Een reusachtige Lego-opstelling; daarmee wordt Shells nieuwe fabriek aan de oever van de Ohio-rivier in Pennsylvania vergeleken. Het complex van kranen, stellages en gekleurde blokken is een mega-investering van naar verluidt zo’n tien miljard dollar. Het levert werk aan vijfduizend bouwvakkers en is goed voor zesduizend vaste banen. Deze zogeheten ‘kraakinstallatie’ produceert vanaf 2020 jaarlijks een miljoen ton plastic korrels – de basis voor allerhande producten van plastic.

Plastic? Ja, plastic. Bovenop de duizend miljard plastic tasjes die we jaarlijks al gebruiken en weggooien, en de miljoen plastic flessen die de aarde er elke minuut bij krijgt. Bovenop het equivalent van een volle vrachtwagen plastic die in diezelfde minuut in zee belandt. We produceren jaarlijks meer kilo’s plastic dan dat er aan menselijk gewicht op aarde rondloopt. En net nu de wereld begint te beseffen dat het plastic afval ons aan de lippen staat, gaat de productie ervan – volgens berekeningen van de plastic industrie zelf – nog eens met 40 procent groeien. Volgens sommige schattingen bestaat de helft van alle microplastics in onze oceanen uit plastic korrels, zoals die uit deze fabriek.

En Shell is niet de enige. In de haven van Antwerpen bouwt de Britse petrochemische reus INEOS twee soortgelijke kraakinstallaties. Een investering van drie miljard euro; de grootste in de Europese chemiesector sinds twintig jaar. De installaties moeten het tij van ‘achteruitgang’ in de petrochemische sector keren, aldus INEOS op de website. Ook Exxon Mobile, Dow Chemical, Chevron en andere olie- en gasbedrijven zien in plastic het nieuwe goud. Dalende olie- en gasprijzen, een instabiele oliemarkt en groeiende aandacht voor de overstap van fossiele naar schone energie zijn daarin belangrijke factoren.

Bij het winnen van schaliegas komen gassen vrij waarmee je plastic kunt maken

En er speelt nog iets mee. Dat bedrijven miljarden investeren in een nieuwe generatie plasticfabrieken, heeft ook te maken met de explosieve toename van schaliegaswinning. Dat zegt Rob Buurman van Recycling Netwerk, een milieuorganisatie die streeft naar grondstoffenketens die zo min mogelijk afval produceren. Schaliegas heeft de laatste jaren een enorme vlucht genomen. Met name de Verenigde Staten, maar ook Argentinië, China, Australië en Canada investeren volop in deze nieuwe, relatief goedkope energie.

Plastic is de bijvangst, zegt Buurman. Om schaliegas uit de bodem te winnen, wordt onder hoge druk vloeistof met zuur, opvulkorreltjes en chemicaliën in het gesteente gespoten zodat daarin scheurtjes ontstaan. Bij dit proces, fracking geheten, komen ook andere gassen zoals ethaan en propaan vrij, legt Buurman uit. “Gassen waarvan men eerst niet wist wat men ermee moest, totdat werd bedacht dat daar plastic van gemaakt kon worden.” De kraakinstallaties van onder meer Shell en INEOS kraken ethaan tot ethyleen en maken daar plastic korrels (pellets) van. Verpakkingsproducenten gebruiken die voor allerlei soorten plastics zoals PET en polyethyleen, het materiaal voor tasjes, folies en flessen.

Nederlandse investeringen

Nederlandse banken en verzekeraars investeren volop in bedrijven die schaliegas winnen en plastic produceren, zo blijkt uit het deze zomer gepubliceerd rapport Plastic Finance van de Eerlijke Bank- en Verzekeringswijzer, Milieudefensie en de Plastic Soup Foundation. ING is de grootste financier, gevolgd door ABN Amro. Aegon en Allianz zijn de grootste beleggers. In totaal leenden de banken tussen 2010 en dit jaar 5,3 miljard dollar uit aan de onderzochte schaliegas- en plasticbedrijven, zo berekenden de onderzoekers. Er werd voor vier miljard dollar in belegd, via onder meer aandelen en obligaties. Samen met andere buitenlandse investeerders zijn de Nederlanders zo goed voor zo’n 68 procent van de investeringen in die fabrieken. Shell, dat zowel schaliegas als plastic produceert, is met ruim anderhalf miljard dollar in uitgegeven aandelen de belangrijkste ontvanger.

De cijfers komen uit openbare bronnen over de financiering; de totale investeringen liggen waarschijnlijk veel hoger, aldus het rapport. Dit staat volgens de auteurs haaks op de Duurzame Ontwikkelingsdoelen van de VN (SDG’s), die deze banken en verzekeraars allemaal zeggen te omarmen. De opstellers van het rapport roepen de banken en verzekeraars op om beleid met duidelijke criteria op te stellen. Die criteria moeten een rem zetten op de groei van de plasticproductie door bedrijven die door hen worden gefinancierd.

Banken hebben veelal geen beleid met betrekking tot investeringen in plasticproductie. Alleen Triodos Bank en de Volksbank hebben beperkend beleid, zo analyseerden de onderzoekers. De Volksbank sluit investeringen in ethyleen uit. Triodos vindt dat investeringen in plastic niet passen in het algemene beleid. Wat schaliegas betreft sluiten alleen de Rabobank, NIBC, de Volksbank (waaronder ASN Bank) en Triodos Bank bedrijven uit van investeringen die omzet halen uit schaliegaswinning. ING staat schaliegaswinning alleen buiten Europa toe. Bij de overige banken en verzekeraars is geen uitgesproken beleid gevonden.

In een reactie op het rapport in juli dit jaar benadrukte ING dat de bank niet meer in kolencentrales investeert. ‘Gasopwekking speelt een belangrijke rol in de energietransitie, omdat het de Verenigde Staten bijvoorbeeld in staat stelt om kolencentrales te sluiten’, aldus een woordvoerder van ING tegen de NOS. Aegon liet weten ‘zaken te willen blijven doen om het gedrag van bedrijven als Shell te beïnvloeden en in lijn te brengen met de klimaatdoelen.’

‘Niemand wil de boot missen’

Een hele interessante ontwikkeling voor de gaswinners, aldus Buurman. “Zouden ze normaliter moeten betalen om van dit bijproduct af te komen, nu kunnen ze er flink aan verdienen.” Ethaan uit schaliegas is bovendien veel goedkoper dan nafta, het restproduct van aardolie waar plastic doorgaans van gemaakt is. Dat maakt de productie van schaliegas nóg interessanter, zegt Buurman. “Het versterkt elkaar.”

De groeiende interesse in ethaan blijkt wel uit het aantal dollars dat sinds 2010 alleen al in de Verenigde Staten is geïnvesteerd in de uitbreiding van ethaan-plasticproductie: 204 miljard dollar, verspreid over driehonderd projecten. De producenten zijn allemaal gevestigde petrochemische bedrijven die al eigenaar zijn van reguliere plasticbedrijven. “Niemand wil de boot missen”, zegt Buurman. “Schaliegas is een nieuwe stap in de race to the bottom. Er worden zoveel installaties gebouwd dat alle plannen rond klimaat ook meteen de prullenbak in kunnen. Het zijn echt langetermijninvesteringen. Die installaties staan er in 2050 nog.”

De bijdrage van plasticproductie aan klimaatverandering wordt langzaamaan duidelijk. Alleen al in 2019 zal die goed zijn voor een uitstoot van 850 miljoen ton broeikasgassen, vergelijkbaar met de uitstoot van 150 kolencentrales, aldus het Centre for International Environmental Law (CIEL).

Granulés_plastiques_industriels_sur_une_plage_de_la_côte_Aquitaine (1)
Al vóór plastic korrels gebruikt worden als grondstof, komt veel door verlies tijdens transport terecht in oceanen en op stranden.

Braaf afval scheiden

Daar sta je dan als brave consument met je afvalzak bij de speciale plasticbak. Tegen zulke grote hoeveelheden nieuw plastic valt nauwelijks op te recyclen. Alternatieven zoals gerecycled plastic en bioplastics worden “keihard weggeconcurreerd”, zegt Buurman. “Waarom zou een verpakkingsproducent duurder gerecycled plastic nemen, dat ook nog minder schoon is dan nieuw plastic?” De vermenging van verschillende soorten plastics in veel producten maakt hergebruik lastig. Dat bioplastic het moeilijker krijgt, vindt Buurman overigens minder erg, aangezien sommige soorten concurreren met voedselproductie.

De bedrijven zelf benadrukken vooral hoe hartstikke leuk al dat nieuwe plastic is voor de consument. Zo schetst Steve Russell, vicepresident plastics voor de Amerikaanse Chemieraad, in The Guardian een toekomst van lichtere auto’s, nieuwe medische apparatuur, minder voedselverspilling, windmolens en zonnepanelen gemaakt van plastic. Ook maken de plasticproducten mooie sier met hun bijdrage aan het opruimen van plastic: de ‘Alliance to end plastic waste’ – een samenwerking van zo’n veertig bedrijven, waaronder de grootste plasticproducenten inclusief Shell en INEOS – stelt de komende jaren 1,5 miljard dollar beschikbaar om plasticvervuiling aan te pakken. Een schijntje vergeleken bij de miljarden die ze in nieuwe plasticproductie investeren. “En ondertussen maken ze het probleem aan de bron alleen maar groter”, aldus Buurman.

Verstoor de markt

Hoe is dit probleem in te dammen? Verstoor die markt, zegt Buurman. “We krijgen die plasticproducenten de wereld niet uit, maar kunnen hun producten, nieuw plastic in dit geval, wel onaantrekkelijker maken. Door ervoor te zorgen dat nieuw plastic duurder wordt, dat wegwerpspul wordt uitgefaseerd en de vraag naar gerecycled materiaal groter wordt.” Als grote afnemers als Coca-Cola of Nestlé vrezen voor reputatierisico als gevolg van het gebruik van nieuw plastic en moeten gaan verantwoorden waar zij hun materiaal vandaan halen, dan kan er wat veranderen.” De consument zou dan ook meer herrie moeten maken.

Van de industrie zelf moeten we het niet hebben, zegt ook Jeroen Dagevos van de Plastic Soup Foundation (PSF). “Die zetten in op groei. En zo’n fabriek in Antwerpen wordt aan alle kanten – door overheden en havenbedrijven – gefaciliteerd.” PSF kwam eerder jaar met een rapport waaruit bleek dat Nederlandse banken en verzekeraars zoals ING en Aegon volop investeren in plasticproductie (zie kader). “Alleen overheidsbeleid kan dit doorbreken, met een verbod op wegwerpplastic en goede consumentenvoorlichting.” Iedereen moet op plasticdieet, zegt Dagevos. “Bijna 60 procent van de plasticproductie gaat naar verpakkingen: van voedsel, gebruiksvoorwerpen, speelgoed, et cetera.”

Overheden zouden bedrijven kunnen verplichten om gerecycled materiaal in hun producten te gebruiken

Een importstop op schaliegas in Europa kan ook helpen. Buurman: “Met onze open markt steunen we die enorme expansie in het buitenland.” En veel landen in de EU hebben al iets van een moratorium op schaliegas, weet hij. Dagevos: “Een handelsconflict met de Verenigde Staten hebben we toch al.”

Ook zouden overheden bedrijven kunnen verplichten om gerecycled materiaal in hun producten te gebruiken. Buurman: “Als er een grotere vraag naar het afval ontstaat, dan dwingt dat producenten ook om producten beter recyclebaar te maken. Een Albert Heijn wordt dan voor nieuwe verpakkingen afhankelijk van of hun eigen verpakkingen goed recyclebaar zijn en ook effectief worden gerecycled.” Dagevos: “Er moet wel genoeg aanbod zijn, maar als je zo’n verplichting de tijd geeft, dan komt de markt vanzelf in beweging. Dan moeten de bedrijven er iets mee.” Statiegeld, waar de EU de drijvende kracht achter is, had ook twintig tot dertig jaar nodig. “Stel die voorwaarden gewoon, dan volgt de markt vanzelf.”

Dit artikel verscheen eerder in OneWorld-magazine.

Wonder_2100x1118

Hoe een ‘wonderproduct’ een sluipmoordenaar werd

Het wonder dat plastic heet. En hoe we er langzaam in stikken.

money-2696228_1920

Hier gaat jouw spaargeld naartoe

Waar je je spaargeld onderbrengt doet ertoe. Welke bank kun je met een gerust hart kiezen?

Manon_Stravens

Over de auteur

Journalist, schrijver, onderzoeker

Journalist met wortels in de internationale samenwerking. Ze werkte bijna vier jaar in Mali voor ontwikkelingsorganisatie ICCO en schreef …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief