Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

Heb je een laag inkomen in combinatie met hoge energielasten of woon je in een woning ‘van energetisch onvoldoende kwaliteit’? Dan ben je officieel ‘energiearm’. Als ongeveer een tiende van je inkomen aan energie opgaat kun je spreken van hoge energielasten.

Vorig jaar ging het volgens de onafhankelijke onderzoeksorganisatie TNO om ongeveer 550.000 huishoudens, zo’n 7 procent van het totaal. De schatting was toen dat, als gasprijzen zouden blijven stijgen (wat dus gebeurt), het binnen twee a drie jaar om 630.000 tot 700.000 energiearme huishoudens zou gaan. Mogelijk werd toen nog geen rekening gehouden met zó’n harde stijging als nu het geval is. Daardoor dreigen dus misschien nog veel meer huishoudens energiearm te worden. Officiële cijfers zijn er echter niet.

Bijna de helft van de huishoudens in Nederland (48 procent) woonde vorig jaar in een slecht of matig geïsoleerd huis, en kan daar zelf niets aan doen. Nu de gasprijs binnen een jaar tien keer zo hoog werd, en maandelijkse energierekeningen die met honderden euro’s stijgen geen uitzondering meer zijn, dreigen een miljoen huishoudens in de financiële problemen te komen. Zo’n 600.000 daarvan hebben niet eerder te maken gehad met betalingsproblemen.

Maar al vóór deze prijsstijging kon een op de zeven huishoudens de energierekening niet betalen. Daarnaast verbruikten zo’n 140.000 huishoudens minder energie dan ze zouden willen, door bijvoorbeeld de verwarming lager te zetten of geen warm eten te maken. Voor hen is nog eens 100 tot 150 euro per maand meer onoverkomelijk. Kelly Schwegler van de Amsterdamse wijkorganisatie !WOON heeft regelmatig huilende mensen aan de telefoon die direct in de problemen komen door de hoge prijzen. “Bijvoorbeeld een vrouw voor wie het voorschotbedrag hoger is dan haar uitkering.”

Als er niets gebeurt, kunnen in 2030 1,5 miljoen huishoudens energiearm zijn, waarschuwde de Woonbond eind 2019. De Arnhemse Alexander Senden weet nu al hoe dat is. Hij woont op de vierde verdieping van een coöperatieflat. Het dak en de muren van zijn woning zijn niet geïsoleerd en omdat het anders te duur voor hem wordt, verwarmt Senden slechts een deel van zijn woonkamer; de rest blijft koud. “Ik zit ’s avonds in een slaapzak voor de televisie.”

Senden houdt niet van de term ‘energiearm’. “Ik noem het liever wooncomfort-armoede. Dat is wat ik hier dagelijks ervaar.” Dat hij weinig middelen heeft om in zijn woning te investeren, zou volgens hem nog niet mogen betekenen dat hij en de medebewoners van zijn flat in de kou zitten. “Ik wil geriefelijk kunnen zijn in mijn eigen huis en niet vroeg naar bed moeten om kosten te besparen.” Hij probeert nu samen met zijn buren de woningcorporatie te bewegen de woningen beter te isoleren.

Één warme maaltijd per week

In Nederland staat de energierekening op nummer vier op de lijst van schuldposten, na belasting, hypotheek en teruggevorderde huur- en zorgtoeslagen. Daalden de energieprijzen tijdens de coronacrisis eerst nog doordat de industrie minder gas en elektriciteit nodig had, even later stegen ze juist fors. In augustus van dit jaar bereikte de gasprijs op de beurs in Amsterdam de hoogste slotprijs ooit: bijna elf keer zoveel als het normale niveau in die tijd van het jaar. Ook de elektriciteitsprijs steeg enorm, omdat die afhankelijk is van de gasprijs.

Er zijn genoeg verhalen van kinderen die koud moeten douchen

Volgens Mariëlle Feenstra, onderzoeker bij de Universiteit Twente op het gebied van genderrechtvaardig energiebeleid kon vorig jaar een op de zeven huishoudens zijn rekening niet betalen. Inmiddels zijn dat er meer, weet ze, maar exacte cijfers zijn er nog niet. Feenstra werkte mee aan het witboek van TNO. “Ze schuiven de betaling voor zich uit en zitten aan het eind van het jaar met een schuld en hoge incassokosten.”

Feenstra komt geregeld schrijnende verhalen tegen, zoals van kinderen die maar één warme maaltijd per week krijgen, of koud moeten douchen. Zij denkt dat er een grote groep Nederlanders is die met de vaste lasten worstelt, maar niet wordt ondersteund. “Zij ontvangen misschien geen sociale uitkering, staan niet als ‘arm’ op de radar van de overheid, maar zitten wel in de knel met hun energierekening.”

Regelingen schieten tekort

Mensen die door de coronacrisis hun energierekening niet konden betalen, konden bij de meeste leveranciers een betalingsregeling krijgen, of tijdelijk het maandbedrag of de incassodatum aanpassen. Ook bij de huidige prijsstijgingen zijn die opties er vaak wel. Daarvoor zijn klanten op hun leveranciers aangewezen; die bepalen hoe coulant ze voor hun klanten zijn.

Ook was er tijdens de coronacrisis de Tijdelijke Ondersteuning Noodzakelijke Kosten (TONK). Met terugwerkende kracht konden mensen een tegemoetkoming ontvangen voor de periode van januari tot en met juni 2021. Maar uiteindelijk deden veel minder mensen een beroep op die ondersteuning dan verwacht. De voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten denkt dat dat komt doordat de regels te streng waren: in de ene gemeente mag je spaargeld hebben, in de andere val je daarmee af. Hoeveel je kreeg was ook niet overal hetzelfde: in Haarlem ontving je maximaal 1500 euro voor de gehele periode van zes maanden, in Coevorden tot wel 6000 euro.

Ook nu zijn er plannen om mensen die hun energierekening niet kunnen betalen te helpen. Zo sleutelt het kabinet nog aan een noodfonds dat mensen die hun energierekening niet kunnen betalen bij moet staan. En in bijvoorbeeld Tilburg kun je extra inkomenssteun krijgen uit de bijzondere bijstand. De gemeente verwacht daar de komende maanden tientallen mensen mee te helpen.

Een onderzoeksteam van Europese wetenschappers dat energiearmoede onderzocht, constateerde dat in andere landen de overheid zelf tijdens corona nieuwe betalingstermijnen vaststelde. In Portugal konden huishoudens bijvoorbeeld in 12 maandelijkse termijnen hun ‘pandemierekening’ terugbetalen, en in sommige Latijns-Amerikaanse landen, zoals in Colombia of Peru, zelfs gedurende twee of drie jaar.

Na de grote prijsstijgingen van de afgelopen tijd voerden landen zoals Engeland, Spanje en Frankrijk prijsplafonds in. Nederland krijgt ook zo’n plafond, dat op 1 januari 2023 echt ingaat. Hoe hoog het plafond zal zijn is op het moment van schrijven nog onbekend, maar een gemiddeld huishouden moet er, volgens het kabinet, op jaarbasis 2280 euro mee besparen. Op 1 november gaat een voorstadium van het plafond in: dan worden termijnbedragen verlaagd.

Energie is ook sociaal

Wie geen geld heeft voor verwarming, verlichting, douchen of koken, rolt vaak ook in andere problemen. Zo kun je in een slecht verwarmd huis met vocht te maken krijgen, vertelt Kelly Schwegler van de Amsterdamse wijkorganisatie !WOON. “En dat kan tot gezondheidsproblemen leiden.” Ook sociaal isolement en mentale gezondheidsproblemen liggen op de loer, bijvoorbeeld als mensen geen gasten meer durven te ontvangen, uit schaamte voor de kou of de staat van het huis.

!WOON stuurt ‘energiecoaches’ langs Amsterdamse voordeuren om advies te geven. Schwegler: “Dat zijn vrijwilligers uit de wijken, die op aanvraag langskomen om te kijken waarop kan worden bespaard.” Het gaat daarbij vaak om gedragsveranderingen. “Denk aan de thermostaat lager zetten of de gordijnen ’s nachts sluiten. Maar we bieden ook hulpmiddelen, zoals tochtstrips, radiatorfolie of ledlampjes. De coaches mogen een pakket hulpmiddelen ter waarde van 35 euro weggeven.”

Ook de experts waarschuwen dat energiearmoede niet alleen zit bij mensen met een kleine beurs en een hoge rekening, of in slecht geïsoleerde woningen die het moeten doen met verouderde, energievretende apparatuur. Ook een opvallend lage energierekening kan op problemen wijzen. Schwegler: “Onze energiecoaches komen in ijskoude huiskamers van mensen die de thermostaat niet eens aan durven te raken.”

Iedereen mee in de energietransitie

Ook in Arnhem trekken zo’n zestig energiecoaches de wijk in, en krijgen bewoners tips. ‘Je kunt best wat doen’, zegt Mike Bakker, een bewoner van de wijk Geitenkamp, in een filmpje van de gemeente. ‘Je apparaten ‘s nachts uitzetten bijvoorbeeld.’ Bakker kreeg een energiecoach over de vloer en bespaarde naar eigen zeggen in een paar maanden 355 euro. Met een meter houdt hij nu bij welke apparaten in zijn huis veel stroom verbruiken. ‘We hebben best veel apparaten de deur uitgegooid of vervangen’, zegt hij. Op zijn wensenlijstje staat ook een stel zonnepanelen: ‘Maar daar is het budget gewoon niet voor.’

Huurders worden de komende jaren ook nog extra belast op gas

Stadsgenoot Senden kreeg eveneens een energiecoach op bezoek, maar: “Met ledlampjes en tochtstrips kan ik zelf nog wel aan de slag.” Echte besparing zit volgens hem in isolatie. “Het wordt tijd dat de woningcorporatie dat hier regelt.” De onvrede en het ongemak van Senden en anderen blijft bij de onderzoekers niet onopgemerkt: ‘Het slagen van de energietransitie staat of valt met draagvlak in de samenleving’, waarschuwt TNO. Om gericht beleid te ontwikkelen moeten de energiearme groepen beter in beeld worden gebracht, zegt de onderzoeksorganisatie. Daar kan Feenstra al iets over kwijt: vrouwen boven de 75 en alleenstaande ouders (vaak moeders) met jonge kinderen zijn volgens haar het vaakst energiearm. “Gender staat hier dus niet los van.”

Juist bewoners van (sociale) huurwoningen zoals Bakker en Senden kunnen de energietransitie in de portemonnee gaan voelen. Want naast de hoger energieprijs, staat ze ook nog een door de overheid verhoogde gasbelasting te wachten. Daar komt bij dat woningcorporaties in het kader van de energietransitie mogelijk duurzame renovaties doorvoeren die bewoners terugzien in een hogere huur. Feenstra: “Het gaat niet alleen om wíllen, mensen moeten ook mee kúnnen.”

Dit is een uitgebreid geüpdatete versie van een artikel dat eerder verscheen op OneWorld.nl op 25 mei 2021.

Refinery and storage facilities of oil and petroleum products. O

Kán Europa wel zonder Russisch gas?

En zo ja, hoe?

New Coal powered  plant in Eemshaven

Het ‘klimaatkabinet’ dwarsboomt zijn eigen beloftes

Zo mogen kolencentrales weer op volle toeren draaien.

Linkedin_Portret_klein_400x400

Over de auteur

Sarah Haaij schrijft als freelance journalist over hulp & handel, mensenrechten en de wereld achter duurzaamheid.
Bezoek auteurspagina
Dz0bqdPz

Over de auteur

Carlijn werkt vanuit Barcelona als freelance journalist en Spanje-correspondent. Ze schrijft en maakt radio.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief