Een vreedzaam protest van Greenpeace en Extinction Rebellion op Schiphol werd vorige week zaterdag afgebroken door middel van een noodbevel van de locoburgemeester van de gemeente Haarlemmermeer, Jurgen Nobel (VVD). Hij gaf dat noodbevel uit toen duidelijk werd dat de demonstranten niet alleen buiten Schiphol, maar ook ín de luchthaven wilden demonstreren. De actievoerders belemmerden geen reizigers en verstoorden de openbare orde niet, maar toch arresteerde de marechaussee twintig personen en werden anderen afgevoerd naar locaties ver buiten Schiphol, zoals Krommenie, Santpoort, Uitgeest en Zaandam.

Een dag eerder, op 13 december, kregen boeren van het Farmers Defence Force nog op het laatste moment toestemming van de politie, de Koninklijke Marechaussee en de gemeente Eindhoven, om een rondje om de parkeergarage van het vliegveld aldaar te rijden. De boeren waren daar om hun ongenoegen te uiten – ze vinden dat zij te veel, en de vliegindustrie te weinig, worden aangepakt in de stikstof- en klimaatdiscussie. Anders dan op Schiphol misten vier reizigers door het protest van de boeren hun vlucht, maar in Eindhoven werd niemand gearresteerd. Hebben de autoriteiten wel consequent gehandeld? Welke rechten hebben demonstranten eigenlijk, en zijn die vorige week nagekomen?

Meten met twee maten

Het demonstratierecht is opgenomen in onze Grondwet en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Toch worden demonstraties in de praktijk regelmatig ten onrechte beperkt of verboden. Volgens een onderzoek van de Nationale Ombudsman van maart vorig jaar neigt de overheid naar risicomijdend gedrag bij het afwegen van verschillende belangen: het recht op demonstreren enerzijds en het belang van de openbare orde en de veiligheid anderzijds. De conclusie van het onderzoek: de overheid zou zich meer moeten inspannen om demonstraties te faciliteren en te beschermen, zodat iedereen in vrijheid zijn of haar mening kan laten horen.

Juridisch gezien deden de Greenpeace-demonstranten niet veel fout

Alleen als de burgemeester kan onderbouwen dat de openbare orde zelfs met grote politie-inzet niet gehandhaafd kan worden, mag een demonstratie worden verboden, zegt Marie-José Linders, persvoorlichter voor het College voor de Rechten van de Mens. “Als een demonstratie al gaande is, zal het afhangen van de inschatting van de politie of de orde en veiligheid dusdanig in gevaar komen dat ingrijpen gerechtvaardigd is.”

Was dit bij het klimaatprotest op Schiphol (waar de betogers van Schiphol een klimaatplan eisten) dan het geval? “Nee”, zegt Berend Roorda, universitair docent Rechtsgeleerdheid aan de Rijksuniversiteit Groningen, op basis van de beelden die hij van het protest gezien heeft. “Juridisch gezien deden de Greenpeace-demonstranten niet veel fout, ze blokkeerden namelijk geen toegangswegen en er was volgens mij geen gevaar voor de openbare orde of veiligheid.”

Daarnaast is de locoburgemeester van Haarlemmermeer zijn boekje te buiten gegaan, vindt Roorda. “De politie heeft, handelend onder de locoburgemeester, demonstranten verplaatst en vastgehouden.” In de rechtspraak van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens wordt het meenemen van demonstranten gezien als vrijheidsontneming, oftewel als een vorm van detentie, schrijven hoogleraar algemene rechtswetenschap Jan Brouwer en hoogleraar staats- en bestuursrecht Jon Schilder. De burgemeester of locoburgemeester mag een demonstratie volgens Roorda niet beperken of beëindigen door middel van een noodbevel. “En dat heeft hij wel gedaan.” Tegen NRC zei locoburgemeester Nobel daarover: ‘Ik ben geen jurist. Voor mij was maar één ding van belang: er mocht geen onveilige situatie ontstaan.’

De imposante tractors kunnen een reden geweest zijn om niet op te treden

Het zou logischer zijn geweest om op te treden in Eindhoven dan op Schiphol, denkt Roorda. Dat dat niet is gebeurd, heeft niet alleen met een juridische afweging te maken, maar waarschijnlijk ook met pragmatisme: “Op het moment dat veel boeren met tractors rondrijden is dat een vorm van protest die moeilijk is tegen te gaan. De politie en de burgemeester proberen de kans op escalatie in te schatten en als die kans groot is, door bijvoorbeeld imposante tractors, kan dat een reden zijn om niet op te treden. Soms heb ik het idee dat de publieke opinie ook een rol kan spelen. In het geval van de boeren is er bijvoorbeeld sprake van veel sympathie vanuit het volk.”

Roorda verwijst naar een video van Vox Pop, waarin verslaggever Roel Maalderink op straat vraagt wat mensen van de boerenprotesten tegenover die van Extinction Rebellion vinden. De boerenprotesten worden in de video door iedereen verdedigd en zelfs toegejuicht, terwijl de protesten van Extinction Rebellion scherp worden afgekeurd.

“Het lijkt alsof mensen met twee maten meten”, zegt Roorda. En zo ook de overheid: “Als klimaatactivisten of bijvoorbeeld Pegida met tractoren de wegen zouden blokkeren, dan zouden autoriteiten strenger reageren. Terwijl in literatuur en rechtspraak wordt gesteld dat het demonstratierecht juist bedoeld is voor minderheden die normaal minder kans hebben om hun stem te laten horen in de politiek en de media.

Drie regels: wat mag wel en niet bij demonstraties?

Waar moeten demonstranten op letten als ze gaan demonstreren? En wat mogen autoriteiten wel of niet doen als een demonstratie ze niet zint? Drie belangrijke regels op een rij:

  1. Je hoeft voor een demonstratie geen toestemming te vragen. Wel verplichten gemeenten je om een demonstratie vooraf te melden, legt Amnesty op haar website uit. In Eindhoven en Haarlemmermeer is de termijn voor het melden respectievelijk drie en vier dagen. Op die manier kan een gemeente demonstraties faciliteren, zoals het podium dat buiten Schiphol Plaza stond. Daarnaast kan de gemeente maatregelen nemen ten behoeve van de veiligheid.
  2. Maar ook als je een vreedzame demonstratie niet gemeld hebt, mag die niet om die enkele reden verboden of beperkt worden. Ook mogen demonstranten niet om die reden worden aangehouden. De enige reden waarom een demonstratie vooraf mag worden verboden, is ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer of om wanordelijkheden tegen te gaan. Een demonstratie verstoort de openbare orde altijd een klein beetje, bijvoorbeeld de vrije doorgang van verkeer, maar dat rechtvaardigt nog geen verbod.
  3. Sterker nog, de politie is verplicht vreedzame demonstraties te faciliteren en het welzijn en gezondheid van demonstranten te beschermen. Agenten mogen geen geweld gebruiken alleen omdat iemand demonstreert. Dat staat in de Gedragscode van Verenigde Naties. Daarnaast moet de politie verantwoording afleggen over haar optreden.

De autoriteiten die de demonstratie in Schiphol Plaza afkapten, hielden zich niet aan bovenstaande regels. Amnesty liet op Twitter duidelijk weten wat de organisatie daarvan vindt: ‘Een vreedzaam protest mag alleen worden beperkt als er een serieuze bedreiging is voor de veiligheid, het verkeer of de gezondheid. Daarvan was vandaag geen sprake.’

Wel of niet melden?

Demonstranten hebben de ervaring dat het aanmelden van een demonstratie kan leiden tot beperkingen die bij spontane demonstraties niet of minder snel worden opgelegd, blijkt uit onderzoek van de Nationale Ombudsman. Daarom melden sommige actievoerders demonstraties uit principiële overwegingen niet aan. Ze vinden dat je de uitoefening van een grondrecht niet hoeft te melden.

Hoewel een vergunning of toestemming dus niet noodzakelijk is om te demonstreren, raadt Roorda demonstranten wel aan om zich aan de meldplicht te houden. “Zodat een burgemeester veiligheidsmaatregelen kan nemen die ook in jouw belang zijn.” Als de burgemeester die niet heeft kunnen nemen, kan een vreedzaam en veilig verloop van de demonstratie niet altijd worden gewaarborgd. En dan is een noodbevel zo uitgegeven.

matthew-hamilton-v_CxSroHKWg-unsplash

De grens is bereikt, zeggen álle demonstranten

Recente protestacties op het Malieveld hebben eenzelfde boodschap. Is er een oplossing?

Extinction Rebellion-demonstranten

Extinction Rebellion: vreedzaam, ongehoorzaam en wit

Loudi Langelaan was maandag bij ‘de klimaatopstand’ van Extinction Rebellion.

Bewuster geworden door dit artikel?

Onze journalistiek is toegankelijk voor iedereen en dat willen we zo houden. Met een kleine bijdrage help jij ons anderen ook bewust te maken. Alvast bedankt!

Ja, ik doe graag een eenmalige donatie!
Hoeveel wil je doneren?
Birk1

Over de auteur

Redactiestagiair

Birk Heijkants (1997) studeert Journalistiek in Utrecht. Hij schrijft graag over een duurzame en eerlijke voedselketen.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief