie geen halfvol of halfleeg glas, ik zie gewoon een glas”, was zijn mindset toen hij in 2020 vrijkwam. “Alles was blanco, snap je? Dat is lekker.” Skaffa – zijn echte naam deelt hij liever niet – is gevormd door zijn tijd in de gevangenis. Hij zat vast voor achtereenvolgens een overval, graffiti spuiten, straatroof en wapenhandel. Hij heeft jeugd- en volwassenendetentie ervaren en kent vele vormen van reclassering en re-integratie.

Het systeem geeft ex-gedetineerden niet wat ze nodig hebben

Niet bang voor de gevangenis

Skaffa maakt niet graag excuses voor zijn verleden. “Iedereen maakt zijn eigen keuzes.” Maar juist daarom gelooft hij niet in het gevangenis- en reclasseringssysteem. Dat lijkt gebaseerd op het idee dat dreigen om iemand vast te zetten diegene op het rechte pad houdt. Maar dat hield hem nooit tegen. “Ik was nooit bang voor de gevangenis, dat overleef je wel.” Skaffa’s kritiek richt zich vooral op de reclassering en re-integratie (zie kader), omdat het systeem ex-gedetineerden volgens hem niet geeft wat ze nodig hebben, namelijk: een plek waar jongeren zich kunnen ontplooien, leren van hun passie hun werk te maken. Een plek zoals zijn studio. Formeel is hij geen vertrouwenspersoon (dat is moeilijk vanwege zijn strafblad), maar met één jeugdgevangenis heeft hij de afspraak dat gedetineerden tijdens hun verlofdagen muziek mogen komen opnemen. Ook andere instellingen tonen interesse. De artiesten hoeven niet te rekenen op medelijden of eindeloos geduld; Skaffa speelt geen hulpverlener. Tough love tekent zijn aanpak. “Ik heb de ruimte, ik ben hun producer en leg het werkproces uit. Maar ik zeg tegen ze: luister, als jij je afspraken niet nakomt, dan doe je het maar zelf. Ik wil ze leren op een volwassen manier met kunst en muziek om te gaan.” Skaffa’s taak is om hun muziek uit te brengen, hij is niet verplicht om te controleren of de artiesten op het rechte pad blijven.

Buitenbeentje

Hij groeide op in de voormalige Sovjet-Unie, in het huidige Rusland. Hij woonde in een ‘schrijversdorp’, met veel kunstenaars en musea in de buurt. Zijn oma nam leerde hem poëzie schrijven, begrijpen en voordragen. Of dat een aanloop naar het rappen was, weet hij niet. “Dat je goed bent in poëzie betekent nog niet dat je ook gevoel voor ritme en raps hebt.” Samen met zijn oma, moeder en zus vluchtte hij op zijn vijfde om politieke redenen naar Nederland. Na anderhalf jaar in een asielzoekerscentrum woonde hij vanaf zijn zevende in Delft.

Op school was hij een buitenbeentje. “Ik was wat gekker: andere kleren, niet Nederlands. Als je uit de Sovjet-Unie komt is het moeilijk om te begrijpen hoe belangrijk die Nikes zijn die de Nederlandse kinderen droegen, snap je? Ik wist niet waar ik bij hoorde, ik wist niet eens wat ‘erbij horen’ betekende – in de Sovjet-Unie kende ik geen subculturen.” Tijdens de les was hij vaak aan het tekenen. Die passie groeide uit tot graffiti en later tatoeëren – van 2009 tot 2013 had hij een eigen tattooshop. Momenteel experimenteert hij met grafisch design. Tekenen hielp hem zich te concentreren. “Als mijn ogen bezig zijn, dan zijn mijn oren vrij.”

CMS FORMAT skaffa 2
Beeld door: Jonathan Hoost

Als kind bleek dat hij ADHD had. Zijn omgeving deed niks met die diagnose – geen medicatie, geen hulp, niets. Achteraf denkt hij dat hij daarom al op elfjarige leeftijd begon met drinken. De flessen waren thuis te vinden. “Het was een soort zelfmedicatie, om rustig te worden.” Maar de verslaving, die ruim twintig jaar zou duren, verergerde zijn klachten juist. “Later werd ik ook gediagnosticeerd met paranoia. De drank versterkte de achterdocht; vervolgens ging ik meer drinken om het niet te voelen.”

In zijn tienerjaren werd hij lid van breakdancegroep Ferox en richtte hij samen met rappers Matarr en Para Mocro Scheme015 op, een Delfts hiphopcollectief van graffitikunstenaars, rappers, tattoo-artiesten en breakdancers die een landelijk bekende cultbeweging vormden in de jaren 00. Skaffa’s solocarrière kwam pas later. In 2015 bracht hij zelfstandig een ‘Gratis Hits‘-EP uit en kreeg hij honderdduizenden views op YouTube voor onder meer nummers 99 Cent en Wie ik Ben. In 2017 tekende hij een distributiedeal voor zijn EP Skandolero.

