Ondanks de enorme schaal van de coronacrisis blijft tuberculose (tbc) de onoverwinnelijke wereldkampioen dodelijkste infectieziekten. De ziekte is nog ouder dan de farao’s, maar veroorzaakt op haar oude dag nog altijd meer dan een miljoen doden per jaar, voornamelijk in Zuidoost-Azië, China, India en Afrika ten zuiden van de Sahara. Tussen februari en mei dit jaar waren dat er wereldwijd al vijfhonderdduizend, ten opzichte van de driehonderdduizend dodelijke slachtoffers die in dezelfde periode vielen door Covid-19. De twee bestaan niet in verschillende werelden: hoogstwaarschijnlijk zal de een de ander verergeren. Hoe komt het dan dat we zo weinig over de tbc-epidemie horen?

‘De ziekte van de armen’ is geen westers probleem

De tuberculose-bacterie, Mycobacterium tuberculosis (Mtb), kan jaren in ons lichaam leven zonder dat wij daar iets van merken. Symptomatische of ‘actieve’ tuberculose ontstaat namelijk pas als het immuunsysteem zwak genoeg is, bijvoorbeeld door slechte voeding, roken of medische aandoeningen. Tbc staat ook bekend als ‘de ziekte van de armen’: slechte werk- en woonomstandigheden, zoals weinig ruimte of ventilatie, zorgen voor een snellere verspreiding van de ziekte. Weinig toegang tot zorg resulteert bovendien in nog duurdere en moeizamere behandelingen, die voor velen geen optie zijn.

Tuberculose vormt voor westerse landen nauwelijks een bedreiging, dus geven onze overheden hun geld liever anders uit

Westerse landen hebben lang geleden zo goed als afgerekend met de ziekte (zie kader). In West-Europa en Noord-Amerika bezweken in 2017 in totaal ongeveer vierduizend mensen aan tuberculose, tegenover ongeveer een half miljoen in India, dat de helft van alle tbc-slachtoffers wereldwijd kent. Omdat tuberculose voor westerse landen nauwelijks meer een bedreiging vormt, geven onze overheden hun geld liever aan andere zaken uit.

En dus blijft de ziekte bestaan. Een stappenplan, dat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) paraat heeft om tuberculose tegen 2030 nagenoeg uitgebannen te hebben, wordt nauwelijks opgevolgd. Uit het jaarrapport van de WHO over het jaar 2019 blijkt dat de VN niet eens in de buurt van de belangrijkste streefdoelen komt – op uitzondering van een paar landen met veel tbc-patiënten zoals Kenia, Zuid-Afrika, Myanmar en Rusland.

Tuberculose: in één eeuw van 10.000 doden per jaar naar elf

Net als het coronavirus is tuberculose een ziekte die overdraagbaar is via de lucht en maar bij een klein deel van de dragers symptomen veroorzaakt. Maar anders dan Covid-19 is tuberculose geen virale, maar een bacteriële infectieziekte – veroorzaakt door een bacterie dus. Virussen zoals het coronavirus kapen de mechanismes in een gastheercel die voor de celdeling zorgen, om zo zichzelf voort te planten. De tuberculosebacterie kan zichzélf repliceren.

De meeste bacteriële infecties kunnen worden behandeld met antibiotica, die cruciale activiteiten van bacteriële cellen stilleggen. Met de komst van antibiotica in de jaren 50 is tbc hierdoor nagenoeg uitgeroeid in Nederland. Waar tbc in 1901 nog doodsoorzaak nummer één was, met ongeveer tienduizend slachtoffers per jaar, stierven er in 2017 maar elf personen als gevolg van tbc. De tbc-bacterie zelf is ondertussen amper meer in westerse landen aanwezig. In 2018 was ruim drie kwart van de tuberculosepatiënten in Nederland in het buitenland geboren, wat erop duidt dat de bacterie zich nauwelijks binnen Nederland verspreidt.

Als Covid en tbc elkaar verergeren

Experts vrezen een zogeheten ‘syndemie’ van Covid-19 en tuberculose: in dat geval spelen de ziekte-uitbraken op elkaar in en versterken elkaar. Volgens een rapport van ‘Stop TB Partnership’, een internationale coalitie van 1700 organisaties, overheden, ngo’s en bedrijven, is het te verwachten dat door de coronacrisis veel meer mensen de komende jaren tbc oplopen dan gebruikelijk. Het rapport houdt er rekening mee dat de komende vijf jaar zo’n 1,4 miljoen meer mensen aan tbc zullen sterven dan in de ‘normale’ trend past.

De voornaamste oorzaken zijn overbelasting van ziekenhuizen en de gelijkaardigheid van tbc-symptomen en Covid-19-symptomen: effectieve diagnostisering en behandeling van tuberculose worden daardoor bemoeilijkt. Tbc-patiënten moeten een antibioticabehandeling namelijk zes tot negen maanden consequent opvolgen om de bacterie geen kans te geven resistent 1 te worden. Als er gaten ontstaan, ondermijnt dat de hele behandelmethode.

Westerse landen dragen veel, maar te weinig bij aan medicijnonderzoek

Het ‘einde aan tbc’-stappenplan van de WHO stoelt op drie pilaren: effectieve behandeling, verbeterde gezondheidszorg en wetenschappelijk onderzoek. De eerste twee pilaren gaan over het verbeteren van zorginfrastructuren: sneller en goedkoper de juiste test of medicijn bij de juiste persoon krijgen. Voor deze twee pilaren zijn overheden grotendeels zelf verantwoordelijk.

De derde pilaar, wetenschappelijk onderzoek, is gebaat bij internationale samenwerking, maar blijft structureel ondergefinancierd. Om het streven van 2030 te halen, is per jaar minstens 1,8 miljard euro nodig voor tbc-onderzoek. In 2017, nog een piekjaar, maakten overheden (met name westerse) slechts 700 miljoen euro vrij voor tbc-onderzoek; niet eens de helft van het jaarlijkse streven. Ruim een derde van dit bedrag werd door de Verenigde Staten opgehoest.

Hoewel westerse landen dus het meeste uitgeven aan tbc-onderzoek blijft hun financiële bijdrage karig als je die met andere inspanningen voor ziektebestrijding vergelijkt. Op dag één van haar fondsenwervingscampagne voor onderzoek naar het coronavirus had de EU bijvoorbeeld al 7,4 miljard euro opgehaald, meer dan tien keer zoveel als de wereld in haar piekjaar aan tbc-onderzoek had uitgegeven. Dit gebrek aan bereidheid om de portemonnee te trekken voor tbc-onderzoek legt een diepliggender gebrek aan interesse bloot: als westerse levens niet in gevaar zijn, gaat de geldkraan nauwelijks open.

Zelfs op 26 september 2018, toen de VN na een kritisch rapport van de WHO een langverwachte samenkomst tegen tuberculose organiseerde, keerden veel experts teleurgesteld terug. Veel westerse leiders kwamen niet opdagen, en de Amerikaanse delegatie weigerde een verklaring te ondertekenen die medicijnen goedkoper zou maken voor tbc-patiënten. Er kwam een verklaring met holle politieke beloftes, maar het lukte niet om concrete doelen te formuleren en verantwoordelijke partijen aan te wijzen.

Nauwelijks behandel- en preventiemethodes

Voor een ziekte die de mensheid al millennialang achtervolgt, zijn er bar weinig remedies tegen tuberculose ontwikkeld. De voornaamste behandeling, zoals gezegd een antibioticakuur van minstens zes maanden, is alleen zinvol als er een goede zorginfrastructuur ter plaatse is – iets wat in veel gebieden ontbreekt.

Vandaag de dag maken vooral antibioticaresistentie van de tuberculosebacterie en co-infectie 2 met hiv het moeilijk om tot een makkelijke en universele behandeling voor tuberculose te komen. Hiv verzwakt namelijk het immuunsysteem, waardoor de tuberculosebacterie vrij spel krijgt om zich in het lichaam te verspreiden. Bovendien verspreiden resistente tbc-varianten zich steeds sneller. Deze varianten zijn vaak dodelijker en moeilijker te behandelen dan conventionele tuberculose. Hierdoor is tbc vandaag de dag een veel gevaarlijkere ziekte dan in het Nederland van de jaren 50.

Er is nauwelijks aandacht voor tbc, ook al woont meer dan de helft van de wereldbevolking in getroffen gebieden

Is preventie dan het antwoord? Buiten het opsporen en in quarantaine plaatsen van mogelijke dragers zijn er weinig preventiemethodes beschikbaar. Er is maar één vaccin, het BCG-vaccin uit 1921, dat bovendien enkel geschikt is voor kinderen. Het effect van dit vaccin neemt helaas met het jaar af, waardoor het geen tbc-vrije toekomst kan garanderen. Momenteel zijn er slechts 14 vaccinkandidaten in ontwikkeling. Voor het coronavirus zijn nu al meer dan negentig vaccinkandidaten.

Slechts lokaal

Epi. Pan. Het juiste Griekse voorzetsel kan mensenlevens redden. Waar een pandemie staat voor een wereldwijde ziekte-uitbraak en vraagt om direct en grootschalig ingrijpen, is een epidemie ‘slechts’ een lokale gezondheidscrisis. Omdat tuberculose vooral veel voorkomt in Afrika en Azië, heet de ziekte een epidemie. Hierdoor lijkt er bijgevolg ook geen wereldwijde aandacht voor te zijn, ook al woont meer dan de helft van de wereldbevolking in de getroffen gebieden.

De coronacrisis toont in die zin hoe eurocentrisch de wereld nog altijd is: pas als westerse levens in gevaar komen, buitelen onderzoekers over elkaar heen om hun potentiële vaccin of medicijn aan de man te brengen. Slachtoffers van ziekten die in andere werelddelen rondwaren, kunnen hooguit op een beterschapskaart rekenen.

size0

Witte jassen, witte brillen in Afrika?

Tijdelijke westerse gezondheidswerkers bekijken Afrikaanse zorg door een witte bril. …

medicijn

Hoe Afrika ons proeflab voor vaccins werd

Het kan er goedkoop en er is nauwelijks toezicht.

  1. Bacteriën die een antibioticakuur overleven, kunnen zodanig evolueren dat zij en alle volgende generaties immuun zijn voor de gebruikte antibiotica. De infectie is dan antibioticaresistent. ↩︎
  2. Iemand lijdt aan een co-infectie wanneer diegene twee of meerdere infecties tegelijkertijd oploopt. Co-infecties kunnen de behandeling bemoeilijken, doordat verschillende infecties op elkaar inspelen. ↩︎

Bewuster geworden door dit artikel?

Onze journalistiek is toegankelijk voor iedereen en dat willen we zo houden. Met een kleine bijdrage help jij ons anderen ook bewust te maken. Alvast bedankt!

Ja, ik doe graag een eenmalige donatie!
Hoeveel wil je doneren?
Groningen

Over de auteur

Esha Guy woont in Parijs waar hij werkt als freelance-journalist. Hij schrijft over klimaatbeleid, politiek en ethiek van vertaling.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief