OneWorld presenteert:

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Update 11 september 2019

Observatievliegtuigen van de Europese Unie delen geen informatie meer met reddingsschepen over vluchtelingen die op de Middellandse Zee in nood zijn, bleek deze week uit onderzoek van de Vlaamse krant De Standaard.

Concreet betekent dat dat reddingsschepen op de tast te werk moeten gaan en dat vluchtelingen in nood op minder of helemaal geen hulp meer kunnen rekenen. Mensenrechtenadvocaat Omer Shatz, verbonden aan de prestigieuze universiteit Sciences Po in Parijs, is niet verbaasd dat het zo ver kon komen. “Als je eenmaal begint met het ontmenselijken van een groep wordt onverschilligheid jegens hun welzijn onvermijdelijk, en de glijdende schaal naar uitroeiing steeds minder onvoorstelbaar.”

Het feit dat de Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen juist deze week een vicepresident presenteerde om de ‘European Way of Life’ te beschermen, vindt Shatz wrang. “De ironie is dat Europese ‘necropolitiek’1 die ‘way of life’ tracht te beschermen door asielzoekers te weren uit de Europese havens. Maar met het ontstaan van ’s werelds grootste begraafplaats – de Middellandse Zee – wordt de Europese naoorlogse moraal van medemenselijkheid juist verwoest.”

Twee jaar lang werkten Omer Shatz en Juan Branco, samen met collega-juristen en studenten, aan een gedetailleerd rapport over de migratiepolitiek van Europa. Begin juni werd het meer dan 240 pagina’s tellende dossier na lang zwoegen ingeleverd bij het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag, gericht aan hoofdaanklager Fatou Bensouda.

De Europese Unie als geheel, en Italië, Frankrijk en Duitsland in het bijzonder, zijn verantwoordelijk voor de verdrinkingsdood van 12.000 mensen sinds 2014, zegt Shatz via de telefoon. “De EU probeert tegen elke prijs migranten uit Afrika buiten Europa te houden en pleegt daarmee misdaden tegen de menselijkheid”, aldus de jurist. Het rapport schreef hij samen met Juan Branco, die bij het Franse ministerie voor Buitenlandse Zaken en het ICC werkte.

Branco en Shatz leggen een directe link met het stopzetten van de Italiaanse reddingsoperatie Mare Nostrum in 2014 en de daaropvolgende Europese operatie Triton. Door Mare Nostrum werden binnen een jaar ruim 150 duizend mensen uit zee gehaald en in Europa aan land gebracht. De veel kleinschaligere (en stukken goedkopere) operatie Triton hield zich in plaats van het redden van mensen op zee, vooral bezig met het bewaken van de Europese buitengrenzen.

Geduld is een vereiste

Om een zaak behandeld te zien worden door het Strafhof (ICC), is een lange adem vereist. Besluitvorming over het al dan niet openen van een strafrechtelijk onderzoek kan maanden, zo niet jaren, duren. En áls het al zover komt, tel er dan gerust nog een paar procesjaren bij op. In het zeventienjarig bestaan van het Hof werden tot op heden tien strafrechtelijke onderzoeken ingesteld. Sinds 2002 zijn er slechts vier veroordelingen geweest. Over de eventuele behandeling van deze zaak is ook nog weinig te voorspellen.

Afschrikwekkende werking

“De EU was zich er goed van bewust dat de keuze om Mare Nostrum te vervangen door Triton héél veel mensenlevens zou gaan kosten”, zegt Shatz. Als bewijs halen de advocaten in het rapport een interne memo van grenscontrole-agentschap Frontex aan, waarin wordt gewaarschuwd voor meer doden als Mare Nostrum zou stoppen. “De Europese migratiepolitiek van na 2014 had afschrikken als doel. Het offeren van levens van migranten moest anderen ervan weerhouden om ook een veilige haven in Europa te zoeken”, stelt Shatz.

Volgens de juristen leidde dat tot de ‘meest dodelijke en georganiseerde aanval op de burgerbevolking in gebieden waar de jurisdictie van het Strafhof geldt, sinds het bestaan van het hof’. Momenteel zijn 124 landen, waaronder alle EU-staten, verdragsstaat van het ICC.

bacaa88f08_o-jpeg3

Vluchtelingen helpen wordt gecriminaliseerd

De ontwikkeling baart ngo’s, activisten en mensenrechtenexperts zorgen.

De auteurs zijn bovendien erg kritisch op het verdrijven van ngo’s uit de Middellandse Zee en de intensivering van de samenwerking met de Libische kustwacht. Zo sloot Italië, gesteund door de EU, begin 2017 een deal met de regering in Tripoli. In ruil voor financiële en logistieke steun houdt de Libische kustwacht mensen tegen die via Libië naar Europa willen oversteken.

Shatz: “Europese politici zijn zich er vanaf het begin bewust van geweest dat mensen die worden teruggestuurd naar Libië terechtkomen in detentiecentra die niet onderdoen voor concentratiekampen. Waar ze worden verkracht, gemarteld en verhandeld als slaaf.” Duizenden mensen kwamen in die Libische kampen terecht. En het aantal oversteken vanuit Libië mag dan afgenomen zijn, de kans om de oversteek niet te overleven werd vele malen groter.

Op de vraag waarom in het rapport dan niet wordt opgeroepen om ook Libië te vervolgen, antwoordt Shatz stellig: “Omdat het de Europese Unie is die dit organiseert en financiert. Zonder steun van de EU zou de Libische kustwacht niet doen wat ze nu doet.” Los van dit rapport doet het ICC overigens al sinds 2011 onderzoek naar misstanden in Libië.

Meer stemmen roepen op tot andere migratiepolitiek

Bondskanselier Merkel en president Macron zijn slecht enkele namen die in het rapport genoemd worden, net als Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker en instellingen als Frontex. “Het is niet ons doel om Macron of Merkel achter de tralies te krijgen. Veel belangrijker is dat de Europese migratiepolitiek wordt aangepast”, verduidelijkt Shatz.

De advocaat is voorzichtig optimistisch over de kansen. “We staan juridisch sterk, hebben stevige bewijzen. Het is niet zo dat Juan Branco en ik hier als twee gekke advocaten alleen in staan.” Ook organisaties als Artsen zonder Grenzen en de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR lieten zich zeer kritisch uit over de migratiepolitiek van Europa. Antonio Guterres, Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen van de Verenigde Naties, zei in 2015 al dat er ‘geen twijfel over bestaat’ dat Triton een ‘ongelukkige’ vervanger is van Mare Nostrum. En Artsen zonder Grenzen riep de EU op om haar migratiepolitiek en grenscontroles onmiddellijk te herzien en niet langer duizenden mensenlevens op het spel te zetten.

Nooit eerder werd een poging ondernomen om de Europese Unie voor het Internationaal Strafhof te krijgen

“Wat we vragen is beperkt”, zegt Shatz: “Onderzoek het bewijs dat we hebben verzameld tegen de grootste verantwoordelijken voor wat door iedereen – de VN, de EU, het Strafhof – zou worden omschreven als misdaden tegen de menselijkheid. Als de aanklager besluit om haar missie – straffeloosheid stoppen en verantwoordelijken ook écht verantwoordelijk stellen – te vervullen, dan zou dat voor iedereen een succes zijn. Dat is waar internationaal strafrecht om draait, waar het ICC voor werd opgericht.”

Maar Shatz beseft ook waar de uitdagingen liggen. Want nooit eerder werd een poging ondernomen om de Europese Unie voor het ICC te krijgen. Tot nu toe was van de tien zaken die tot de strafrechtelijke onderzoeksfase kwamen niet één gericht op het Westen. Een van de meest gehoorde kritieken op het Strafhof is dan ook dat het instituut te veel gericht zou zijn op in Afrika gepleegde misdrijven. Vanwege die ‘partijdigheid’ trok Burundi zich in 2017 uit het Strafhof terug. Besluiten van Gambia en Zuid-Afrika om hetzelfde te doen werden teruggedraaid, maar de toon was gezet.

Moedige aanklager

Hoofdaanklager Fatou Bensouda, zelf Gambiaans, lijkt die trend te willen doorbreken. In 2017 werd een vooronderzoek gestart naar de rol die het Amerikaanse leger en inlichtingendienst CIA zouden hebben gespeeld bij onder meer martelingen en verkrachtingen in Afghanistan. Washington moet niets hebben van bemoeienis van het Hof.2 In april dit jaar trok het land het visum van Bensouda in zodat ze de VS niet meer in zou kunnen. Kort daarna werd het verzoek van de aanklagers om een strafrechtelijk onderzoek te openen, door de rechters van het ICC afgewezen vanwege voorziene problemen met bewijsvoering en medewerking.

Shatz ziet het als een teken van ‘moed’ en ‘goede wil’ dat Bensouda het aandurfde een onderzoek te openen naar de Verenigde Staten. “De vraag is nu of dat ook geldt voor Europa, de beste vriend én grootste financier van het Hof.”

Natuurlijk zou het een teleurstelling zijn als er geen strafrechtelijk onderzoek komt, beaamt hij. “Maar alleen al het feit dat we naar het Strafhof zijn gestapt is waardevol. Een eventuele negatieve uitkomst zal in historisch perspectief hét bewijs zijn dat de hele samenleving, rechters inclusief, stil bleef bij wat er gebeurde op de Middellandse Zee. Dat zou ons allemaal getuigen van die stilte maken.”

Dit artikel verscheen voor het eerst op OneWorld.nl op 22 augustus 2019.

The Sea-Watch 3 patrolling the Central Mediterranean Search and Rescue Zone; International Waters off Libya; 19/12/2018

Vluchtelingen helpen is niet crimineel, het is verplicht

Landen hebben naast een morele ook een juridische plicht om mensen in nood te helpen.

anthony-jean_241

Waar ligt de Europese verantwoordelijkheid voor vluchtelingen op zee?

Hoe kan het dat een schip vol migranten in de Europese havens geweigerd werd? 

  1. Een concept gemunt door de filosoof Achille Mbembe. Volgens Trouw beschrijft het concept hoe Westerse democratieën zichzelf het recht verlenen om zogenaamde vijanden (zoals de door Mbembe beschreven ‘levende doden’ – mensen zonder uitzicht op een beter leven, in vluchtelingenkampen en oorlogsgebieden) van de democratie te doden. ↩︎
  2. Om een land of persoon aan te klagen, moet de staat waar het misdrijf is gepleegd, zijn aangesloten bij het Strafhof, of in ieder geval het Verdrag van Rome – dat de basis vormt voor het Hof – hebben ondertekend. De Verenigde Staten erkennen het ICC niet, maar Afghanistan wel. ↩︎

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
Dz0bqdPz

Carlijn Teeven

Carlijn werkt vanuit Barcelona als freelance journalist en Spanje-correspondent. Ze schrijft en maakt radio.
Profielpagina