Hij ontdekte het rappen pas echt tijdens zijn eerste detentie, vertelt hij. “Ik had eerder alleen in het Engels geschreven, maar dat was niks. ’s Ochtends onder de douche, kwamen opeens de Nederlandse rijmwoorden in me op. Ik schreef gelijk veertien pagina’s! Waar dat over ging? Vooral veel schelden – ik was boos, op alles en iedereen.” Zijn gezicht licht op als hij terugdenkt aan zijn eerste optreden. De muziekbegeleider van de jeugdgevangenis liet muzikanten komen en gaf Skaffa een microfoon. “Dat was… liefde. Als je voor het eerst je passie voelt, met allemaal livemuzikanten, in een kamertje waar je oren ontploffen… Dat is gewoon heel dik.”

Hoe meer je die jongens pest met allerlei regeltjes, hoe minder regels ze willen volgen zodra ze vrij zijn

Ondertussen zat je toch in een jeugdgevangenis. Hoe was dat?
“Ik was vijftien en zat in Sassenheim op een afdeling waar ik constant geobserveerd werd. Ik vertrouwde echt niemand. We daagden elkaar uit, maar vochten niet echt. Eens in de zoveel tijd sloeg iemand door en kwam alle agressie er in één keer uit. Maar ja, verder is het gewoon vastzitten. Ik vond het stom dat we onze boterham met mes en vork moesten eten, dat was netjes. Discipline hè, daar draaide alles om. Dat werkt volgens mij niet; hoe meer je die jongens pest met allerlei regeltjes, hoe minder regels ze willen volgen zodra ze vrij zijn.”

Op je EP Dinosaurus rap je onder meer over een isoleercel, waarin je weleens terechtkwam. Wat deed dat met je?
“Het is het uiterste wat ze met je kunnen doen. Zeker voor jongeren vind ik het eigenlijk niet kunnen. Maar ze hebben weinig manieren om je te straffen daarbinnen, dus stoppen ze je al snel in de isoleercel. Een gevecht? Maakt niet uit wie er begon, allebei erin. Jointje gerookt? 24 uur in iso.”

Feiten en cijfers over detentie
Nederland telde in 2020 in totaal 27.300 gevangenen, ruim 9 op de 10 daarvan zijn man. Bijna de helft komt binnen twee jaar na vrijlating weer in aanraking met justitie; zo’n 30 procent belandt binnen twee jaar weer in de cel. De meesten komen in een gesloten gevangenis terecht. (Half)open inrichtingen zijn minder zwaar beveiligd en bieden meer mogelijkheden qua verlof en werk of opleiding buiten de inrichting. Iedereen vanaf twaalf jaar krijgt een strafblad na veroordeling voor een misdrijf (een zwaar strafbaar feit, zoals diefstal of moord). Mensen met een strafblad krijgen in principe geen Verklaring Omtrent Gedrag (VOG), die nodig is voor beroepen als advocaat, leraar of deurwaarder. Ook verzekeraars hebben het recht om iemand met een strafblad te weigeren, bovendien kan het een reden zijn om geen verblijfsvergunning te krijgen of die te verliezen.

Volgens Skaffa ging hij niet op een dag ‘de criminaliteit’ in. “Je grenzen zijn daarvoor al anders. Graffiti is bijvoorbeeld illegaal, maar voor ons was dat kunst. En ik dreef altijd al handel; in de brugklas maakte ik van rookbommen een rotje, daar vroeg ik dan een bedrag voor.” Zijn eerste gevangenisstraf was voor een overval, omdat hij geen geld had om een cadeau voor zijn vriendin te kopen. “Ik was veertien. Tegen de tijd dat ik werd opgepakt, was het al uit.” Zijn tweede veroordeling was voor graffiti, daarna zat hij vast voor straatroof en wapenhandel. Met georganiseerde misdaad had hij niks te maken, vertelt hij. “Ik hield me steeds jaren rustig, maar dan was er één verkeerde keuze; uit geldgebrek, omdat ik dronken was, of beide. De laatste keer was zó ondoordacht. Iemand wilde een mitrailleur en ik kende iemand die er een had. Ik had geld nodig, dus ik verkocht ’m – blijkbaar aan undercover politie.” Of zijn leven anders was verlopen zonder de drank? “Ja, zeker. Ik kreeg veel gaten in mijn geheugen, werd steeds impulsiever. Als je niet scherp bent, dan zie je de ernst niet in.” Zelfs in de cel wist hij drank binnen te smokkelen. Zijn laatste detentie was een kantelmoment: eind 2019 stopte hij met drinken. Waarom juist toen, weet hij niet. “Sporten hielp: elke dag urenlang. En je gaat daar toch nadenken. Over hoe het anders had gekund, anders zou moeten.”

Betekent dit dat detentie ook een positief effect kan hebben?
“Kijk, er zijn mensen die uit elke situatie het positieve halen. Ik ben nu zo iemand, ik heb de kans gegrepen om mezelf te ontwikkelen. Maar ik was niet altijd zo; ik heb het spel ook drie keer verloren. Voor de mensen die deze houding nog missen, die zichzelf vooral als slachtoffer zien… moet je echt wat anders verzinnen dan de bajes, man. Het is zoals een hond slaan die niet begrijpt dat je hem iets wil afleren. Hij denkt gewoon dat je vervelend zit te doen.”

Hoe langer je zit, hoe kleiner de kans dat je er fresh uitkomt

Hoe denk jij dat het beter kan?
“De straffen mogen lager. Want hoe langer je zit, hoe kleiner de kans dat je er fresh uitkomt: je hebt de verkeerde mensen ontmoet, hun verhalen gehoord. En het is moeilijker om je aan te passen: mensen praten anders dan voorheen, ze kleden zich anders, je voelt je een dinosaurus.”

CMS FORMAT skaffa 3
Beeld door: Jonathan Hoost

Wat doet de reclassering?
De reclassering houdt toezicht op mensen met een voorwaardelijke straf, die niet worden opgesloten zolang ze zich aan de voorwaarden van de rechter houden. Daarnaast handhaaft de reclassering taakstraffen, ze deelt enkelbanden uit, controleert of iemand zich aan de voorwaarden voor vrijlating houdt en helpt bij het vinden van dagbesteding. In elke gevangenis kunnen gedetineerden hun terugkeer voorbereiden. Dat gaat om praktische zaken, zoals een ID-kaart, onderdak, werk, of zorg regelen. Lange tijd kwamen gedetineerden automatisch vrij na twee derde van hun straf, het laatste deel waren ze dan vrij onder toezicht. Door een nieuwe wet geldt dat sinds 2021 alleen nog bij goed gedrag. De Raad van State heeft kritiek op de nieuwe wet, omdat het ervoor zorgt dat de overgangsperiode korter is, waarin iemand onder toezicht in de samenleving staat. De reclassering zet wel vanaf dag één met elke gedetineerde een eigen re-integratieplan op.

Je hebt vooral kritiek op de wereld van reclassering en re-integratie. Hoe ging dat bij jou?
“Ik moest altijd verplicht dagbesteding vinden. Bijvoorbeeld bij een buurthuis; een werkplek waar ik niks mee had. De allereerste keer moest ik naar een zomerschool in Amsterdam. Ik vond dat nutteloos, want ik zat al op school. Dat ging gewoon om discipline, om elke dag aanwezig zijn. Ze waren constant aan het dreigen: als jij je één keer verslaapt, sturen wij je terug naar de gevangenis. Dat is jammer, doe een beetje alsof we mensen zijn. De tweede keer kwam mijn contactpersoon steeds niet opdagen, mijn taakstraf heb ik nooit uitgevoerd omdat niemand het controleerde. Toen wist ik: dit systeem is zo lek als een mandje.” Ook een re-integratieperiode kreeg hij nooit, tot de laatste keer. “Toen werd ik halverwege mijn celstraf naar een halfopen instelling overgeplaatst, waar ik meer verlofdagen kreeg. Dan kon ik alvast naar buiten om praktische zaken te regelen.”

De laatste keer wilde ik mijn re-integratie zelf doen. Ik had het systeem uitgespeeld, ik kende het inmiddels wel

Op papier moet iedereen hulp bij re-integratie krijgen, maar in de praktijk gaat dat niet altijd goed (zie kader). In die halfopen instelling kreeg Skaffa begin 2020 voor het eerst ook verslavingshulp. “Bij mijn laatste veroordeling hadden de rechter en de reclassering dat aanbevolen, maar daar is lang niets mee gedaan. Ik was inmiddels zelf al gestopt! Eerder was zo’n praatgroep misschien fijn geweest, maar nu kon ik nergens over meepraten. Dat is waar veel problemen op neerkomen: we worden op één hoop gegooid.” Het contact met een psychiater beviel wél; dat zet hij vrijwillig door. In combinatie met zijn nieuwe gezonde leefstijl houdt hij zo zijn mentale gezondheid onder controle.

Je hebt uiteindelijk je eigen re-integratieproject opgezet: deze studio. Hoe is dat gegaan?
“Ik had eerder bij een sociaal-culturele stichting voor jongeren gewerkt, met onder meer een muziekstudio. Dit keer wilde ik het zelf doen. Ik had het systeem uitgespeeld, snap je, ik kende het inmiddels wel. Ik vroeg aan de reclassering: kan ik mijn eigen toezichthouder zijn? Ik had zoiets van: watch me do this. Ze keurden het goed.”

Vanuit de cel kreeg het project gestalte: hij vond een team en huurde een studio in Rotterdam. De eerste artiesten waren celgenoten die rond die tijd vrijkwamen. “De reclassering vond het geweldig, ze hadden nergens omkijken naar zolang ik rapporteerde dat het goed ging.” Het project heette ISO Records; het werd uiteindelijk een door de gemeente gesubsidieerde stichting. Door een conflict met het team is Skaffa van de stichting afgesplitst. Zijn eigen studio in Rijswijk is geen officiële stichting of onderneming, hij verdient er ook geen geld aan. Wel krijgt hij bijzondere bijstand voor de studio: een uitkering voor kosten die je niet zelf kunt betalen. “Mijn beloning is – heel cliché – dat ik doe wat ik leuk vind.” Tot nu toe hebben vijf beginnende artiesten hun muziek hier opgenomen; Skaffa gaat alles uitbrengen onder de naam Skando Kartel.

CMS FORMAT skaffa 4
Beeld door: Jonathan Hoost

Ex-gevangenisdirecteur: ‘Uit de samenleving getrokken worden is schadelijk’
De kritiek van Skaffa komt overeen met de visie van Frans Douw, gepensioneerd gevangenisdirecteur en medeoprichter van Stichting Herstel en Terugkeer. “Er zijn mensen die net even die tik op de vingers nodig hebben om tot zelfinzicht te komen. Maar uit veel onderzoek blijkt dat detentie weinig positieve impact heeft. Uit de samenleving getrokken worden is gewoon schadelijk.”

En er gelden steeds strengere regels, ziet hij. Zo is er steeds minder plek voor gedetineerden in (half)open inrichtingen, en de verlofmogelijkheden zijn beperkter. Daarnaast draait reclassering tegenwoordig vooral om controle, vindt hij. “In het verleden stond het ook voor rehabilitatie en hulpverlening. Dat is veranderd door de tijdgeest en de politieke wind.” En door de opmars van de georganiseerde, zware drugscriminaliteit. “Maar 80 procent van de gedetineerden zit minder dan een half jaar vast; dat zijn geen zware criminelen.”

Uit internationaal onderzoek weten we al heel lang wat wél werkt, zegt Douw. “Het belangrijkste is dat een gevangenis niet te grootschalig is. Iedereen heeft behoefte aan maatwerk, persoonlijke ontwikkeling, zorg en onderwijs. Dat lukt beter in een bajes met dertig mensen dan in een met vijfhonderd.”

Denk je dat een studio als deze jou vroeger had kunnen helpen?
“Ik denk het wel. Ik kreeg nooit een werkplek aangeboden die bij me paste. Reclassering en re-integratie moeten persoonsgebonden zijn. Ik wil graag een muziekstudio, maar als jij bij het dierenasiel vrijwilligerswerk wilt doen: ook super. Ik hoorde laatst een sterk idee: geef ex-gedetineerden een jaar lang gratis ov. Veel mensen willen hier wel komen, maar hebben weinig geld. Dan kan de keuze tussen een jointje en de tram best moeilijk zijn. Niet om dat goed te praten, maar alleen straffen werkt averechts.”

Wat kunnen we in de toekomst van je verwachten?
“Ik heb net nieuwe nummers opgenomen met rapper Matarr, die komen denk ik op een EP. In de studio oefen ik producen, mixen en masteren. En ik blijf natuurlijk met de jongens uit de bajes werken. Met een beetje geluk is een van hen de nieuwe Michael Jackson. Dat kan gewoon.”

Dit artikel verscheen eerder in OneWorld Magazine van juni/juli 2022.

CMS FORMAT hoofdbeeld veronique aicha

Achter de tralies? Niet van deze tijd, zegt Veronique Aicha

'Gevangenissen houden mensen letterlijk en figuurlijk uit de samenleving.'

oneworld rosa snijders

Etnisch geprofileerd door de marechaussee: ‘Je kookt vanbinnen’

Etnisch profileren is niet alleen discriminatie, het is ook schadelijk en niet effectief.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Over de auteur

Redacteur

Roxane Soudagar studeerde Politicologie (Internationale betrekkingen) en volgde een master in Conflict Studies & Human Rights.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief