Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

In april deed het mensenrechtenorgaan van de Verenigde Naties, de Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR), een zorgwekkende mededeling: bepaalde activiteiten worden stilgelegd of uitgesteld vanwege een ongekend geldtekort. Een chronisch geldtekort zelfs, zoals ook minister Stef Blok bevestigde in een reactie op Kamervragen afgelopen week. Geplande zittingen – cruciale momenten in het onderzoek naar mensenrechtenschendingen – zijn vooralsnog niet geannuleerd, maar er worden geen voorbereidende zittingen gepland of nieuwe verplichtingen aangegaan. Bovendien is er geen oplossing in zicht voor het tekort.

De oorzaak lijkt simpel: lidstaten betalen hun bijdrage niet. Maar dat is geen nieuws. Volgens Yvonne Donders, hoogleraar Internationale Mensenrechten aan de Universiteit van Amsterdam, betalen veel landen al jaren hun bijdrage onvolledig, te laat, of helemaal niet. Wél nieuw is dat de Verenigde Staten zich actief inzetten om het VN-budget in te laten krimpen – zowel dat van de organisatie als geheel, als van de OHCHR specifiek. Dat begint nu voelbaar te worden, zeker doordat president Trump sinds 2019 ook de vrijwillige bijdrage van het land drastisch heeft ingeperkt. Het bericht komt nog geen jaar nadat de VS aankondigde om uit de Mensenrechtenraad te stappen, ook onderdeel van de OHCHR.

Hoe heeft het zover kunnen komen?

“Het imago van de VN is niet briljant”, aldus Donders. Volgens haar wordt de organisatie regelmatig gezien als ‘de grote geldverslinder’ die niet efficiënt met geld omgaat en een weinig concrete of directe impact heeft op de doelstellingen waar zij voor staat, zoals dus ook de naleving van mensenrechten. Ook over de OHCHR klinkt volgens haar al geruime tijd kritiek – dat het systeem te omslachtig is bijvoorbeeld. En toegegeven, een blik op de activiteiten van de OHCHR kan de nodige vraagtekens oproepen.

Wat doet de OHCHR eigenlijk? 

De OHCHR ondersteunt verschillende organen, waaronder de Mensenrechtenraad; hierin komen staten zelf bijeen om over mensenrechten te praten. Daarnaast coördineert de OHCHR welgeteld tien treaty bodies, ofwel verdragsorganen. Deze bestaan uit onafhankelijke experts die zich buigen over de uitvoering van concrete mensenrechtenverdragen over bijvoorbeeld racisme, de rechten van het kind of het voorkomen van marteling en gedwongen verdwijningen.

Voor elk verdragsorgaan worden drie of vier keer per jaar zittingen gehouden in Genève, waarbij enkele weken wordt vergaderd. De betrokken landen stellen elke vier jaar een rapport op over de implementatie van elk verdrag. Tijdens de zittingen worden deze rapporten bekeken, vragen gesteld en aanbevelingen gedaan. Daarnaast behandelt een verdragsorgaan individuele klachten, nadat burgers alle nationale rechtsmiddelen al hebben gebruikt. Ook deze uitspraken zijn niet bindend.

Kritiek op het systeem is dus niet nieuw of helemaal onterecht, maar de recente Amerikaanse politiek heeft voor een omslag gezorgd. Trump gaat namelijk een stuk verder dan een kritische blik op het functioneren: hij wijst het idee van internationale toezichthouders volledig af. In een toespraak aan de VN zelf noemt de Amerikaanse VN-ambassadeur Nikki Haley de OHCHR ‘corrupt’ en stelt ze dat er ‘een golf van populisme wordt gevormd in de wereld, die instituties zoals de Verenigde Naties uitdaagt en hun fundamenten doet schudden’. Trump voegt nu daad bij woord met een drastische inperking van financiële bijdragen. Daarbij was er ook onder zijn voorgangers ruime kritiek op de Mensenrechtenraad, maar de beslissing om er nu volledig uit te stappen is ongekend.

Veel overheden zijn niet zozeer kritisch op mensenrechten, maar wel op de internationale toezichthouders

Toch komt ook dit denkbeeld niet uit de lucht vallen sinds Trump. Volgens Donders is het ‘iets van de laatste tien jaar’ dat er wantrouwen ontstaat richting multilaterale organisaties zoals de VN. “Heel veel overheden zijn niet zozeer kritisch op mensenrechten, maar wel op de internationale toezichthouders op mensenrechten. Ze vullen het liever zelf in, zoals zij dat goed vinden. Maar we hebben juist gekozen voor internationale toezichthouders om te voorkomen dat er een willekeur bestaat, of dat het in bepaalde landen onder een minimum niveau zakt. Aanvankelijk was dat toezicht redelijk onomstreden, maar er is steeds meer kritiek op, waarschijnlijk deels vanwege de opkomst van het nationalisme.”

Wat is nu de schade?

Trump gebruikt nu geld als wapen en lijkt daar ongemoeid mee weg te komen. De OHCHR heeft – net als de rest van de VN – twee inkomstenbronnen: reguliere bijdragen en vrijwillige bijdragen. Het reguliere budget van de VN wordt elke twee jaar bepaald, waarbij op basis van de economie van elke lidstaat een bepaalde bijdrage wordt berekend. De VS levert in principe de hoogste bijdrage, maar is ‘altijd een wanbetaler geweest’, volgens Donders – ook vóór Trumps presidentschap. De totale achterstallige bijdrage van het land staat volgens minister Blok nu op 529 miljoen dollar. Een land kan zijn stemrecht in de Algemene Vergadering verliezen vanwege een achterstallige bijdrage. Maar volgens Donders zal dat de VS, permanent lid van de Veiligheidsraad, niet snel overkomen, waardoor er in feite geen consequenties zijn.

De vrijwillige bijdrage van de VS wisselde jarenlang tussen de 17 en 22 miljoen dollar. Nu staat de teller op 227.000 dollar

Omdat de OHCHR slechts een klein aandeel van het reguliere budget krijgt – dit jaar 3,7 procent – bestaat meer dan de helft van de inkomsten uit vrijwillige bijdragen. Volgens Donders is dit bij voorbaat een probleem: “Vrijwillige bijdragen zijn onvoorspelbaar en zelfs vrijblijvend, dus op basis daarvan kan geen systeem in stand worden gehouden.” En dat blijkt. De vrijwillige bijdrage van de VS wisselde de laatste jaren tussen de 17 en 22 miljoen dollar. Nu, halverwege 2019, staat de teller op 227.000 dollar. Andere doorgaans grote geldschieters zijn met name Scandinavische landen, maar ook Nederland: in 2018 was de Nederlandse vrijwillige bijdrage 11,33 miljoen dollar.

Betekent minder geld ook minder mensenrechten?

Er is altijd een verschil geweest tussen retoriek en actie op het gebied van mensenrechten. Critici van Obama stellen bijvoorbeeld dat de voormalig president beter was in mooie woorden dan in naleving. Toch zien ook zij een belangrijke verschuiving plaatsvinden: Trump wijst het concept van mensenrechten als geheel af, met deze financiële klap als gevolg.

Hoewel er misschien geen directe impact is op de naleving van mensenrechten, is het grote probleem volgens Donders dat juist de zwaktepunten van de OHCHR nu worden versterkt. Processen zullen nóg langer duren nu er zittingen worden uitgesteld of geannuleerd. Daarbij heerst de angst dat andere landen als reactie ook minder zullen bijdragen: Rusland en China hebben eerder aanwijzingen gegeven dat ze ook graag hun bijdragen terugdringen.

Wat nu?

De VN is eigenlijk ontzettend afhankelijk van het nationale beleid van een klein aantal machtige landen. In principe geen nieuws, maar nu de VS steeds meer afstand neemt staan andere landen voor de keuze: wat nu? Volgens minister Blok is de Nederlandse bijdrage altijd netjes betaald en roept het kabinet, in samenwerking met andere EU-lidstaten, andere landen op om hetzelfde te doen. Maar daar blijft het bij: er is volgens Donders geen enkele mogelijkheid dat andere landen het tekort opvangen. “Toen de VS zich terugtrok uit UNESCO ging het precies zo: andere landen maakten heel duidelijk dat ze dat enorme bedrag niet met elkaar konden ophoesten. Ook nu denk ik dat ze zeggen: ga dan maar bezuinigen.”

Het in stand houden van de OHCHR blijft altijd een kwestie van politieke wil, volgens Donders, waarbij één ding moet worden onthouden: “Er is een groot verschil tussen hoe staten en bevolkingen naar mensenrechten kijken. Er is denk ik geen bevolking die zegt ‘nou, laat maar zitten die mensenrechten, dat hoeft van mij niet.’ De VN kan op internationaal niveau de druk opvoeren; maar dan moet je er ook geld insteken.”

Moet de VN dus wel hervormen om te overleven? Daar wordt volgens Donders al jaren over gesproken, ook met betrekking tot de OHCHR. “In plaats van tien verdragsorganen, kunnen ze dat ook anders invullen, zodat het goedkoper en efficiënter wordt. Daarmee laat je ook aan staten zien dat hun geld goed wordt besteed.”

nitish-meena-198784-unsplash

‘VN Vluchtelingenverdrag is voor VS slechts een suggestie’

In gesprek met een Amerikaanse immigratie-advocaat over de criminalisering van migratie.

wfp.jpg

VN: Vluchtelingen krijgen minder eten door geldtekort

Het Wereldvoedselprogramma (WFP) en de VN vluchtelingenorganisatie (UNHCR) verkleinen de…

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Roxane Soudagar

Redacteur

Roxane Soudagar studeerde Politicologie (Internationale betrekkingen) en volgde een master in Conflict Studies & Human Rights.
Profielpagina