Stel, je hebt een pinda-allergie. Dan wil je in de supermarkt snel kunnen checken of een product arachideolie bevat, maar wat als je moeite hebt met lezen? Of je krijgt een brief waarin niet gewoon staat dat je geld kunt terugvragen, maar dat je kunt ‘declareren’, terwijl je dat woord niet kent?

Volgens Stichting Lezen en Schrijven hebben 2,5 miljoen Nederlanders van zestien jaar en ouder moeite met lezen, schrijven en/of rekenen – en vaak ook met digitale vaardig heden. Ze kúnnen het wel, maar beheersen het onvoldoende om goed te functioneren in de samenleving. Het is niet hetzelfde als dyslexie of dyscalculie (cijferblindheid), wat hersenaandoeningen zijn. Daarnaast zijn nog eens 250.000 Nederlanders analfabeet (zij kunnen niet lezen en schrijven).

Om maar gelijk een misverstand de wereld uit te helpen: meer dan de helft van de laaggeletterden heeft Nederlands als moedertaal – zogenoemde NT1’ers. Je kunt in bijna elke gemeente bij een ‘Taalpunt’ terecht met taalvragen of voor een cursus of coach, maar voor NT1’ers is die stap vaak te groot. Schaamte, angst, onzekerheid of een pestverleden kunnen iemand tegenhouden, vertelt Jan-Willem Heijkoop, woordvoerder bij Stichting Lezen en Schrijven. Mensen verbergen hun laaggeletterdheid vaak. “Ik ken iemand die steevast een mitella in zijn auto had, om te doen alsof zijn schrijfarm gebroken was. Tweederde van de Nederlanders denkt geen laaggeletterde te kennen. Terwijl bijna iedereen wel iemand kent met hooikoorts, wat minder vaak voorkomt.”

NT2’ers – laaggeletterden met Nederlands als tweede taal – zoeken wat makkelijker taalhulp. Tijdens het inburgeringsproces worden ze erop gewezen, en er is minder schaamte omdat het sociaal meer geaccepteerd lijkt te zijn om moeite te hebben met een tweede taal, ziet Heijkoop.

Schulden op de loer

Formulieren invullen, solliciteren of straatnaamborden lezen zijn veelvoorkomende knelpunten. De consequenties kunnen groot zijn: als je een brief niet begrijpt of formulieren verkeerd invult, ligt een vicieuze cirkel van schulden op de loer. Of denk aan nepnieuws herkennen en bijsluiters van medicijnen lezen.

Iemand interpreteerde een Facebookbericht over corona als ‘ik blijf gezond als ik chloor drink’

Heijkoop: “Ik hoorde van een laaggeletterde dat ze een Facebookbericht over corona interpreteerde als ‘ik blijf gezond als ik chloor drink’. Gelukkig heeft ze dat toen gecheckt bij haar zus. Iemand begrijpt een aantal woorden in een zin en dat wordt dan de waarheid. Maar wanneer jij en ik de hele zin lezen, dan zien we snel wanneer iets onzin is.” Studies laten bovendien een duidelijk verband met gezondheid zien: mensen die nauwelijks kunnen lezen en schrijven zijn en/of voelen zich vaker minder gezond – zowel lichamelijk als geestelijk.

Laaggeletterdheid en analfabetisme zijn enorme problemen die we als samenleving moeten herkennen en oppakken, vindt Heijkoop. “Van onderaf met taalondersteuning, maar ook van bovenaf, dus begrijpelijkere dienstverlening en meer aandacht hiervoor bij de overheid, het onderwijs en het bedrijfsleven.” Laaggeletterden en analfabeten die erin geslaagd zijn hun taalvaardigheden op te schroeven, spelen een belangrijke rol in het verbeteren van de situatie, zegt Heijkoop.

Zij kunnen als taalambassadeur bij de stichting presentaties geven en zo onder andere politici overtuigen van het belang van basisvaardigheden voor iedereen. “Bedrijven, organisaties en de overheid moeten met hen in gesprek – zij weten het beste wat er duidelijker kan.”

'Het voelt alsof ik driekwart van mijn leven heb gemist'

Foto1 Laaggeletterdheid
Morna JaiKaarn Beeld door: Geert Job Sevink

Morna Jaikaarn (47) is geboren in Guyana en emigreerde naar Nederland om te trouwen met haar Nederlandse man. Ze heeft drie kinderen, woont en werkt als schoonmaakster in Almere en volgt taalles op het ROC.

“‘Mama, kan jij niet lezen en schrijven?’, vroegen mijn kinderen toen ik twee jaar geleden vertelde dat ik op taalles ging. Dat ik dat in het Nederlands niet kon wisten ze, maar het was nieuw voor ze dat ik het in het Guyanees ook niet kon.

Ik snap nu dat schaamte mijn laaggeletterde vader ervan weerhield om hulp te zoeken

Ik kom uit een groot, arm plattelandsgezin van buiten Guyana’s hoofdstad Georgetown. Mijn moeder kon lezen en schrijven, maar mijn vijf broers en ik niet. We hadden het niet makkelijk op school: omdat we geen geld hadden voor nette kleding moesten we achterin de klas zitten en konden we de les niet goed volgen. Bij een fout antwoord werden we geslagen met een bamboestok. Mijn vader had voor zijn werk in de visserij en tuinbouw geen lees- en schrijfvaardigheden nodig. Maar als hij iets nodig had waarvoor hij naar Georgetown zou moeten, zag hij ervan af. De schaamte was enorm, en ik snap nu uit eigen ervaring dat dit hem tegenhield om hulp te zoeken.

Op mijn vijfentwintigste leerde ik mijn man kennen en emigreerde ik naar Nederland. Door mijn man en tv-programma’s leerde ik Nederlands spreken, maar ik kon het niet lezen of schrijven. Het inburgeringsexamen was een grote zorg. Keer op keer haalde ik het niet – en mijn toenmalige taaldocent had nooit verteld dat analfabeten vrijstelling krijgen. De enorme berg geld die ik hieraan heb uitgegeven, was dus voor niets.

Ik heb nu twee jaar taalles voor analfabeten bij het ROC in Almere en sindsdien voelt het alsof ik driekwart van mijn leven heb gemist. Ik was ál die tijd afhankelijk van iemand. Mijn man hielp met alles. Ik bleef zoveel mogelijk binnen en kon niet eens de namen van mijn kinderen schrijven. Wanneer ik een formulier voor m’n neus kreeg, voelde het alsof ik een hartaanval kreeg. Uitspreken dat ik analfabeet was, heeft geholpen om hulp te zoeken.”

'Ik wil niet voor elk verjaardagskaartje naar mijn buurvrouw'

Foto2 Laaggeletterdheid
Ed Kroezen Beeld door: Geert Job Sevink

Rotterdammer Ed Kroezen (52) woont in Steenwijk en doet vrijwilligerswerk bij paardensportevenementen. Sinds drie jaar krijgt hij wekelijks taalles van een vrijwilliger bij het Taalpunt.

“In 2017 had ik echt een probleem: mijn broer kreeg bij mij thuis een hersenbloeding en het ziekenhuis vroeg me papieren in te vullen. Ziekenhuispersoneel mocht het niet doen en ik kon het niet. Uiteindelijk hielp een sociaal werker, die daarna vroeg of ik taalles wilde.

Toen ik hulp zocht bij de gemeente, kreeg ik te horen dat inburgeraars voor gaan

Ik ben naar school geweest, maar lezen en schrijven lukte gewoon niet. Veel steun was er niet. Je kon meekomen of niet, en als je eenmaal buiten de boot viel, werd je niet gered.

Op mijn zestiende ging ik werken als operationeel medewerker bij tankstations. Een collega hielp mij met administratief werk en las veiligheidsinstructies voor. Toen hij met pensioen ging, weigerde zijn vervanger mij te helpen. Ik zei: ‘Dan hebben we een probleem, want ik kan het niet’. Ik werd ontslagen.

Ik heb ooit hulp gezocht bij de gemeente, maar kreeg te horen dat inburgeraars voor gaan. Ze zouden bellen wanneer er plek was, maar dat telefoontje kwam nooit. Ik heb me altijd prima alleen gered. Ik heb enkel contact met mijn zus; zij woont in Duitsland. Mijn buurvrouw hielp wel, maar ik wilde niet steeds naar haar voor elk formulier of verjaardagskaartje. Je wilt niet aanhankelijk blijven.

Online daten gaat ook moeilijk. Er wordt me steeds gevraagd uit welk land ik kom en of ik wel Nederlander ben. Als ik laat weten dat ik niet zo goed kan schrijven, zeggen ze vaak ‘Oh neem me niet kwalijk, veel succes ermee’, en kan ik weer door swipen.

Je hoort wel eens dat mensen smoesjes gebruiken, zoals dat ze hun bril zijn vergeten. Dat heb ik nooit gedaan; vroeg of laat val je door de mand. Ik gebruik zelf de term laaggeletterd niet, omdat ik er nog niet lang bekend mee ben. Sinds het tragische incident met mijn broer krijg ik elke week taalles. We lezen, schrijven en puzzelen samen, en langzaam zie ik vooruitgang. Belangrijk is het besef dat ik dit voor mezelf doe, niet voor een ander.”

'Je wordt gezien als dom, niet als iemand met bagage'

Foto3 Laaggeletterdheid
Carola van Leeuwen Beeld door: Geert Job Sevink

Carola van Leeuwen (31) komt uit Steenwijk en heeft vier kinderen. Ze heeft nu geen werk, maar hoopt verslavingsdeskundige te worden. Sinds een jaar heeft ze taalles bij het Taalpunt.

“Op school vond ik mijn passie in schilderen en tekenen. Ik had veel moeite met rekenen en computers, maar met een penseel kon ik mijn gang gaan. Op mijn vijftiende werd ik zwanger. Ik wilde per se mijn diploma halen, dus ik bleef naar school gaan.

Brieven van de Belastingdienst vol ‘dure’ woorden maken me chagrijnig

Ik liep vaak vast bij computeropdrachten. Mijn mentor noemde me een dom kind, of schoof mijn fouten af op mijn zwangerschapshormonen. Toen ik in vmbo-4 het bedrijf binnenliep waar ik stage moest lopen, zag ik alleen maar computers staan. ‘Dat moet je toch kunnen’, zei mijn mentor. Anders kon ik maar beter wegblijven want een diploma halen zou toch nooit lukken – waren zijn woorden. Halverwege de vierde klas ben ik gestopt met school.

Mijn dochter, die meervoudig gehandicapt is, lag veel in het ziekenhuis. Gesprekken met artsen werden zonder mij gevoerd, want ik zou het toch niet begrijpen. Ik werd enorm klein gehouden (letterlijk en figuurlijk) door mijn ex en zijn moeder, zij wisten het beter. Ik besef nu steeds meer dat domheid mij is aangepraat.

Brieven van de Belastingdienst met ‘dure’ woorden maken me chagrijnig, want ik snap het niet. Het zou fijn zijn als hier meer op gelet wordt. Want als ik het woord google, wordt het me vaak alsnog niet duidelijk. Ik herken me zeker in de definitie van laaggeletterdheid, maar zou mezelf niet zo snel zo noemen. Niet per se uit schaamte, maar vaak is het heel zwart-wit. Je wordt snel gezien als dom, in plaats van dat iemand bewust is van de bagage die je met je meesleept.

Ik ben herstellende van een drugsverslaving en negen maanden schoon. Nu is het moment om aan mijn toekomst te werken, dus kwam ik bij Taalpunt. Ik zou graag ervaringsdeskundige worden binnen de verslavingszorg, en taalles is mijn eerste stap.”

Dit artikel verscheen eerst in OneWorld Magazine. 

Schermafbeelding 2020-04-01 om 18.07.17

Hoe begrijpelijk is corona-communicatie voor laaggeletterden?

Maatregelen rond het coronavirus kunnen erg verwarrend zijn als je laaggeletterd bent.

Ontwerp zonder titel-6

Citroen helpt tegen corona, lezen nieuwkomers

Geen betrouwbare corona-info voor 100.000 mensen.

Bewuster geworden door dit artikel?

Onze journalistiek is toegankelijk voor iedereen en dat willen we zo houden. Met een kleine bijdrage help jij ons anderen ook bewust te maken. Alvast bedankt!

Ja, ik doe graag een eenmalige donatie!
Hoeveel wil je doneren?
WhatsApp Image 2020-01-31 at 12.07.12 (1)

Over de auteur

Tamara Hartman (24) schrijft over onrecht, inclusiviteit en identiteit. Ze is John Lewis fellow en masterstudent Gender Studies, waarbij ze …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief