“Stel dat een coronapatiënt straks geen medicijn kan krijgen, omdat de maatschappij het zich niet kan veroorloven. Ik zou het verschrikkelijk vinden om dat nieuws te moeten brengen.” Dave van der Kruijssen (28) is arts-onderzoeker aan het UMC Utrecht en voorzitter van License to Heal, dat zich inzet voor betaalbare en toegankelijke medicijnen. De toegang tot betaalbare medicijnen staat óók in Nederland namelijk steeds meer onder druk.

Dagelijks zetten mensen zich in voor een betere buurt, school, of werkomgeving. De Verenigde Naties en miljoenen betrokken burgers spraken hiervoor duurzame werelddoelen af (SDG’s), die we binnen nu en tien jaar moeten halen. Denk aan géén armoede, gendergelijkheid, betaalbare en duurzame energie en kwaliteitsonderwijs voor iedereen. Deze Goal Getters gaan daar nu al voor. Wie zijn zij?

Volgens de Nederlandse Zorgautoriteit stijgen de kosten voor dure medicijnen sneller dan andere zorguitgaven, door de komst van nieuwe, dure geneesmiddelen en een toename van het aantal patiënten. Van de 23 duurste geneesmiddelen zijn de gemiddelde uitgaven per patiënt per jaar meer dan 80.000 euro.

Een derde van de wereldbevolking heeft geen toegang tot essentiële medicijnen

De stijgende prijzen van medicijnen dreigen ervoor te zorgen dat patiënten de medicatie die ze nodig hebben niet krijgen. Bovendien zetten ze de budgetten van ziekenhuizen onder druk (ziekenhuizen hebben een budget waarmee ze medicijnen bekostigen die niet door verzekeraars worden vergoed). “Er zijn al signalen dat patiënten in Nederland soms langer moeten wachten voordat ze een medicijn krijgen, doordat ze eerst moeten worden doorverwezen naar een ziekenhuis waar nog wél budget is om het medicijn voor te schrijven”, zegt Van der Kruijssen. Met License to Heal hoopt hij te voorkomen dat dit in de toekomst een nog groter probleem wordt.

Het initiatief License to Heal ontstond in 2016 uit een samenwerking van tien politieke jongerenorganisaties: CDJA, DWARS, Jonge Democraten, Jonge Socialisten, JOVD, PerspectieF, Rood, Pink, Oppositie en de SGPJ. Ondanks de verschillende politieke idealen zijn zij het erover eens dat patiënten wereldwijd de medicijnen moeten kunnen krijgen die zij nodig hebben. De samenwerking heeft geleid tot het manifest ‘Toegankelijke Medicijnen’ waarin License to Heal een aantal voorstellen doet om de toegang tot betaalbare medicijnen te verbeteren. Het manifest wordt gesteund door academische ziekenhuizen en gezondheidsfondsen.

Het belang van de patiënt

Een derde van de wereldbevolking heeft geen toegang tot essentiële medicijnen. De coronacrisis laat het belang van de toegang tot goede gezondheidszorg en medicatie zien: wereldwijd worden miljoenen geïnvesteerd in onderzoek naar een vaccin voor het coronavirus. Maar Van der Kruijssen heeft een zorg: “Het is niet bekend of overheden van de bedrijven die financiering ontvangen, ook eisen dat het vaccin straks voor alle patiënten toegankelijk gaat zijn.”

Het is niet bekend of overheden eisen dat een coronavaccin straks voor alle patiënten toegankelijk is

Met de ontwikkeling van medicijnen is veel publiek geld gemoeid. De Nederlandse overheid geeft bijvoorbeeld publiek geld uit aan geneesmiddelenontwikkeling door onderzoek aan universiteiten te financieren. Het gaat dan vooral om ‘fundamenteel onderzoek’, waarbij geneeskundige stoffen worden ontdekt die mogelijk helpen bij de behandeling of genezing van een ziekte. De doorontwikkeling van zo’n stof tot het medicijn dat je bij de apotheek haalt, gebeurt doorgaans juist door de farmaceutische bedrijven, die daartoe de middelen hebben.

Zo’n bedrijf koopt van de universiteit die de stof heeft ontdekt vaak een exclusieve licentie om het medicijn te ontwikkelen. Maar de universiteit of overheid stelt vervolgens geen voorwaarden aan de prijs en toegankelijkheid van het uiteindelijke medicijn, waardoor het de farmaceutische bedrijven vrij staat een hoge prijs te vragen. De patiënt heeft hier geen weet van, aldus Van der Kruijssen: “Doordat er weinig transparantie is over de kostenopbouw van een medicijn, is het onduidelijk hoe die hoge prijzen precies ontstaan.”

Farmaceuten en overheden nemen te weinig verantwoordelijkheid voor de toegang tot betaalbare medicijnen

Zo zijn er farmaceutische bedrijven die beweren dat het miljarden dollars kost om een geneesmiddel te ontwikkelen. De organisatie Drugs for Neglected Diseases Initiative – gelieerd aan Artsen zonder Grenzen – zegt dat het eerder 100-150 miljoen dollar kost. Voor Van der Kruijssen is het tekenend voor de ondoorzichtige wereld van medicijnontwikkeling. “Natuurlijk kunnen de kosten verschillen per medicijn, maar dit verschil is opmerkelijk.”

Zowel farmaceutische bedrijven als universiteiten en overheden nemen volgens hem op dit moment te weinig verantwoordelijkheid om de toegang tot betaalbare medicijnen te verbeteren en waarborgen. De commerciële belangen worden zo boven het belang van de patiënt gesteld, terwijl dat laatste volgens de arts-onderzoeker en zijn collega’s van License to Heal altijd voorop zou moeten staan.

Onbetaalbaar

Door het patentsysteem voor medicijnen ontstaat er daarnaast soms ‘marktexclusiviteit’, wat betekent dat er slechts één medicijn beschikbaar is voor een bepaalde ziekte. Als voorbeeld noemt Van der Kruijssen het duurste medicijn ter wereld: Zolgensma. Het medicijn – dat 2 miljoen euro per patiënt kost – geneest de anders dodelijke spierziekte SMA en komt dit jaar op de Europese markt.

In december raakte het Zwitserse farmaceutische bedrijf Novartis in opspraak omdat het bedrijf bekendmaakte Zolgensma te gaan verloten onder baby’s met SMA. In januari maakten de ministers van Volksgezondheid van vijf Europese landen, waaronder Nederland, in een verklaring duidelijk dat zij willen dat Novartis onmiddellijk stopt met verloten van het medicijn.

Het is niet uitgesloten dat een farmaceutisch bedrijf in de toekomst patent aanvraagt op een coronavaccin, met als gevolg dat er een heel hoog prijskaartje aan dat vaccin komt te hangen. Van der Kruijssen rekent voor: “Stel dat de prijs per vaccin 1000 euro is. Dat kunnen we uit het zorgbudget niet betalen voor de zeventien miljoen patiënten in Nederland. Stel je voor hoe dat uitpakt voor de inwoners van lage- en middeninkomenslanden.”

Duidelijke voorwaarden aan de financiering van een coronavaccin kunnen een dergelijke hoge prijs voorkomen. Europese parlementsleden deden vorige maand in een brief al een oproep aan de Europese Commissie om zulke voorwaarden te stellen. “Dat juichen wij natuurlijk toe, maar het zou geen gunst moeten zijn van een bedrijf”, zegt Van der Kruijssen. Wat zijn organisatie wil is juist dat het stellen van voorwaarden aan publiek gefinancierde geneesmiddelenontwikkeling de standaard wordt.

Maatschappelijk verantwoord licentiëren

In 2016 overhandigde License to Heal het manifest ‘Toegankelijke Medicijnen’ aan de Commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Deze commissie bestaat uit Kamerleden die het beleid van het ministerie van VWS controleren. In het manifest pleit de groep voor maatschappelijk verantwoord licentiëren en meer transparantie over de kostenopbouw van medicijnen. Dat betekent dat de overheid voortaan voorwaarden zou stellen aan licenties die farmaceutische bedrijven verkrijgen voor de doorontwikkeling van een medicijn.

Trump probeerde de exclusieve rechten op een mogelijk coronavaccin voor eigen land veilig te stellen

“Zowel Kamerleden als de oud-VVD-ministers Schippers en Bruins van Volksgezondheid, Welzijn en Sport reageerden enthousiast”, zegt Van der Kruijssen. Het moment dat License to Heal werd genoemd in de Tweede Kamer voelde voor hen als een overwinning. Daarna ging in 2017 een pilot van start, waarbij de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU) de taak kreeg om maatschappelijk verantwoord licentiëren verder te onderzoeken. In juni zal de NFU een rapport publiceren met aanbevelingen naar aanleiding van de pilot. Van der Kruijssen hoopt dat er concrete voorwaarden ontstaan die er écht voor zorgen dat medicijnen toegankelijk blijven én dat er meer transparantie komt over de daadwerkelijke kosten van een medicijn.

Toegang tot een coronavaccin

Uiteindelijk zullen het de farmaceutische bedrijven zelf moeten zijn die inzien dat een coronavaccin toegankelijk moet zijn voor iedereen. President Trump probeerde vorige maand nog de exclusieve rechten op een mogelijk coronavaccin voor zijn eigen land veilig te stellen met een poging om het Duitse farmaceutische bedrijf CureVac, dat een vaccin aan het ontwikkelen is, aan te kopen. Het bedrijf sloeg het aanbod af en de grootste aandeelhouder liet weten dat er geen sprake van kan zijn dat één land exclusieve rechten op het vaccin krijgt.

Een goede reactie, vindt Van der Kruijssen: “Als Trump de exclusieve rechten voor een vaccin krijgt, kan het betekenen dat de sterfte in de Verenigde Staten wordt teruggedrongen, terwijl in de rest van de wereld mensen blijven overlijden. Het mag nooit zo zijn dat iemand een vaccin exclusief voor zijn eigen land beschikbaar stelt.”

De gezondheidszorg is een mensenrecht: iedereen moet toegang hebben tot medicijnen en vaccins

Een meerderheid van de Tweede Kamer is het eens met het voorstel van GroenLinks, dat vindt dat de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) de rechten op het coronavaccin – zodra dit is ontwikkeld – in handen moet krijgen. De verwachting is dat de WHO voor een eerlijke verdeling van het vaccin kan instaan. Eerder deed ook Costa Rica al een oproep om kennis over het coronavirus te delen. Als het aan Van der Kruijssen ligt, wordt dat in de toekomst de normale gang van zaken voor meer medicijnen.

Mochten er meer signalen komen dat een coronavaccin niet voor iedereen beschikbaar zal zijn, dan is het volgens Van der Kruijssen echt noodzakelijk dat we druk uitoefenen op de beleidsmakers en eisen dat er voorwaarden worden gesteld. “Dat moeten we in de toekomst blijven doen als blijkt dat welk medicijn dan ook niet toegankelijk is. De gezondheidszorg is een mensenrecht en we moeten er met z’n allen voor staan dat iedereen toegang heeft tot medicijnen en vaccins.”

SDG-icon-NL-RGB-03

We leven in onzekere tijden door het coronavirus. Er is behoefte aan betrouwbare informatie én verdieping. We hopen dat je dit bij ons vindt en wil bijdragen aan onze onafhankelijke journalistiek.

Dit kan je doen door te doneren of je te abonneren op ons magazine. Alvast bedankt!

medicijn

Hoe Afrika ons proeflab voor vaccins werd

Het kan er goedkoop en er is nauwelijks toezicht.

pexels-photo-1736959

Minister Bruins, regel PrEP via de zorgverzekering

Volledige PrEP-vergoeding is er nog niet, terwijl nieuwe hiv-infecties blijven komen.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Over de auteur

Redactiestagiaire

Sophie Duvekot (1996) studeert journalistiek in Utrecht en schrijft graag over duurzaamheid en cultuur.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief