Wat tot voor kort ‘politieke correctheid’ werd genoemd, heet tegenwoordig ‘cancel culture’. De term kwam de afgelopen weken veelvuldig langs in het publieke debat, als een poging om een golf van publieke kritiek na racistische, seksistische, transfobe of anderszins onderdrukkende uitspraken te duiden. Zo’n 150 prominente schrijvers en denkers tekenden bijvoorbeeld een open brief in het Amerikaanse tijdschrift Harper’s. In hun nogal generieke statement, dat in vertaalde vorm ook door NRC werd geplaatst, waarschuwen ze voor een cultuur waarin mensen zich niet uit durven spreken uit angst voor represailles.

Derksen en Van der Gijp werden ‘gecanceld’ (lees: bekritiseerd om hun racistische en homofobe uitspraken)

Hoewel de term niet expliciet in de brief werd genoemd, werd de brief ontvangen als een aanklacht tegen de ‘cancel culture’. Saillant detail: geen van de ondertekenaars ondervindt in het dagelijks leven daadwerkelijk veel moeite om een platform te vinden om zijn of haar mening op kwijt te kunnen, of voelde zich te onvrij om zich uit te spreken middels de open brief. De aanklacht is bovendien hypocriet: de mensen die écht niet meer aan het woord durven of kunnen komen, of dat überhaupt al nooit kwamen, verdwijnen verder uit beeld. Het roept de vraag op: wie worden er nou eigenlijk écht gecanceld?

Vandaag ontslagen, morgen weer aangenomen

Op social media lijkt de vuistregel te zijn: mensen met wie ik het eens ben worden ‘gecanceld’, maar de mensen met wie ik het oneens ben krijgen ‘gewoon terechte kritiek’. Dat is fijn, want dan hoef je ook geen moeilijke vragen meer te beantwoorden over wat we dan precies niet horen door die niet-gespecificeerde ‘angst voor represailles’. Van de zes gevallen die in de brief genoemd worden, blijft bij nadere beschouwing dan ook weinig over.

Ondanks wat dramatisch gedoe van columnisten en commentatoren over de vreselijke ’morele chantage’ van mensen die protesteren tegen racisme, loopt het ook in Nederland niet over van die ontzettend zware gevolgen. Johan Derksen en René van der Gijp werden zogenaamd gecanceld (lees: bekritiseerd om hun racistische en homofobe uitspraken), maar zendermagnaat Talpa wil ze ondertussen gewoon op tv houden.

Composite of Portraits With Varying Shades of Skin

Over racisme debatteer je niet, je bestrijdt het

Waarom OneWorld stopt met het woord ‘racismedebat’.

Schrijver Robert Vuijsje werd uitgebreid bekritiseerd vanwege zijn racistische beschrijvingen van Zwarte 1 vrouwen in Alleen maar nette mensen, maar heeft sindsdien nog zeven boeken geschreven en publiceert wekelijks een uitgebreid interview in De Volkskrant.

Ook Jort Kelder is al vaak bekritiseerd om racistische uitspraken en zijn vriendschap met Thierry Baudet, maar mocht afgelopen weekend zowaar ‘het grote racismedebat’ van de AVROTROS op de publieke omroep presenteren.

En zelfs wanneer er wel gevolgen op de korte termijn zijn voor iemands carrière, valt dat op de langere termijn meestal reuze mee. Voetbaltrainer Ron Jans werd ontslagen door het Amerikaanse Cincinnati FC wegens ‘racial insensitivity’ (hij had het n-woord meegezongen in de kleedkamer en het afschaffen van slavernij ingezet als motivatiespeech voor een wedstrijd) en werd een paar maanden later aangesteld als hoofdtrainer van FC Twente.

ADO Den Haag v Willem II – Dutch Eredivisie

Het gaat niet om Ron Jans, maar om Nederlands racisme

Nederland had Jans’ woordgebruik keihard moeten afkeuren, schrijft Marvin Hokstam.

Frits Huffnagel vertrok na racistische uitspraken over vluchtelingen en een uitgebreide campagne van activisten als voorzitter van Amsterdam Pride, en kreeg meteen een wekelijkse column in de Telegraaf. Al die ‘cancellations’ hebben deze mannen toch niet echt monddood gemaakt, en over een gebrek aan inkomsten kunnen ze volgens mij ook niet klagen.

De echte slachtoffers

Dat wil niet zeggen dat er geen persoonlijke gevolgen zijn voor diegenen die doelwit worden van een storm van online kritiek of zelfs haatcampagne. Maar de slachtoffers die daarvan de meeste gevolgen voelen, zijn doorgaans niet degenen die bekend worden als slachtoffer van iets wat cancel culture wordt genoemd. Dan gaat het eerder over gemarginaliseerde mensen, die makkelijk doelwit worden van haatcampagnes en voor wie weinig mensen op zullen komen in het publieke debat.

Sylvana Simons was een populaire presentator, totdat ze zich uitsprak tegen racisme

Zulke haatcampagnes zijn dagelijks te vinden op Twitter, zoals we zien gebeuren met historicus Nancy Jouwe, die zondag tijdens het racismegesprek – niet te verwarren met Kelders racisme-‘debat’ – bij de VPRO het punt maakte dat de Nederlandse staat racisme pas serieus ging nemen na gewelddadige acties van activisten in de jaren 70 en 80. Een clipje daarvan gaat viraal, omdat het geïnterpreteerd wordt als een goedkeuring van geweld, terwijl Jouwe – niet voor niets historicus – geen moreel oordeel uitsprak, maar een duiding gaf van de geschiedenis.

De campagnes hebben vaak persoonlijke gevolgen. Jerry Afriyie raakte zijn baan als beveiliger kwijt na zijn arrestatie tijdens een anti-Zwarte Piet-demonstratie, omdat hij geen Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) meer kon krijgen. Sylvana Simons was een populaire presentator, totdat ze zich begon uit te spreken tegen racisme. In 2015 sloot de producent van de theatertour LULverhalen haar uit na één optreden, omdat het publiek woedend de zaal verliet toen ze over Zwarte Piet begon. En in 2016 moest ze beveiligd worden na bedreigingen. Tot op de dag van vandaag vind je in de Twitter- of Facebook-commentaren over Afriyie of Simons steevast bedreigingen.

Gamergate: voorloper van online haatcampagnes

In het najaar van 2014 kreeg de Amerikaanse game-ontwikkelaar Zoë Quinn zoveel bedreigingen dat hen (Quinn identificeert zich als non-binair) moest verhuizen, hun leven moest anonimiseren, en hun carrière gedag kon zeggen. Reactionaire gamers zagen Quinn als de personificatie van feminisme, antiracisme en politieke correctheid in games.

De haatcampagne van mensen die Quinn en later ook andere progressieve (veelal vrouwelijke) gamemakers en -commentatoren probeerden te de-platformen, staat bekend als ‘Gamergate’. Het wordt vaak gezien als een vroege voorloper van mainstream extreemrechtse online campagnes. Gamergate werd gekenmerkt door anonieme en vaak misogyne persoonlijke aanvallen. Andere slachtoffers van de campagne waren de feministische mediacriticus Anita Sarkeesian en game-ontwikkelaar Brianna Wu.

Dubbele moraal

De aandacht voor prominente en vocale figuren die ‘gecanceld’ worden, ontbreekt voor gevallen die niet in het plaatje passen van door antiracisme of sociale rechtvaardigheid gedreven kritiek. Zo schreef publicist Arjen van Veelen in februari in De Groene Amsterdammer een uitgebreid essay om zich uit te spreken tegen de ‘cancel culture’, die volgens hem ‘de genadeloosheid van kinderbreinen en de intellectuele eerlijkheid van een sprinkhanenplaag’ heeft.

Als voorbeeld uitte Van Veelen zijn woede over de kritiek op de Amerikaanse auteur Jeanine Cummins. Cummins, een witte vrouw, had een boek geschreven vanuit het perspectief van een Mexicaanse vluchteling. Dat kon op stevige kritiek rekenen van vooral Mexicaanse en Mexicaans-Amerikaanse critici, die het boek stereotiep en onrealistisch vonden. Een aantal boekhandels annuleerde daarop evenementen rond het boek, en haar boektour werd geannuleerd. Overigens stond het boek toen Van Veelen zijn kritiek publiceerde boven aan de New York Times-bestsellerlijst, en het zou in totaal 22 weken in de lijst blijven staan.

Wat doet de angst voor ‘cancellation’ met gemarginaliseerde stemmen?

Terwijl Van Veelen de storm van kritiek rond Cummins schokkend vond, heeft hij er zelf weinig moeite mee om Zwarte Nederlandstaligen aan te vallen, en iedere keer dat een antiracistisch perspectief de krant haalt moeilijk te doen. Toen de Vlaamse journalist Sabrine Ingabire bijvoorbeeld schreef dat Zwarte mensen in de meeste gevallen beter in staat waren Zwarte mensen te interviewen, noemde hij Ingabires essay ‘zuiver racistisch’. Hij kreeg veel bijval van collega-journalisten, die massaal over Ingabire vielen. Het nog steeds zeer witte Nederlandse redactieland leek haar publiekelijk en massaal op haar plaats te zetten.

En nu? Hoeveel van die redacteuren, die veelal de macht hebben om mensen opdrachten te geven of werk te ontzeggen, zullen weigeren om nog met Ingabire te werken? Wat doet de angst voor zúlke ‘cancellation’ met gemarginaliseerde stemmen? En hoeveel stemmen hebben we verloren omdat zij de negatieve, overtrokken reacties zagen, iedere keer dat iemand anders publiekelijk iets antiracistisch durfde te zeggen?

Uiteindelijk is dát waar we het over moeten hebben, als weer iemand over ‘cancel culture’ begint: waarom de gevolgen voor gemarginaliseerde mensen van zulke social media-controverses vaak veel groter zijn dan voor de luide stemmen die zo verongelijkt van zich laten horen vanuit hun ivoren toren. De prominente, veelal witte mensen die zogenaamd gecanceld worden wegens racisme zijn binnen afzienbare tijd weer op hun oude of een comfortabele nieuwe plek te vinden, en ondervinden weinig hinder in hun professionele leven.

Maar voor gemarginaliseerde mensen die gecanceld worden omdat zij zich uitspraken tegen racisme zijn de gevolgen vaak veel groter en significanter. En als we naar Nederlandse media als geheel kijken, ontbreekt het niet bepaald aan goed betaalde stemmen die antiracisme belachelijk maken, gaan steigeren bij iedere kritiek op racistische uitspraken, en zelf het liefst al die mensen van kleur die iets tegen racisme zeggen de mond zouden willen snoeren.

Toch nog gelijk

Op een ironische manier kregen de ondertekenaars van de brief in Harper’s toch nog een beetje gelijk met hun kritiek op de ‘cancel culture’: die brief leidde tot precies de haatcampagnes waar zij zich zo tegen uitspraken. Alleen waren die campagnes niet gericht tegen hen, maar tegen de mensen die inhoudelijke kritiek hadden op de brief en de ondertekenaars.

Zoals Emily VanDerWerff, een filmcritica die haar collega Matthew Yglesias bij het Amerikaanse nieuws- en opinietijdschrift Vox bekritiseerde voor het ondertekenen van de brief. Zij werd zo overstelpt met negatieve reacties – waaronder verkrachtings- en doodsbedreigingen en structurele misgendering (VanDerWerff is transgender) – dat haar het werk bijna onmogelijk werd gemaakt.

VanDerWerffs Twitter-account wordt op het moment beheerd door vrienden en haar e-mailadres is naar eigen zeggen bijna onbruikbaar geworden. Allemaal vanwege mensen die het bekritiseren van een open brief tegen cancel culture niet vinden kunnen. Tsja, zo creëer je inderdaad een atmosfeer waarin de angst voor represailles mensen de mond snoert.

Hard discussion.

‘Nee, omgekeerd racisme bestaat niet’

Er is namelijk geen systeem dat witte mensen het leven moeilijker maakt.

  1. In navolging van de Associated Press en Zwarte activisten, schrijf ik Zwart met een hoofdletter om te benadrukken dat er een gedeelde geschiedenis en identiteit bestaat voor Zwarte mensen, zoals die ook bestaat voor Nederlandse mensen. ↩︎