Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

Onder de felle zon duwt Julien Jeannot (30) een kruiwagen vol suikerriet door de straten. Huis aan huis probeert hij de zoetigheid aan de man te brengen. Hij woont en werkt sinds eind 2020 in Los Alcarizzos, een gemeente even buiten de Dominicaanse hoofdstad Santo Domingo. Veel inwoners leven in armoede, een zakje suikerriet van 25 pesos (omgerekend nog geen 40 eurocent) is echt een traktatie.

Anderhalf jaar geleden vertrok Jeannot uit zijn geboorteland Haïti. Hij is een van de vele Haïtianen die hun land ontvluchtten vanwege armoede en constante politieke instabiliteit. Volgens cijfers van de Verenigde Naties vertrok in de afgelopen twintig jaar ongeveer één vijfde van de bevolking van Haïti, waar in totaal zo’n 11,5 miljoen mensen wonen. Velen gingen naar de Dominicaanse Republiek (DR).

Zelfs op satellietbeelden is de ongelijkheid tussen Haïti en de Dominicaanse Republiek te zien

Haïtie en de DR zijn weliswaar buurlanden – ze delen een eiland – maar delen verder niets met elkaar. De verschillen tussen de landen zouden niet groter kunnen zijn. Haïti staat bekend om een stroom aan ellende, de DR om all inclusive-resorts voor westerse toeristen. De Dominicaanse regering schat dat er zo’n 500.000 Haïtianen in de Dominicaanse Republiek leven, op een totale bevolking van bijna 11 miljoen.

Eén eiland, twee werelden

CMS FORMAT haiti 3
Julien Jeannot (30) vertrok anderhalf jaar geleden vanuit Haïti naar de Dominicaanse Republiek. Beeld door: Adrian Bisono

Haïti is het armste land van Latijns-Amerika en staat steevast in de top van armste landen ter wereld. Het Bruto Binnenlands Product per inwoner was 1176,66 dollar in 2020. Ter vergelijking: in de Dominicaanse Republiek was dat 5176 dollar en in Nederland 53.418 dollar (46.000 euro). De gemiddelde levensverwachting van een Haïtiaan is 64 jaar (74 op de Dominicaanse Republiek).

Als Haïti het nieuws haalt, is dat zelden positief. Door de ligging in seismologisch actief gebied is het land gevoelig voor aardschokken. Wat voor desastreuze gevolgen dat kan hebben, werd zichtbaar in 2010, toen er tussen de twee- en driehonderdduizend dodelijke slachtoffers vielen. Een grote beving in augustus vorig jaar maakte weliswaar minder slachtoffers (2248 doden) maar zorgde niettemin voor hevige paniek. Een maand eerder was het land nog wereldnieuws door de moord op de president. Politieke chaos is er vrijwel permanent en er zijn veel rellen en ontvoeringen.

En dan heeft het land ook nog te kampen met problemen als ontbossing, omdat houtskool voor de meeste Haïtianen nog altijd de belangrijkste energiebron is. Wie op satellietbeelden Haïti met de Dominicaanse Republiek vergelijkt, ziet dat het in dat tweede land veel groener is.

De Dominicaanse president kondigde vorig jaar aan een muur te bouwen langs de grens met Haïti om Haïtiaanse vluchtelingen buiten te houden

De Dominicaanse president kondigde vorig jaar aan een muur te bouwen langs de hele grens met Haïti, bedoeld om Haïtiaanse vluchtelingen en migranten buiten de deur te houden. In 2020 had de regering al besloten dat Haïtiaanse plantagemedewerkers, die mede mogelijk maken dat de DR veel verdient aan de export van suiker, geen pensioen krijgen. Het is slechts een van de vele voorbeelden, op grote en kleinere schaal, van hoe de Haïtiaanse gemeenschap in de DR wordt gediscrimineerd en uitgebuit.

CMS FORMAT haiti 6
Wie op satellietbeelden Haïti (links) met de Dominicaanse Republiek (rechts) vergelijkt, ziet dat het in dat tweede land veel groener is. Beeld door: NASA/Goddard Space Flight Center Scientific Visualization Studio

Opstand op de Parel van de Antillen

Roudy Joseph (36) werd geboren in Haïti, verhuisde op zijn negentiende naar Santo Domingo om te studeren en zet zich vanuit de Dominicaanse hoofdstad in voor rechten van Haïtiaanse migranten. Hij werd meerdere keren met de dood bedreigd nadat hij zich op sociale media uitsprak tegen racisme. Met interviewverzoeken is hij voorzichtig, omdat iemand van de Dominicaanse geheime dienst zich meerdere keren voordeed als journalist en hem intimideerde. Aangiftes van racisme worden niet serieus genomen, is zijn ervaring. “Racisme wordt weggewuifd als een manier om het vaderland te verdedigen.” Op zijn T-shirt staat een print van een hand met een stuk suikerriet, met daaronder de tekst ‘Pensioen voor de plantagearbeiders’.

Hoe kunnen twee landen die beide gekoloniseerd zijn en één eiland delen, zo verschillend zijn? We spoelen terug naar 1492, het jaar dat Columbus voet aan wal zette op het eiland dat hij Isla Hispaniola doopte. De twee eeuwen die hierop volgden werd het eiland gekoloniseerd door de Spanjaarden. Aan het einde van de Negenjarige Oorlog in 1697 moest Spanje ongeveer een derde van het oppervlak afstaan aan Frankrijk. De Fransen noemden ‘hun’ oostelijke deel Saint-Domingue (nu Haïti); het westen ging onder Spaanse vlag verder als Santo Domingo (nu de Dominicaanse Republiek).

CMS FORMAT haiti 2
De in Haïti geboren Roudy Joseph (36) zet zich vanuit Santo Domingo in voor de rechten van Haïtiaanse migranten. Beeld door: Adrian Bisono

Honderdduizenden mensen uit met name West-Afrika werden door de Fransen tot slaaf gemaakt en op Saint-Domingue uitgebuit op suiker-, koffie- en katoenplantages. De helft van hen overleed binnen een jaar na aankomst – vaak door ziekte, mishandeling of zelfmoord. Geen andere kolonie leverde de Fransen zoveel geld op. Van alle door Europa geïmporteerde koffie kwam 60 procent uit Haïti, en 40 procent van de suiker. Maar toen Frankrijk in 1789 in de ban kwam van de Franse Revolutie, rees steeds vaker de vraag hoe de slavernij nog met de verlichte kernwaarden vrijheid, gelijkheid en broederschap te rijmen was.

De verlichte Franse regering verleende in 1792 burgerschap aan de zogenoemde ‘vrije mensen van kleur’, veelal kinderen van een witte vader en een zwarte moeder. Maar de witte overheersers op Saint-Domingue zelf waren niet van plan zich aan die wet te houden. Het ontketende een opstand onder de ‘vrije mensen van kleur’, waar de tot slaaf gemaakte mensen zich bij aansloten. Binnen een paar weken waren 100.000 mensen op de been, onder leiding van Toussaint Louverture, die geboren was als tot slaaf gemaakte en het had geschopt tot generaal. Zij werden met wapens en militairen gesteund door de Spanjaarden, die de Franse macht graag wilden indammen.

Huizen en plantages werden platgebrand, witte overheersers werden vermoord. In 1794 schafte de Franse regering noodgedwongen de slavernij af in niet alleen Saint-Domingue, maar alle Franse koloniën. Het is het enige voorbeeld in de geschiedenis waarbij een opstand van tot slaaf gemaakte mensen succesvol uitpakte.

Slavernij ‘voor eeuwig afgeschaft’

De strijd was echter niet voorbij. Eerst namen de opstandelingen het op tegen de Spanjaarden en Britten, die de Franse kolonie probeerden te veroveren. Om daarna te strijden tegen Napoleon Bonaparte, die de slavernij – zonder succes – wilde herstellen. Op 1 januari 1804 werd Haïti uitgeroepen: de eerste onafhankelijke, zwarte republiek in de moderne geschiedenis. Door de witte band van de Franse vlag (blauw-wit-rood) weg te laten, werd de Haïtiaanse vlag gemaakt. In zijn kersverse grondwet nam Haïti, als eerste land ter wereld, op dat slavernij ‘voor eeuwig is afgeschaft’.

CMS FORMAT haiti 4
Beeld door: Adrian Bisono

Maar dan? Hoe leid je een land dat volledig is kaalgeplukt door kolonialen? Plantages, gebouwen en infrastructuur waren bij de opstanden verwoest, leiders waren verbannen of vermoord. Er was geen geld en vrijwel niemand had bestuurlijke ervaring. Daarbij bestonden, verklaart Haïti-expert Oliver Gliech in Deutsche Welle, de Franse plantages uit Afrikanen uit veel verschillende etnische groepen, die weinig met elkaar gemeen hadden, in tegenstelling tot de tot slaaf gemaakte mensen in de Spaanse kolonie.

Gliech in Deutsche Welle: ‘Na de onafhankelijkheid van Haïti werden de grote landgoederen verdeeld onder de bevolking en al snel bezat bijna elke Haïtiaan een stuk land. Maar vrijwel niemand kon ervan leven, aangezien de stukken te klein waren en de eigenaren moeite hadden om overeenstemming te bereiken over gedeeld beheer van het land. De Spaanse kolonisten waren, nadat ze het land hadden kaalgeplukt, doorgetrokken naar Mexico. Daardoor ontstond er [in DR, red] geen grote plantagekolonie, maar een vee-industrie. De afstammelingen van de relatief homogene groep tot slaaf gemaakten en de Spaanse nazaten slaagden er beter in om een stabiele economie te ontwikkelen, ook al kenden zij ook burgeroorlogen en dictators.’

Gigantische schulden

Twintig jaar na de onafhankelijkheid van Haïti eiste oud-bezetter Frankrijk maar liefst 125 miljoen gouden francs van Haïti, als ‘herstelbetalingen’ voor verlies van de lucratieve mensenhandel. Niet akkoord gaan was geen optie: Frankrijk dreigde Haïti niet te erkennen als onafhankelijke staat, te zullen blijven aanvallen en er alles aan te doen om handel tussen Haïti en andere landen te boycotten. Frankrijk had vrij spel omdat andere machtige landen zoals de VS Haïti evengoed niet erkenden, uit angst dat er ook bij hen een opstand zou uitbreken onder tot slaaf gemaakte mensen.

De eis van Frankrijk werd later teruggebracht naar 90 miljoen francs. Omgerekend zou het nu om ongeveer achttien miljard euro gaan. De afbetaling duurde tot 1947 – maar liefst 122 jaar later – en banken als Citibank en Rothschild verdienden grof geld aan de afhandeling van de omgekeerde herstelbetalingen plus rentes.

CMS FORMAT haiti 5
Beeld door: Adrian Bisono

Door de gigantische schuld kon er nauwelijks geïnvesteerd worden in de nieuwe republiek. Onderwijs, infrastructuur en gezondheidszorg bleven onderontwikkeld. Die achterstand is er nog altijd. Zo is bijna 40 procent van de Haïtianen analfabeet (in de Dominicaanse Republiek is dat 8 procent). Scholen kampen met tekorten aan goede docenten en lesmateriaal. De relatief kleine groep Haïtianen met een opleiding vertrekt veelal naar het buitenland om daar verder te studeren of te werken. Van de duizend kinderen overlijden er zestig voordat ze vijf jaar oud zijn (28 op de Dominicaanse Republiek).

Frankrijk is overigens niet in zijn eentje verantwoordelijk voor de huidige staat van Haïti, geeft Millery Polyné aan. Hij is een Haïtiaanse Amerikaan en als historicus aan de universiteit van New York gespecialiseerd in het Caribisch gebied in het algemeen en Haïti in het bijzonder. Ook de Verenigde Staten, die Haïti tussen 1915 en 1934 bezetten, en slecht Haïtiaans leiderschap treffen blaam. Daarnaast zijn er naar schatting 10.000 ngo’s actief in Haïti. “Zij kunnen de staat verzwakken, bijvoorbeeld wanneer het gezag van de staat wordt omzeild en Haïtiaanse expertise wordt genegeerd.”

Natuurrampen en politieke chaos

De grote aardbeving van 2010 zou voor ieder land rampzalig zijn geweest, maar in Haïti was de natuurramp van wel heel catastrofale omvang. Sindsdien werd het land nog verschillende keren getroffen door natuurrampen. Waar veel andere landen budget vrijmaken om zich beter te wapenen tegen toenemend natuurgeweld, gebeurt dat in Haïti weinig, mede door corruptie en politieke chaos. Haïti werd tussen de onafhankelijkheid in 1804 en 1915 door meer dan zeventig dictators geregeerd, en in de afgelopen 35 jaar had het land 27 verschillende leiders. Machtsovernames verliepen vaak gewelddadig.

De meerderheid van de Haïtianen is bezig om van dag tot dag te overleven

Dat Haïti als een van de zwakste economieën ter wereld geldt, wil niet zeggen dat er geen grote belangen zijn en dat er niets verdiend wordt. Niet voor niets bezette de VS onafhankelijk Haïti vanwege de strategische ligging ten opzichte van het Panamakanaal. De aanwezigheid van ngo’s blijft groeien en er worden volop buitenlandse investeringen gedaan in goud- en kopermijnen. “De gemiddelde Haïtiaan profiteert hier niet van”, stelt Polyné. “De meerderheid van de bevolking is bezig om van dag tot dag te overleven.”

Suikerrietverkoper Julien Jeannot ziet niet zo snel iets veranderen in Haïti. “Het is een rijk land, vol grondstoffen, maar slechts een heel klein groepje profiteert daarvan.” Later op de dag stuurt hij via WhatsApp foto’s van prachtige witte stranden, blauwe zee en palmbomen. ‘Kijk dan’, schrijft hij, ‘iedereen gaat op vakantie naar de Dominicaanse Republiek, maar Haïti is óók mooi.’

Een eerdere versie van dit artikel verscheen in het voorjaar van 2022 in OneWorld Magazine. Het werd mede mogelijk gemaakt door het Steunfonds Freelance Journalisten.

zimbabwe magazine stuk

Te huur in Zimbabwe: ruime woning met uitzicht op milieuramp

'Ik vrees dat ik op een dag niet levend mijn huis uit kom.'

Een illustratie van een zeer diverse mensenmassa, met mensen met verschillende huidskleuren en haardrachten.

Geen ‘ontwikkelingsland’, maar wat dan wel?

Hoe noem je het deel van de wereld waar de meeste mensen wonen?

Dz0bqdPz

Over de auteur

Carlijn werkt vanuit Barcelona als freelance journalist en Spanje-correspondent. Ze schrijft en maakt radio.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief