Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

De meeste mannen van na 1980 kennen hem wel: de envelop die je van de Rijksoverheid ontvangt op je 17e verjaardag met de boodschap dat je staat ingeschreven voor de dienstplicht. Sinds 2020 valt die ook op de mat bij vrouwen die na 2003 geboren zijn. Geen zorgen, sussen ouders dan: je hoeft heus niet het leger in. Maar stel dat er oorlog uitbreekt? Wat zou dat betekenen voor onze dienstplicht?

Op de dag van de Russische inval kondigde de Oekraïense president Zelensky een algehele mobilisatie af. Die zit momenteel nog in de tweede van vier fases: enkel reservisten en voormalig dienstplichtsoldaten met gevechtservaring worden opgeroepen. Pas bij de vierde fase moeten ook gewone burgers meevechten. Tot die tijd mogen (de meeste) Oekraïense mannen het land dus niet uit.1 Dat herinnerde veel Nederlanders aan hun eigen dienstplicht. Zij stelden zich de vraag: kan de Nederlandse staat mij verplichten om in het leger te dienen? Het korte antwoord: ja, dat kan. Al gaat dat niet van de ene op de andere dag.

Wel dienstplichtig, maar je hoeft niet op te dagen

In de praktijk merk je als Nederlander weinig van je dienstplicht. In 1997 werd de opkomstplicht namelijk ‘opgeschort’. Oftewel: je bent wel dienstplichtig, maar je hoeft je niet te melden. Nederland heeft een beroepsleger en niemand is in vredestijd verplicht om een periode in het leger te dienen. Maar omdat de Nederlandse regering enkel de opkomstplicht heeft opgeschort, wordt iedere Nederlander op zijn/haar/hun 17e verjaardag dus wel degelijk dienstplichtig.

Die opkomstplicht valt relatief eenvoudig te activeren en dat kan bovendien best snel: al binnen twaalf dagen. Daar is een koninklijk besluit voor nodig en akkoord van de Eerste en Tweede Kamer. In dat geval zouden zowel mannen van na 1980 als vrouwen van na 2003 zich moeten melden voor lichamelijke en geestelijke keuring, tenzij ze ouder zijn dan 45. Voor die oproep geldt je juridische geslacht: of er een m of v in je paspoort staat.

Als de opkomstplicht zou worden geactiveerd, dan zou dat al vóór oorlogstijd gebeuren, denkt Stan Meuwese. Meuwese behaalde een doctoraat in de rechtsgeschiedenis van de dienstplicht. Het zou bovendien nogal een langetermijnplanning vergen: “We moeten eerst een dreiging ervaren van buitenaf die groot genoeg is om tien tot twintig jaar uit te trekken voor het opbouwen van de krijgsmacht. Want alleen met de dienstplicht invoeren zijn we er nog niet. Er zouden ook nieuwe kazernes, instructeurs en nieuw materiaal moeten komen. Dat schaf je niet aan in een paar dagen.”

103680
Beeldbank WO2 – NIOD

Vanwege de oorlog in Oekraïne en de heropleving van de Russische dreiging, onderzoekt het ministerie van Defensie momenteel de mogelijkheid van een ‘selectieve dienstplicht’, naar Zweeds model. Daarin zou zo’n 5 à 10 procent van de dienstplichtigen worden opgeroepen, geselecteerd op hun beroepsvaardigheid. Verpleegkundigen, ict’ers en monteurs kan Defensie bijvoorbeeld goed gebruiken. Volgens Meuwese gaat dit plan echter in tegen het gelijkheidsbeginsel: “Een groepje jongeren dwingen om tegen een minimumloon te werken terwijl de rest kan studeren en werken. Dat is toch niet eerlijk?”

Geen dreiging, geen dienstplicht

In 1997 werd in Nederland de opkomstplicht voor dienstplichtigen ‘opgeschort’. Hiervoor waren meerdere redenen. De voornaamste was het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, waardoor een directe militaire dreiging voor Nederland verdween. Daarnaast vonden conflicten niet meer op eigen bodem plaats: Nederland zond steeds vaker zijn troepen uit voor zogeheten vredesmissies in samenwerking met de VN. Dit vond men te gevaarlijk voor dienstplichtsoldaten. Ten slotte beweerden soldaten dat de dienstplicht verspilde tijd was die ze beter aan werk of studie konden besteden. De dienstplicht bleef bestaan en de opkomstplicht werd opgeschort, maar dus niet afgeschaft.

Deserteurs en dienstweigeraars

Als zich in Nederland zulke ‘bijzondere omstandigheden’ voordoen dat de overheid de opkomstplicht wil activeren, dan zouden jongere dienstplichtigen eerder worden opgeroepen dan oudere. Ministers, wethouders, Kamerleden en rechters zijn vrijgesteld van de opkomstplicht, net als priesters, imams en rabbijnen. Voor politiefunctionarissen, waterstaatingenieurs, havenmeesters en spoorwegpersoneel zou de plicht worden uitgesteld.

Maar wat als je weigert te sterven voor je land? De New York Times sprak begin april een Oekraïner met veel Russische familie. Hij wil niet meedoen aan de oorlog, uit angst per ongeluk een neef neer te schieten. De Washington Post sprak in maart in een Moldavisch vluchtelingenkamp met gevluchte joodse Oekraïners uit Odessa. Zij betaalden grote sommen geld aan mensensmokkelaars, naar eigen zeggen voor een kans om te leven. Krijgen zij na de oorlog te maken met represailles?

Sommige Oekraïense politici dreigden met celstraffen voor deserteurs (mensen in dienst die zonder toestemming het leger verlaten), maar het is nog niet duidelijk waar de Oekraïense regering toe bereid is. Volgens het Oekraïense strafrecht riskeren deserteurs in oorlogstijd een gevangenisstraf tussen de tien en twintig jaar. En sinds zelfs de president alleen nog strijdvaardig voor de camera verschijnt in legergroene kleding, is de Oekraïense publieke opinie tegenover deserteurs niet mals. Sommige deserteurs worden op Twitter met de dood bedreigd.

Dienstplichtigen die zich in oorlogstijd niet melden riskeren een gevangenisstraf

Net als in Oekraïne riskeren dienstplichtigen in Nederland een gevangenisstraf als ze zich niet melden. Zij zijn dan ‘dienstweigeraars’. In oorlogstijd kan de straf daarvoor oplopen tot vijf jaar celstraf of een boete van 22.500 euro. Volgens Meuwese zijn zulke hoge straffen onwaarschijnlijk, maar niet ondenkbaar: “De duur van de celstraf voor dienstweigeraars was vroeger gelijk aan die van de geweigerde dienst. Als je een jaar dienstplicht weigerde, dan betekende dat een jaar celstraf. Dit was een enorm disproportionele straf. Feitelijk zei de staat hiermee dat een jaar in een kazerne verblijven hetzelfde is als een jaar in de gevangenis.” Tussen 1975-1995 belandden ongeveer tien jongens per jaar op deze manier in de gevangenis.

Wie beslist het leger niet in wil, heeft nog een laatste optie: die kan zich beroepen op de ‘Wet gewetensbezwaren militaire dienst’. Die wet stamt uit 1962 en is nog altijd van kracht. Als je als dienstplichtige fysiek en mentaal wordt goedgekeurd, maar kunt aantonen ernstige morele bezwaren te hebben tegen (betrokkenheid bij) het plegen van geweld, dan kom je in aanmerking voor een vervangende sociale dienstplicht. Maar ongestraft onder elke vorm van dienstplicht uitkomen, dat zal je dus niet zo snel lukken.

Poetin_Oorlogsmisdaden

Moet Poetin bang zijn voor het Internationaal Strafhof?

'Machtige landen blijven vaak buiten schot.'

Waarom het ene bloedbad een genocide heet, en het andere een ‘kwestie’

Soms wordt iets bewust géén genocide genoemd.

  1. De Oekraïense krijgswet maakt onder meer uitzonderingen voor mannen die te oud zijn om te vechten, die ziek zijn, een beperking hebben of in hun eentje meer dan twee minderjarige kinderen begeleiden. Zij mogen het land verlaten. ↩︎
EshaGuyHadjadj_4793-8x8cm

Over de auteur

Esha Guy Hadjadj is schrijver, vertaler en freelance-journalist. Hij schrijft over de manier waarop we ons verhouden tot een al dan niet …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief