Stel: je wordt vijf jaar lang op je werk lastiggevallen door je collega’s. ‘Of je die Bok Choi nog voor ons gaat maken’, vragen ze spottend. Als je langsloopt, trekken ze hun ogen samen tot spleetjes. Je stapt naar je baas om het aan te kaarten, maar die doet een beroep op ‘je mannelijkheid’. ‘Je bent toch geen watje, zeg er dan wat van.’ Als er dan ook nog iemand in je directe omgeving overlijdt, is het niet vreemd dat je knapt.

Dit is geen hypothetisch geval: het overkwam een Chinees-Nederlandse patiënt van Forugh Karimi, psychiater en voorzitter van de afdeling Transculturele Psychiatrie bij de NVvP, de branchevereniging voor Nederlandse psychiaters. “Die man is volledig in crisis geraakt”, vertelt ze per telefoon. “Hij was alleen maar aan het schelden en met iedereen ruzie aan het maken.”

Dat racisme psychisch lijden kan veroorzaken is al meer dan twintig jaar wetenschappelijk bekend

De bedrijfsarts van Karimi’s patiënt legde het verband met de racistische bejegeningen niet. “Die zag gewoon een lastige, schreeuwende man. Ik dacht eerst ook dat ik met een antisociaal iemand te maken had. Maar toen ik doorvroeg bleek dat hij nooit met politie of justitie in aanraking was gekomen. Die schreeuwende man, daar zat een heel angstige man onder.” Nu, twee jaar later, is Karimi’s patiënt nog steeds bang om naar buiten te gaan. Hij vreest door zijn achtergrond als veroorzaker van corona te worden aangesproken.

Racisme snijdt diep

iStock-1185010069

Racisme maakt letterlijk ziek

Het dringt nog niet overal door dat discriminatie een gevaar voor onze volksgezondheid is.

Dat racisme een belangrijke oorzaak kan zijn van psychisch lijden is al meer dan twintig jaar wetenschappelijk bekend. Met name in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk wordt dit al onderzocht. Ook onderzoek in Nederland laat zien dat discriminatie op basis van huidskleur een verhoogd risico geeft op onder meer depressie- en angststoornissen.

Racisme is een vorm van intermenselijk trauma, gericht van persoon tot persoon. Dat type trauma is doorgaans ingrijpender dan een trauma veroorzaakt door een natuurramp, zegt Karimi, omdat het meer aanvoelt als een aanval op je persoon. “Dat beïnvloedt hoe je over jezelf denkt, maar ook hoe je je tot anderen verhoudt.”

Trauma kennen we vooral als een ervaring waarin je je heel erg bang of machteloos hebt gevoeld. Maar trauma kan ook een basaal gevoel van onveiligheid zijn dat ontstaat doordat bepaalde incidenten vaker voorkwamen. “Het gaat ook om de perceptie van een kind”, legt Karimi uit. “Stel: ik loop als kind op straat en mijn moeder draagt een hoofddoek. Dan kan ik denken: iedereen kijkt naar mij. Daardoor kan ik me onveilig voelen.”

Een kind dat misbruikt wordt of racisme te verduren krijgt, leert: ik ben niet goed genoeg

“Ik vergelijk het wel eens met misbruik”, legt Karimi uit. Een kind dat misbruikt wordt of racisme te verduren krijgt, leert: ik ben niet goed genoeg. “Dat is iets wat we bij alle vormen van uitsluiting zien. Zeker als de uitsluiting stelselmatig plaatsvindt of op jonge leeftijd begint. Dat maakt dat je de reacties van anderen eerder gaat ervaren als afwijzend of negatief. Je gaat anderen wantrouwen en wordt afstandelijk.”

Maar ook als je zelf niet direct racistische uitlatingen te verduren hebt gekregen, kan je psychische klachten ontwikkelen door systemisch racisme of intergenerationeel racisme. In het laatste geval worden gevoelens van angst of onveiligheid onbewust en onbedoeld overgedragen van generatie op generatie. Karimi: “Het is net als met oorlogsslachtoffers. Soms zeggen ouders niet eens letterlijk ‘pas op, doe voorzichtig’, maar voelen kinderen die angst wel.”

“Ik behandel veel jongvolwassenen die zijn geboren in Nederland of hier op jonge leeftijd met hun ouders zijn gekomen. Zij vertellen mij hoe ze op 14- of 15-jarige leeftijd moesten tolken voor hun moeder.” Als kind moeten tolken voor een ouder die dingen vertelt waar jij ongerust van wordt kan schadelijk zijn. “De rollen worden omgedraaid. Als je je eigen emotionele behoeftes opzij moeten zetten, dan sla je een belangrijke fase in je ontwikkeling over. Ogenschijnlijk zijn deze kinderen heel sterk en intelligent, maar van binnen kunnen ze toch emotioneel onrijp zijn waardoor ze andere problemen krijgen. Ze kunnen zich bijvoorbeeld niet hechten of voelen zich onveilig.”

Het lichaam slaat microagressies op

Het herkennen van de effecten van racisme bij patiënten wordt bemoeilijkt doordat racistisch trauma zich niet altijd vertaalt in gevoelens van angst of woede. Dat zegt Ajita Robinson, therapeut in de buurt van Washington en expert op het gebied van collectieve rouwverwerking. “Soms leren we juist heel goed met die angst om te gaan, maar herkennen therapeuten bepaald gedrag niet als coping-strategieën 1”, aldus Robinson.

Veel zwarte mensen gaan al angstig de deur uit: hoe kan ik zorgen dat ik zo min mogelijk opval in de winkel?

Ajita Robinson
Ajita Robinson Beeld door: Facebook

Als de hele maatschappij racisme ontkent, maar jij het wel ervaart, dan ga je je emoties wegdrukken, legt Robinson uit. “Maar het leed blijft opgeslagen in je lichaam. Dat merk je als je opnieuw in een situatie terechtkomt die je ‘vecht of vlucht’-reflex activeert.” Dat kan bijvoorbeeld gebeuren als je filmpjes van politiegeweld tegen Zwarte mensen ziet, zoals de beelden van de dood van George Floyd, of als je verhalen leest over de dood van Breonna Taylor.

Als dat gebeurt, worden gevoelens die je eerder hebt weggedrukt, opnieuw beleefd, legt Robinson uit. “Je moet begrijpen dat veel zwarte mensen al angstig de deur uitgaan, met gedachten als: Hoe kan ik zorgen dat ik zo min mogelijk opval in een winkel? Hoe kan ik zorgen dat ik onderweg niet word staande gehouden door de politie? Al die microagressies slaat het lichaam op.”

Cognitieve gedragstherapie is volgens Robinson niet altijd de beste methode om dit soort opgestapeld trauma te verwerken. Daarin wordt veel gepraat en geanalyseerd, maar “heel veel mensen herinneren zich niet eens dat ze dit soort traumatische ervaringen hebben meegemaakt”, zegt Robinson. “Dat is een eigenschap van trauma-overlevers. Ze blokkeren ervaringen, daarom herinneren ze zich die niet. Praten, zoals vooral gebeurt in cognitieve gedragstherapie, heeft daardoor niet altijd zin. Dat er toch sprake is van trauma, merk je vooral aan een fysieke reactie in hun lichaam.”

Leg niet alles neer bij het individu

Robinson laat bloedtesten doen om de hoeveelheid van stresshormoon cortisol in het lichaam van patiënten te meten. “Ik vraag of ze bijvoorbeeld filmpjes van geweld tegen Zwarte mensen hebben gezien. Ik erken dat het zien van die beelden of het lezen van verhalen daarover gevoelens van onveiligheid met zich meebrengt. Ik erken dat alleen al Zwart zijn in de huidige maatschappij onveilig voelt. Ik gebruik veel somatische therapie (holistische therapie, gericht op lichaam en geest, red.). Dan proberen we met EMDR of Brainspotting de lading van zo’n gebeurtenis af te halen.”

Het verschil met een traditionele therapeut? Laten we het voorbeeld nemen van een Zwarte man die angstklachten krijgt als hij op de snelweg een politieauto ziet. Een westerse therapeut zou misschien zeggen: “Het is een irrationele gedachte dat agenten jou zouden aanhouden en mishandelen als je niks verkeerd doet.” Dat is een beproefde methode in de psychologie, om een patiënt te laten inzien dat een angst irrationeel is. “Maar op die manier wordt de werkelijkheid van een patiënt ontkend. En dat werkt opnieuw traumatiserend”, legt Robinson uit. “In de westerse therapie wordt alles neergelegd bij het individu, in plaats van ook te kijken naar systemen en iemands culturele achtergrond.”

Psychotherapie dekoloniseren

De laatste tien jaar heeft zich in de psychotherapie een kleine revolutie voltrokken in het denken over de impact van racisme, zegt Karimi. Maar die revolutie heeft zich met name voltrokken in Canada en de Verenigde Staten. Zo begon de New Yorkse psychotherapeut Jennifer Mullan eind 2018 het inmiddels razend populaire Instagram-account Decolonizing Therapy, met op het moment zo’n 118.000 volgers.

Schermafbeelding 2020-08-24 om 17.33.26
Jennifer Mullan Beeld door: Instagram

Net als veel andere psychotherapeuten in Canada en de VS, wil Mullan dat therapie inclusiever wordt gemaakt door de effecten van racisme te erkennen. “Tijdens onze opleiding leren we te analyseren hoe de geest werkt, hoe ons gedachtenproces verloopt”, legt ze uit per mail. “Daarbij wordt ons geleerd dat we terug moeten naar onze kindertijd en familiegeschiedenis. ‘Decolonizing Therapy’ betekent dat we de maatschappelijke context en culturele bagage van een patiënt laten meewegen naast de familiegeschiedenis.”

 

Dit bericht bekijken op Instagram

 

Een bericht gedeeld door Dr. Jennifer Mullan (@decolonizingtherapy) op

Racisme veroorzaakt psychisch lijden

Ook Nederland zou hierin nog grote stappen kunnen zetten, maar eerst moeten we zorgen voor betere toegang tot zorg voor mensen met een migratie-achtergrond, zegt Karimi. “Het wegvallen van de tolkenvergoeding in 2012 is bijvoorbeeld een groot obstakel. Daardoor worden cliënten sneller verwezen naar hulpverleners die dezelfde taal spreken, en wordt de noodzaak voor andere Nederlandse therapeuten om meer inspanning te leveren minder.”

In de opleiding tot psychiater komt racisme als oorzaak van psychisch lijden wel aan bod, tijdens de lesmodule Transculturele Psychiatrie. Die module gaat over patiënten bij wie cultuur en afkomst een belangrijke rol spelen in de klachten of de oorzaak daarvan, zoals in het geval van racisme. Karimi zit sinds kort in een expertgroep die het onderwijsbureau van de branchevereniging NVvP adviseert en helpt met het ontwikkelen van onderwijs op het gebied van transculturele psychiatrie. De groep zou willen dat het vak meer in het hele curriculum wordt geïntegreerd. “Gelukkig is de samenwerking met het onderwijsbureau goed”, zegt Karimi.

In de VS wordt meer gesproken over racisme en het belang van inclusie in de psychotherapie

In de VS wordt meer gesproken over racisme en het belang van inclusie in de psychotherapie: in de podcast ‘Therapy for Black Girls’ worden wekelijks onderwerpen besproken die het mentale welzijn van Zwarte 2 vrouwen raken. Platforms als ‘Inclusive Therapists’ laten zien welke voornaamwoorden een Amerikaanse of Canadese hulpverlener gebruikt en met welke kleur en culturele achtergrond diegene zich identificeert. Zo kan je iemand vinden die bij je past, omdat ‘psychologische hulp zoeken al een kwetsbaar proces is’, zo is te lezen op de website.

Karimi is niet door het platform overtuigd. “Waarom zou ik als Afghaanse psychiater een Chinese Nederlander niet kunnen helpen? De openheid en cultuursensitiviteit die je als psychiater moet hebben, zouden ook witte collega’s moeten kunnen bieden. Als we mensen met een hulpvraag op afkomst gaan categoriseren, maakt dat bovendien dat witte collega’s kunnen wegkijken als Fatima of Mohammed te snel wordt doorgestuurd naar een transculturele afdeling (afdelingen bij GGZ-instellingen die gespecialiseerd zijn in het helpen van mensen bij wie de afkomst of cultuur een belangrijke rol speelt in hun klachten, red.).”

Mensen met een buitenlandse achternaam worden vaak meteen naar zo’n afdeling gestuurd, legt Karimi uit. “Maar zij vormen beslist geen homogene groep en hebben vaak complexe problematiek. De psychologen die hen bij zo’n transculturele afdeling behandelen zijn zelf vaak jong en tweede generatie migrant. Zo’n hulpverlener, aan het begin van zijn of haar carrière, kan die complexe problematiek meestal niet aan”, merkt de voorzitter van de vakgroep Transculturele Psychiatrie op.

Therapeuten, kom van je voetstuk

Het dekoloniseren van therapie in de Verenigde Staten begint met erkennen dat er überhaupt een valide gevoel van onveiligheid bestaat tegenover zorgverleners, benadrukt therapeut Robinson. “In de negentiende eeuw voerde een gynaecoloog nog experimenten uit op Zwarte vrouwen zonder verdoving, omdat zij minder pijn zouden voelen dan witte vrouwen. Nog steeds krijgen Zwarte Amerikanen minder pijnbestrijding in ziekenhuizen. En denk ook aan de Afro-Amerikaanse piloten in de Tweede Wereldoorlog, die blind werden omdat syfilis bij hen niet behandeld werd. Veel Zwarte mensen zitten al met wantrouwen tegenover een zorgverlener in de stoel.”

Therapeuten moeten erkennen dat er een basis voor dat wantrouwen is en het vertrouwen terugwinnen, zegt Robinson. Ze benadrukt dat ze ook witte collega’s heeft die dat doen. “Het gaat erom of je bereid bent het antiracistische werk te doen. Zéggen dat je openstaat voor iedereen of een inclusief mensbeeld hebt is niet genoeg. Ben je bereid te luisteren en om te leren wat het echt betekent om Zwart te zijn? Ben je bereid om je in te leven en hun pijn serieus te nemen?”

Culturele sensiviteit is echt openstaan voor iemand die zichzelf voortdurend anders voelt

Dat laatste is iets wat ook Karimi benadrukt: “Bij de workshops die ik geef krijg ik vaak de vraag of ik ‘do’s and don’t’s heb om mensen met een biculturele, bijvoorbeeld een Turkse, achtergrond te helpen. Mensen zijn geneigd om bepaalde vaardigheden te willen leren om een probleem op te lossen. Terwijl het gaat vooral om een houding. Culturele sensitiviteit is echt openstaan voor een persoon die zichzelf voortdurend anders voelt, zich bijvoorbeeld een tweederangs burger voelt. Hoe werkt dat door in de verschillende lagen van het functioneren en de gezondheid van een persoon?”

Therapeuten moeten van hun voetstuk af komen en zich niet alleen maar opstellen als expert, zegt Mullan. Zeker westerse, witte therapeuten, vult Robinson aan. “Want als je zelf niet hebt ervaren hoe het is om in een Zwart lichaam te leven, dan ben jij niet de expert op dit punt. Dan moet je zelf luisteren.”

sioejeng

Chinees-Nederlandse jongeren pikken racisme niet meer

Het tijdperk van ‘Hanky Panky Shanghai’ is voorbij.

aaron-blanco-tejedor-VBe9zj-JHBs-unsplash

Onze hulp maakt de trauma’s van vluchtelingen alleen maar erger

Getraumatiseerde vluchtelingen krijgen te horen dat er iets mis is met hun hoofd.

  1. Coping wil zeggen: de manier waarop iemand met stress en angst omgaat. ↩︎
  2. In navolging van Amerikaanse media schrijft de auteur Zwart met een hoofdletter. Dit om aan te geven dat Zwart niet enkel naar een huidskleur, maar ook naar een cultuur verwijst. ↩︎

Bewuster geworden door dit artikel?

Onze journalistiek is toegankelijk voor iedereen en dat willen we zo houden. Met een kleine bijdrage help jij ons anderen ook bewust te maken. Alvast bedankt!

Ja, ik doe graag een eenmalige donatie!
Hoeveel wil je doneren?
Rolinde Hoorntje 09

Over de auteur

Rolinde Hoorntje is freelance journalist tussen Amsterdam en New York. Ze schrijft over recht en onrecht, cultuur en muziek voor onder meer …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief