OneWorld presenteert:

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Buiten het rechtsgebouw in Groningen is het zonnig, binnen is de sfeer gespannen. Vandaag gaat Sam* in beroep tegen de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). Sam is uit Iran gevlucht vanwege zijn homoseksualiteit, maar de IND vond zijn verklaring ongeloofwaardig. Hij zou geen gevaar lopen in Iran – waar homoseksualiteit strafbaar is – en zal terug moeten.

Sam is nerveus. Omdat hij het Nederlands nog niet goed machtig is, vertaalt een tolk in rap tempo wat er wordt gezegd. Sam blijft relatief afgesloten, terwijl het zijn seksualiteit is die op tafel ligt.

Dat Sams partner verklaarde een relatie met hem te hebben, doet niet ter zake

Dat Sam een seksuele relatie met een man heeft, maakt hem voor de IND blijkbaar nog niet ‘homoseksueel genoeg’. De rechter en de IND-ambtenaar vragen hem waarom hij de relatie niet tijdens een eerder gehoor ter sprake heeft gebracht, toen die net begonnen was. Ze bekritiseren het ‘bewijs’ voor het bestaan van de relatie: Sam appt en belt weinig met zijn partner en weet diens huisnummer niet uit het hoofd. Dat de partner heeft verklaard dat hij een relatie met Sam heeft doet schijnbaar niet ter zake. Sams beroep wordt afgewezen.

Een nieuwe werkinstructie

Volgens de IND heeft Sam zijn geaardheid ‘niet aannemelijk gemaakt’. En hij is niet de enige. Omdat de dienst geen cijfers blijkt bij te houden van motivaties van asielaanvragen, is niet te achterhalen hoeveel aanvragen van lhbti+’ers er precies binnenkomen, of hoeveel de IND er inwilligt. Sandro Kortekaas, voorzitter van belangenorganisatie LGBT Asylum Support, en Erik Hagenaars, advocaat, schatten tezamen dat er jaarlijks zo’n vierhonderd lhbti+’ers asiel aanvragen in Nederland. COC-jurist Sabine Jansen berekende eerder in haar rapport Trots of Schaamte? dat 63 procent van de lhbti+-aanvragen gehonoreerd wordt.

Zoals eerder op OneWorld beschreven onderwerpt de IND lhbti+-vluchtelingen aan een gehoor waarin ze de IND van hun geaardheid moeten overtuigen. Volgens de dienst is dit om te voorkomen dat iedere vluchteling zich als lhbti+’er zou voordoen. Maar hoe achterhaal je iemands seksuele identiteit, als Europese jurisprudentie seksueel expliciet bewijsmateriaal verbiedt? Voorheen koos de IND ervoor om lhbti+’ers te vragen naar hun processen van bewustwording en zelfacceptatie. De gedachte was dat alle lhbti+’ers, uit welk land of gebied ter wereld dan ook, allemaal innerlijke conflicten hebben meegemaakt op basis van hun geaardheid – en daar dus ook over kunnen vertellen.

Belangenorganisaties zagen haken en ogen aan deze werkwijze. Zo toonde Jansen aan dat de IND eerder asiel verleende aan mensen die aangaven moeite te hebben gehad met hun geaardheid. Cultuurpsycholoog José Renkens van de Radboud Universiteit Nijmegen schreef over hoe lastig het is voor veel lhbti+’ers om seksualiteit en gevoelens te bespreken die ze zelden besproken hebben, met name in een vreemd land.

Een nieuwe werkwijze, oude problemen

Dat veranderde in oktober 2018, toen toenmalig staatssecretaris van Justitie en Veiligheid Mark Harbers nieuwe werkinstructies introduceerde. Zelfacceptatie en bewustwording maakten plaats voor ‘het authentieke verhaal’. Ook werd in de nieuwe werkinstructie duidelijk hoe de IND verklaringen van derden moest meenemen. Die konden ‘in twijfelgevallen de doorslag geven’.

Verklaringen bleken vooral te worden meegenomen als afbreuk doen aan het verhaal

Tot zover de theorie. De praktijk is weerbarstiger. Zelfacceptatie en bewustwording bleken in de zoektocht naar ‘authenticiteit’ net zo goed centraal te staan als voorheen. En ook de hoop van Harbers dat derdenverklaringen serieuzer zouden worden genomen kwam niet uit. In de nieuwe werkwijze blijken die vooral te worden meegenomen als ze afbreuk doen aan het verhaal van een asielzoeker.

IND-woordvoerder Wiebe Alkema licht de nieuwe instructie per e-mail graag toe: ‘Het gebeurt in de praktijk dat een derdenverklaring positief of negatief meeweegt. Of een inwilliging [van een asielaanvraag] het gevolg is van een verklaring van een dergelijke derde is moeilijk aan te geven. De IND voert namelijk een integrale beoordeling uit, wat betekent dat alle overgelegde stukken alsmede de verklaringen van de vreemdeling in samenhang worden gewogen. Of de verklaring uiteindelijk doorslaggevend is, wordt niet apart getoetst.’

Dat de verklaringen in elk geval worden gelezen, ziet Jansen als een schrale troost. “Vroeger werden brieven van derden sowieso terzijde geschoven. Nu kijkt de dienst er meer naar, vooral voor feitelijke informatie. Als iemand van het COC bijvoorbeeld zegt: ‘deze persoon komt op onze feestjes’, dan wordt dat meegenomen. Hoe de IND de verklaringen precies meeweegt is echter onduidelijk.”

Derden zijn partijdig

Zolang lhbti+-vluchtelingen niet over hun persoonlijke gevoelens praten, stelt de IND dat hun seksualiteit niet kan worden vastgesteld. Dat ondervond de Ugandese Victoria, die het moeilijk vindt om te praten over haar lesbische relatie. Victoria en haar vriendin Janice waren nog niet samen toen Victoria haar eerste asielaanvraag deed.

In haar dossier staat beschreven wat Victoria in haar partner ziet. Victoria heeft verteld hoe Janice en zij als vrienden begonnen, maar op een gegeven moment seks hadden en een relatie aangingen. Toch stelt de IND dat ‘de gestelde relatie tussen Janice en Victoria in haar kenmerken en facetten niet is aan te merken als zijnde lesbisch’, ook al geeft zijzelf aan emotionele moeite te hebben met het bespreken van haar seksualiteit. Janice’ verklaring over de relatie wordt bovendien niet geloofd, en ook andere verklaringen die Victoria heeft aangeleverd schuift de IND opzij.

Over iemand die niet bij het COC zit, zeggen ze: die is ‘niet actief homo’

Hagenaars ziet dit vaker gebeuren. “Al komt een verklaring van het COC, of van Rainbow Den Haag — het maakt weinig uit, want zo’n verklaring is volgens de IND niet objectief verifieerbaar. De redenering is dat dit organisaties zijn die belangen van homoseksuelen behartigen, en dus baat zouden hebben bij een asielverlening.”

Nog steeds vindt de IND je niet ‘authentiek gay’

Lhbti+-asielaanvragen worden door de IND doorgelicht alsof fraude altijd op de loer licht.

Een belangrijk onderdeel van de gehoren door de IND is de vraag of een asielzoeker bekend is met de posities van lhbti+’ers in het land van herkomst en in Nederland. Maar de antwoorden op deze vraag zijn gemakkelijk op twee manieren uit te leggen.

“Over iemand die niet bij ons of bij het COC zit, zeggen ze dat diegene ‘niet actief homo’ is”, vertelt Kortekaas. “Anderzijds zegt de IND dat als iemand bij het COC komt, of Grindr heeft, dat op zich geen bewijzen zijn van zijn of haar homoseksualiteit. Hetzelfde geldt voor getuigenverklaringen: géén getuige hebben schaadt iemands verzoek, maar heb je wél een getuige, dan kan weer niet gesteld worden dat die onpartijdig is.”

De rechter volgt vaak de IND

Als de IND een asielaanvraag afwijst, kan een lhbti+’er in beroep gaan bij de rechter. De rechter toetst dan of het besluit van de IND op basis van de aanwezige informatie te billijken valt. Als de rechter het beroep gegrond verklaart, betekent dat alleen dat het oordeel van de IND wordt vernietigd; er wordt niet automatisch een asielvergunning verleend. Die macht heeft alleen de IND. De IND zal opnieuw naar het asielverzoek moeten kijken.

Kortekaas is een fervent brievenschrijver voor de dossiers van lhbti+-asielzoekers en getuige bij rechtszaken. “Het is heel moeilijk te beoordelen of rechters je meenemen. Je weet dat de rechter luistert, maar ik heb nog niet meegemaakt dat een belangenorganisatie in de uitspraak werd genoemd.”

Volgens de werkinstructie van de IND dienen verklaringen van derden bij twijfelgevallen zwaarder meegewogen te worden. “Rechters vragen ook vaak naar mogelijke twijfel”, vertelt Kortekaas. “Maar de IND stelt dan geen twijfels te hebben.“

Ook Hagenaars is sceptisch: “Een rechter kijkt natuurlijk alleen maar of de IND met de info die beschikbaar was een beslissing had kunnen nemen.” Dat roept de vraag op wat de IND allemaal meeneemt in het dossier en wat de rechter dus onder ogen krijgt. Neemt de IND derden wel mee in de gehoren, spreken ze die zelf? Hagenaars’ antwoord is niet te misverstaan: “Ik heb nog nooit meegemaakt dat de IND vraagt of de partner wil komen voor een toelichting.”

Als verklaringen pas relevant zijn als een lhbti+’er zijn of haar geaardheid zelf al heeft bewezen, zijn ze overbodig

Toch trekt een rechter af en toe bij de IND aan de bel. “Het is wel eens voorgekomen dat een rechter de IND aanspoorde een partner serieuzer te nemen”, vertelt Hagenaars. Een lhbti+-asielzoeker kreeg te horen dat hij uitvoeriger had moeten vertellen over zijn relatie, terwijl het een puur seksuele relatie was. Wat moet je daarover vertellen? De IND beweerde dat ze de partner had gesproken, maar dat was helemaal niet waar. Dat had alleen de rechter op eigen initiatief kort gedaan.”

Terug bij af

Het valt te begrijpen dat elke beoordeling maatwerk is, want iedere asielaanvrager en zijn of haar omgeving is uniek. In de dossiers van lhbti+’ers die zijn afgewezen, zijn de formuleringen van de IND echter veel algemener dan je van maatwerk zou verwachten. In alle dossiers komt dezelfde uitleg terug: ‘Het is afhankelijk van individuele omstandigheden of een derdenverklaring eventueel opweegt tegen wat de vreemdeling zelf heeft verklaard.’ Als derdenverklaringen pas relevant zijn als een lhbti+’er diens geaardheid zelf aannemelijk heeft gemaakt, betekent dat dat de verklaringen in feite overbodig zijn gemaakt.

Hagenaars verzucht: “We zijn weer terug bij af. Ook al heeft de staatssecretaris destijds gezegd dat derdenverklaringen meegenomen zouden worden, toch stelt de IND in veel beslissingen dat er wel naar gekeken is, maar dat de verklaring toch niet meegenomen wordt. Dan moet het gaan over dat authentieke relaas—wat erop neerkomt dat je toch weer moet kunnen vertellen over processen van zelfacceptatie en bewustwording.”

*Alle namen van de betrokken asielaanvragers zijn gefingeerd. De echte namen zijn bekend bij de redactie.

Wat vond je van dit artikel?
Wij vinden jouw mening belangrijk en horen graag wat we kunnen doen om OneWorld te verbeteren.
Vul hier onze enquête in en maak kans op 2 toegangskaarten voor filmfestival IDFA!

light-black-2

Naakt voor de IND

Één vraag uit zijn recente IND-verhoor blijft Hazem Darwiesh achtervolgen.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
foto_oneworld2

Pim de Vleeschhouwer

Pim de Vleeschhouwer is sociaal wetenschapper en neemt het huidige Nederlandse en Europese migratiebeleid onder de loep. Voor het migratie …
Profielpagina