Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

In 1922, precies honderd jaar geleden, zetten fascistische zwarthemden in Italië onder leiding van latere dictator Benito Mussolini de mars op Rome in. Die eindigde in een geslaagde coup waardoor de fascisten in Italië twintig jaar aan de macht bleven. Honderd jaar later grijpt Fratelli d’Italia (Broeders van Italië), een radicaal-rechtse partij die veelvuldig in verband wordt gebracht met het gedachtegoed van Mussolini, onder leiding van de nieuwe premier Giorgia Meloni de winst in de Italiaanse verkiezingen.

In aanloop naar de verkiezingsdag hield de vraag of partijleider Meloni, waarschijnlijk de eerste vrouwelijke premier van Italië, een fascist is media in binnen- en buiteland bezig. Het logo van Fratelli d’Italia refereert aan de vlam bij het graf van Benito Mussolini, de fascistische leider van Italië tijdens de Tweede Wereldoorlog, en Meloni is fel gekant tegen onder meer immigranten, de islam en lhbti+-rechten. Meloni’s partijkantoor is gevestigd in een pand waarin in de twintigste eeuw vaak aanhangers van Mussolini samenkwamen.

Als politici met fascisme in verband worden gebracht – zoals in Nederland vaak gebeurt bij FvD- en PVV-leden – wordt dat gezien als een forse beschuldiging, die onder andere doet denken aan de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog en de holocaust. Maar is het verband onterecht?

Fantasieën over raciale zuiverheid en het demoniseren van critici zijn klassieke fascistische thema’s

In de jaren twintig en dertig draaide het klassieke fascisme van dictators in Italië, Duitsland en Spanje om één grote leider, het échte volk en de mensen die daar niet bij horen, het herstellen van iets wat verloren zou zijn gegaan, een antidemocratisch partij en de aanmoediging van politiek geweld.

Die klassieke fascistische thema’s zien we ook tegenwoordig weer terug. Neem de nostalgische wens in Trumps slogan ‘Make America Great Again’. Of de fantasieën over raciale zuiverheid, waarnaar Baudet verwees in zijn bekende toespraak over de ‘boreale wereld’. Denk aan het vieren van het échte volk, wat Wilders doet met zijn ‘Henk en Ingrid’. Maar ook aan het demoniseren van critici, bijvoorbeeld door de Turkse president Erdogan die protesterende studenten terroristen noemt, en de antimoslimretoriek van de Indiase premier Modi, of Bolsanaro’s boycot van Braziliës grootste krant.

Manier van politiek bedrijven

Volgens historicus Daniel Knegt van de Universiteit van Amsterdam, die onlangs een boek over fascisme schreef, is hét grote misverstand dat fascisme ‘een afgesloten historisch verschijnsel is uit de jaren dertig, dat in 1945 ergens op de puinhopen van Berlijn is overleden’. Fascisme kan volgens hem ‘afhankelijk van tijd en plaats’ op verschillende manieren voorkomen.

Het is dan ook meer een manier van politiek bedrijven dan een ideologie of type overheid, vinden sommige Amerikaanse experts: fascisme identificeert vijanden, spreekt de eigen groep toe en vervangt waarheid door macht. Neem Trumps kreet ‘Build that wall!’: jaren later is er nog steeds geen muur, maar de zin zélf is volgens kenners een voorbeeld van fascistische politiek. Ook de emotionele band tussen Trump en zijn volgers is karakteristiek voor fascisme als manier om politiek te bedrijven. Hij laat zijn grotendeels witte, mannelijk aanhang zich weer groots en meeslepend voelen.

Het is verhelderend om deze opvatting van fascisme bij Forum voor Democratie (FvD) in Nederland voor ogen te houden. Die partij doet inderdaad ideologisch denken aan het fascisme, door de ‘volksgedachte’ van één volk met Baudet als absolute leider, en door de mythe van de ‘nationale wedergeboorte’. Maar het is vooral de fascistische manier van politiek bedrijven die opvalt: Forum mag dan in het parlement en in gemeenteraden zetelen, het parlementaire werk heeft onder andere tot doel om antidemocratische ideeën zoals tribunalen en burgerlijke ongehoorzaamheid te legitimeren. Geweld vindt nog niet plaats op de straat, maar Forum-politici praten online haat en geweld tegen andere politici goed en moedigen zo hun digitale knokploegen aan.

Talkshows nodigden Baudet uit waardoor zijn gedachtegoed populair werd gemaakt

Dat FvD ‘gewoon’ in het parlement zit is geen reden om de ideologie en de manier van politiek bedrijven níet fascistisch te noemen. Fascisme kwam namelijk altijd al voort uit de liberale democratie. Ook de vrije pers speelt daarin een rol. Niet alleen talkshows zoals Jinek nodigden Baudet uit, maar ook het Filosofisch Kwintet van HUMAN en een intellectuele Trouw-rubriek als het ‘filosofisch elftal’. Zo werd Baudets gedachtegoed jarenlang populair gemaakt. Een paar jaar later vraagt Trouw zich af waarom Baudet zo populair is en of hij een fascist is.

Fascisme hoeft er dus niet uit te zien zoals in de tijd van Il Duce Mussolini, wiens Partito Nazionale Fascista voortkwam uit een knokploeg van Eerste Wereldoorlog-veteranen die opriepen om de orde in Italië te herstellen. Ze deden dat door voornamelijk socialisten en communisten in elkaar te slaan en te vermoorden, heimelijk gesteund door grootindustriëlen en conservatieve politici. De heroprichting van die partij is in Italië nog steeds grondwettelijk verboden, toch staat Italië op het punt opnieuw voor het fascisme te kiezen. Op 25 september greep de neofascistische partij Fratelli d’Italia de winst in de Italiaanse verkiezingen, en zal met Giorgia Meloni naar alle waarschijnlijkheid de premier leveren.

Koloniaal fascisme

Bovendien hoeven we überhaupt niet altijd Italië of Duitsland in de vorige eeuw als referentiekader voor fascisme te kiezen. In de jaren dertig zagen zwarte denkers, zoals de panafrikanist George Padmore, al opvallende overeenkomsten tussen het fascisme van Hitler of Mussolini en het Europese koloniale beleid in Aziatische en Afrikaanse landen. In How Britain Rules Africa schrijft Padmore dat kolonialisme ‘de broedplaats was voor de fascistische mentaliteit die nu op Europa is losgelaten’.

De apartheidswetten en lynchpartijen in de Verenigde Staten waren fascistisch

Of zoals de dichter Langston Hughes schreef: ‘Zwarte mensen in Amerika hoef je niet uit te leggen wat fascisme is. Wij weten het.’ Ook de apartheidswetten en gewelddadige lynchpartijen in het Zuiden van de Verenigde Staten waren fascistisch. In dat licht moet je je dus afvragen of het regime in Nederlands-Indië in de jaren dertig niet ook fascistisch was, met zijn antidemocratische, gewelddadige en racistische politiek. Zelfs Nederlands bekendste fascist NSB-leider Anton Mussert noemde de koloniale politiek in 1935 ‘in hoofdzaak fascistisch’.

Het gesprek over wat fascisme is, is de afgelopen jaren het felst gevoerd in Amerika. In de aanloop naar de midterm-verkiezingen in november beschuldigt de Amerikaanse president Biden de ‘Make America Great Again (MAGA)-Republikeinen’ en voormalig president Trump van ‘semi-fascisme’ omdat ze de ‘wil van het volk’ niet meer accepteren en ‘politiek geweld omarmen’. Experts die eerst nog twijfelden, zijn door de Capitool-bestorming van Trump-aanhangers op 6 januari 2021 inmiddels overtuigd dat Trump een fascist is. Met de oproep tot geweld en het in twijfel trekken van de uitslag van de verkiezingen is Trump een grens overgegaan.

Als de reactie uitblijft

Hoewel historicus Knegt meent dat het ‘F-woord’ betekenisloos dreigt te worden omdat het tegenwoordig vooral dienstdoet als scheldwoord, antwoordt hij in een interview in NRC op de vraag of we een heropleving van het fascisme meemaken: ‘Als historicus wil ik niet roepen: ze trekken weer door de straten. Maar je moet wel vergelijkingen durven trekken, anders leer je niks.’

Wie fascisme benoemt, verschuift de vraag van ‘wat is fascisme?’ naar ‘wat kunnen we ertegen doen?’ Fascisme was namelijk in het verleden onder andere zo succesvol doordat prodemocratische krachten helemaal niet, te laat of ineffectief reageerden. Dat zag je ook in de Tweede Kamer de afgelopen jaren. Het CDA zei jarenlang dat de PVV ‘nooit met oplossingen’ komt, maar accepteerde wel de gedoogsteun voor een minderheidskabinet met VVD in 2010. VVD-leider Mark Rutte zegt al jaren dat hij niet op ‘elk stuk rood vlees’ van Forum wil reageren, om uiteindelijk wel een verkiezingsdebat met alleen Baudet aan te gaan. En een recente poging om Baudet te dwingen zich aan de regels van het parlement te houden, is door de integriteitscommissie van de Tweede Kamer niet-ontvankelijk verklaard, omdat die zich ‘niet bevoegd’ achtte.

Het waren rechtse en conservatieve partijen die fascisme historisch mogelijk maakten. Links streed in Nederland decennialang een succesvolle strijd tegen fascisme door de politiek van een partij als Forum voor Democratie met de Tweede Wereldoorlog te associëren. Maar die strategie werkt steeds minder; de oorlog is te lang geleden. Wat zwarte denkers voor de oorlog lieten zien is dat de strijd tegen fascisme niet om een vergelijking met Italië en Duitsland in de Tweede Wereldoorlog hoeft te draaien. Fascisme bevechten voorkomt niet alleen oorlogen en genocides, maar ook het racisme en het geweld dat nu al democratische vrijheid op het spel zet.

Dit artikel verscheen eerder op OneWorld.nl op 19 september 2022. Het is geüpdatet naar aanleiding van de uitslag van de Italiaanse verkiezingen.

Baudet_Wilders_Dewinter

De racistische ‘omvolkingstheorie’: van Buffalo tot Baudet

De theorie is ook mainstream in Nederland.

Interviewees_Islamofobie_vs_Religiekritiek sqr

Islamofobie of ‘religiekritiek’? Soms is het hetzelfde

Volgens sommigen maakt de beschuldiging van 'islamofobie' een kritisch gesprek onmogelijk.

Jacob_Boersema

Over de auteur

Jacob Boersema is socioloog en geeft les aan de New York University.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief