Internationale of Europese afspraken rond abortus zijn er niet. Maar in de meeste Europese landen is abortus – ongeacht de reden – legaal tijdens de eerste twaalf weken van de zwangerschap, de periode waarin de meerderheid van de abortussen dan ook wordt uitgevoerd. Na twaalf weken stellen de meeste landen voorwaarden: abortus is alleen mogelijk wanneer het leven van de zwangere gevaar loopt, of als er ernstige gezondheidsrisico’s zijn voor foetus of zwangere.

In sommige landen is abortus helemaal verboden

Andorra, Liechtenstein, Malta, San Marino, Vaticaanstad
Een aantal Europese ministaten, die vaak erg conservatief of katholiek zijn, houden er heel eigen wetten op na. In Malta is abortus zonder uitzondering verboden. Hetzelfde geldt voor Vaticaanstad. In Andorra, Liechtenstein en San Marino is abortus in de meeste gevallen illegaal. Wie in deze staten een abortus ondergaat, uitvoert of een ander daarbij helpt, riskeert een gevangenisstraf die kan oplopen tot meerdere jaren. In Andorra en Liechtenstein mag abortus alleen als dit noodzakelijk is om het leven van de zwangere persoon te redden. In San Marino worden abortussen om dezelfde reden meestal gedoogd, maar de wet maakt geen officiële uitzonderingen.

Nood breekt ook in deze landen wet. En dus reizen mensen naar het buitenland om een zwangerschap te beëindigen, of voeren in eigen land een illegale abortus uit. Dat gebeurt vaak thuis, met pillen die online besteld worden en tot ongeveer twaalf weken zwangerschap gebruikt kunnen worden. Als er nazorg nodig is of complicaties optreden, durft men niet altijd naar het ziekenhuis te gaan, omdat het innemen van de pillen verboden is. Soms gebeurt abortus met hulp van al dan niet medisch geschoolde derden. Buiten de veilige, hygiënische omgeving van een ziekenhuis brengen deze ingrepen heel wat risico’s met zich mee, zoals hevig bloedverlies en soms levensbedreigend infecties.

In sommige landen is abortus zeer beperkt mogelijk

Polen
In landen waar abortus wel is toegestaan, kan de wetgeving het een zwangere nog altijd zeer moeilijk maken. De Poolse wetgeving is hierin een uitschieter. Abortus is er enkel toegestaan in geval van incest of verkrachting, als de zwangere persoon in levensgevaar verkeert of als de foetus ernstig misvormd is. Maar verkrachting en incest zijn moeilijk te bewijzen en de wet is op dat vlak erg onduidelijk. Zelfs mensen die in aanmerking zouden komen voor een legale abortus, krijgen die daardoor niet altijd.

Een 14-jarig meisje dat verkracht was, kwam in een jeugddetentiecentrum terecht

In 2012 oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat Polen de mensenrechten schond van een meisje dat op 14-jarige leeftijd na verkrachting zwanger was geraakt. Nadat de persoonlijke gegevens van het meisje en haar moeder waren gelekt door de media, werden zij lastiggevallen door artsen, anti-abortusgroepen en vertegenwoordigers van de katholieke kerk. Het meisje kwam in een jeugddetentiecentrum terecht. Toen ze na tussenkomst van het ministerie van Volksgezondheid toch toegang tot abortus kreeg, gebeurde dit op clandestiene wijze, zonder dat zij als patiënt werd geregistreerd en zonder nazorg.

Ierland
In Ierland was abortus tot twee jaar terug bij wet verboden – zelfs in het geval van verkrachting, incest of ernstige lichamelijke afwijkingen. Op het gebruik van abortuspillen stond een gevangenisstraf van meer dan tien jaar: de strengste abortuswetgeving van heel Europa.

Vanaf 1990 kwamen er regelmatig gevallen in het nieuws van mensen die overleden omdat artsen weigerden abortus uit te voeren. Het overlijden van Savita Halappanavar in 2012 leidde tot grote verontwaardiging en protest. De 31-jarige vrouw overleed door bloedvergiftiging na een miskraam. Volgens haar omgeving zou zij nog in leven zijn als zij op tijd toestemming voor een abortus zou hebben gekregen.

In 2018 werd de strenge Ierse abortuswetgeving, na een referendum en onder publieke druk, geliberaliseerd. Tot dat moment reisden dagelijks gemiddeld twaalf Ieren naar het buitenland (vooral naar Engeland en soms naar Nederland) om een abortus te laten uitvoeren, nu werd abortus tot de twaalfde week van de zwangerschap toegestaan. Hiermee is de wet nog steeds erg behoudend. Activisten eisen dan ook dat abortus in Ierland volledig gedecriminaliseerd wordt.

‘Pronatalisme’: als de overheid de baas speelt in jouw buik

In de achttiende en negentiende eeuw probeerden overheden dalende geboortecijfers op te krikken. Ze benadrukten dat iedereen kinderen zou moeten krijgen en propageerden de zogenaamde ‘biologische rol’ van de vrouw als moeder. De laatste jaren duikt dit soort ‘pronatalistisch’ overheidsbeleid weer in Europa op.

Zo wil premier Orbán in Hongarije mensen die meer dan vier kinderen krijgen belastingvoordelen geven en schafte zijn regering genderstudies af omdat die deze ‘biologische rol’ zouden ontkennen. In Polen en Italië verspreiden regeringspartijen vergelijkbare denkbeelden, onder andere via het onderwijs. Zo ontmoedigt de overheid in Polen seksuele voorlichting op school en probeerde de PiS-partij seksuele voorlichting zelfs strafbaar te maken. Jongeren leren daardoor niet hoe ze een zwangerschap kunnen voorkomen of afbreken. Polen heeft het hoogste aantal tienerzwangerschappen van de Europese Unie en er vinden jaarlijks naar schatting tegen de 150.000 illegale abortussen plaats.

In Spanje probeerde de christelijk-conservatieve partij Partido Popular in 2014 het recht op abortus te beperken tot personen die zwanger raakten na verkrachting of wier gezondheid bedreigd wordt. Het wetsvoorstel werd geschrapt, maar de partij blijft proberen de wetgeving aan te scherpen. De regerende PSOE is hiertegen.

Ook ‘liberale’ landen maken het zwangere mensen lastig

Ook in landen met een relatief liberale abortuswetgeving kunnen de bestaande regels een barrière opwerpen. In negen EU-lidstaten1 heeft een zwangere bijvoorbeeld toestemming van de ouder(s) of voogd nodig voor abortus. En zelfs daarna kunnen de artsen besluiten de abortus niet door te laten gaan omdat ze bijvoorbeeld gewetensbezwaren hebben (zie kader).

Tot hoeveel weken zwangerschap een abortus is toegestaan, verschilt sterk per land. In het Verenigd Koninkrijk is dat 24 weken, in Frankrijk en Duitsland 12. In Nederland mag abortus tot het moment waarop de vrucht buiten het lichaam zou kunnen overleven. Voor het strafrecht ligt deze grens bij 24 weken, maar artsen houden in de praktijk 22 weken aan, omdat zij tot op twee weken nauwkeurig de duur van de zwangerschap kunnen bepalen.

‘Reflectieperiode’: België, Duitsland, Italië, Luxemburg, Nederland
In sommige landen bepaalt de wet dat abortus pas mag worden uitgevoerd na een aantal dagen ‘bedenktijd’. In sommige Europese landen (zoals België en Hongarije) staat bovendien in de wet dat wie abortus aanvraagt, vooraf advies moet inwinnen bij een psycholoog of psychiater.

In Italië weigert meer dan 70 procent van de artsen om abortus uit te voeren

In Polen moet zelfs eerst een afspraak met de huisarts worden gemaakt om een morning-afterpil te kunnen krijgen. Dat consult wordt niet vergoed en leidt tot kostbaar tijdsverlies: de pil moet immers de dag na een mogelijke bevruchting worden ingenomen. Mensenrechtenactivisten wijzen erop dat verplichte wachttijden en psychische bijstand de persoonlijke integriteit en privacy van zwangeren kan schaden en hun gezondheid in gevaar kan brengen.

Zorgverleners mogen abortus weigeren
In veruit de meeste Europese landen mogen zorgverleners weigeren abortus te verlenen om religieuze of morele redenen. De meeste Europese landen verstrekken geen gegevens over gewetensbezwaarders, met uitzondering van Italië, waar iets meer dan 70 procent van de artsen op voorhand weigert een abortus uit te voeren. Dit leidde in 2016 tot de dood van de 32-jarige Italiaanse Valentina Milluzzo: haar werd een levensreddende abortus ontzegd toen ze in het ziekenhuis een miskraam kreeg.

Wat als abortus in de buurt geen optie is?

Lange wachttijden, angst voor stigmatisering of het niet kunnen vinden van een arts zonder gewetensbezwaar zijn allemaal redenen om een abortus over de grens uit te laten voeren. Het is niet bekend hoeveel mensen binnen Europa naar het buitenland gaan voor een abortus, maar we weten dat er in 2016 4810 abortussen zijn uitgevoerd in het Verenigd Koninkrijk bij mensen die niet in het land wonen; de meesten kwamen uit Italië en Frankrijk, waar abortus alleen tot twaalf weken is toegestaan. In 2014 trokken ook bijna 3000 mensen naar Nederland voor abortuszorg, voornamelijk uit Frankrijk, Duitsland en België.

Als abortus in de buurt moeilijk is, beperkt dat ook de toegang van mensen die om welke reden dan ook hun zwangerschap geheim moeten houden. Daarbij zijn jongeren en mensen met weinig baanzekerheid – die de reis niet kunnen betalen of zomaar vrij kunnen nemen – hiervan de dupe: wie vanuit Andorra naar Spanje gaat voor een abortus, kan daar tot 3000 euro aan kwijt zijn.

Er-is-hulp_1

Hoe ‘Er Is Hulp’ misleidende informatie verspreidt over abortus

‘Ik kan al voelen’ zegt 8-weken oude foetus in promotiemateriaal van pro-life-organisatie.

d170331_slv1784

‘Pas als de moeder op sterven ligt, mogen we iets ondernemen’

Deel twee van een reportage: abortusrechten in El Salvador.

  1. Bulgarije, Denemarken, Griekenland, Hongarije, Italië, Luxemburg, Polen, Slowakije en Spanje. ↩︎

Bewuster geworden door dit artikel?

Onze journalistiek is toegankelijk voor iedereen en dat willen we zo houden. Met een kleine bijdrage help jij ons anderen ook bewust te maken. Alvast bedankt!

Ja, ik doe graag een eenmalige donatie!
Hoeveel wil je doneren?
avatar_5a21cbb298aa_128

Over de auteur

Selma Franssen werkt als freelance journalist en is auteur bij uitgeverij Houtekiet. Haar werk verscheen onder meer bij Charlie Magazine, …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief