In de zomer van 2006 verbleef ik in Beiroet toen Israël de oorlog verklaarde aan Libanon. Nog geen 24 uur later scheerden de  F-16’s over de stad en vielen de eerste doden. Expats en werkmigranten verlieten en masse de stad, westerse landen lieten hun burgers met fregatschepen ophalen en de Libanese middenklasse verkaste naar haar vakantiewoningen in de bergen. Wie in de stad achterbleef was arm, kunstenaar of gek. Ik was gek (van liefde) en deed via een blog voor Vrij Nederland verslag van de oorlog. We bleven niet lang alleen in de stad. Binnen een paar dagen vulde Beiroet zich met berooide Libanezen uit het zuiden van het land die op de vlucht waren geslagen voor Israëlische tanks.

Met de vluchtelingen uit het zuiden kwamen ook de activisten uit de Verenigde Staten en Europa. Zij waren gekomen uit solidariteit met het Libanese volk, zo luidde hun verhaal. Na aankomst begonnen ze zich te organiseren in de paar cafés die nog open waren. Eén groep in het bijzonder smeedde, zonder leiding van hun charismatische Amerikaanse leider, plannen die de internationale aandacht zouden richten op de mensenrechtenschendingen die plaatsvonden.

Terwijl ik in een hoekje van het café mijn stukje tikte over mijn dagelijkse belevenissen in een belegerde stad, zaten zij druk te vergaderen. Ik zag het activisme voor mijn ogen groeien. Hoe langer de oorlog duurde, hoe meer doden en gewonden er vielen, hoe groter hun frustratie werd – en ook hun vastberadenheid.

De Sacharovprijs

De Sacharovprijs voor de vrijheid van denken is een onderscheiding die het Europees Parlement jaarlijks uitreikt om een eer te bewijzen aan uitzonderlijke mensenrechtenverdedigers wereldwijd. De prijs is genoemd naar de Russische atoomgeleerde en dissident Andrej Sacharov, die in de Sovjet-Unie pleitte voor vrijheid van meningsuiting.

In 2019 kreeg de Oeigoerse econoom Ilham Tohti de prijs toegekend voor zijn strijd tegen de onderdrukking van de Oeigoeren, die in China worden beperkt in hun religieuze vrijheid. Ondanks Tohti’s gematigde en verzoenende toon werd hij in 2014 tot levenslange celstraf veroordeeld.

Op 30 januari organiseert Humanity House een avond over de Sacharovprijs, waarin schrijver Abdelkader Benali een ode voordraagt aan winnaar Ilham Tohti.

Een andere vorm van activisme zag ik op kleinere schaal om de hoek van het café. Aan een pleintje waren twee zussen begonnen de vluchtelingen van voedsel, water en matrassen te voorzien. Al noemden ze het zelf geen activisme, ze maakten me wel duidelijk dat dit hun manier was om een statement te maken. “Ze krijgen ons er niet onder.”

Ondertussen bleef de frustratie van het groepje activisten maar groeien. Tijdens een oorlog wordt het merendeel van de tijd gevuld met wachten. Iedereen zat besluiteloos op zijn mobiele telefoon te kijken en wachtte op het moment dat tot actie kon worden overgegaan. En net op het moment dat het erop leek dat de verveling het zou winnen van de geestdrift, barstte een groot enthousiasme los. Via CNN was het bericht binnengekomen dat Amerikaans minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice naar Libanon zou komen – om dat mogelijk te maken werd een tijdelijk staakt-het-vuren ingesteld.

Nu konden ze hun ethische principe, het goede doen om het kwaad op afstand te houden en internationale aandacht generen, in de praktijk brengen. Het broeide, er heerste een gevoel van hoop, kracht en nervositeit. Meer vrijwilligers dienden zich aan. Wie het toch niet aandurfde, verdween van het toneel. Wat overbleef was een groepje ware gelovigen waar ik omheen bleef cirkelen totdat ik besloot dat ook ik het niet aandurfde. Ik ging niet mee. Ik bleef in Beiroet. Ik kon het risico van een mogelijke aanslag op het konvooi niet goedpraten voor mezelf. Mijn angst was groter dan het verlangen om deel uit te maken van deze campagne. De groep vertrok en had het oog van de wereld op zich gericht. Na hun terugkeer was Condoleezza Rice alweer vertrokken en begon het bombarderen van voor af aan.

Wie beschermt de activist?

Eerlijk gezegd weet ik nog steeds niet of ik die groep mensen nou moedig of roekeloos vind. Was wat ze deden het waard om hun leven voor te riskeren? De mensen met wie ik sprak wuifden het gevaar weg. Ze gingen ervan uit dat de wereldorde ze zou beschermen, een overtuiging die ik vreemd vond omdat diezelfde wereldorde de mensen voor wie ze opkwamen in de steek had gelaten. In het zuiden van Libanon werden de Geneefse Conventies, die de veiligheid van burgers moesten waarborgen, in ieder geval niet gerespecteerd.

Na de oorlog trokken de westerse activisten terug naar hun eigen land. De plaatselijke activisten, die zich tijdens de oorlog hadden ingezet voor de slachtoffers, vervolgden hun strijd in eigen land, waar de lokale overheid ze met argusogen beziet, de middelen minimaal zijn en de inwoners andere zaken aan hun hoofd hebben dan voor mensenrechten vechten.

Wie activisme onderneemt buiten de beschermde zone van het westerse staatsmodel riskeert veel, vaak zijn leven. De westerse activist in de westerse democratie wordt door dezelfde democratie die hij aanklaagt ook beschermd. De activist is in die zin een liberale speler, die vooral kan gedijen in het model waar binnen elke vorm van kritiek de staat op korte termijn kan veranderen, maar op lange termijn niet schaadt. Hoe anders is dit buiten de westerse orde, waar het activisme door overheden als een regelrechte aanval wordt gezien en dan ook snel de kop ingedrukt.

De massale opkomst van illiberale democratiën heeft een geopolitiek slagveld aangericht

In 1996 stond het Westen voor liberale vrijheid en het Oosten voor onvrijheid. Onder politiek analisten bestond de verwachting dat landen als Turkije zich zouden aansluiten bij het liberale blok. Dat is niet gebeurd. En westerse landen hebben tegenwoordig veel minder macht om die lokale activist te ondersteunen in zijn strijd voor vrijheid. De massale opkomst van illiberale democratiën heeft een geopolitiek slagveld aangericht.

De Amerikaanse publicist Fareed Zakaria muntte in 2007 de staatsvorm van de ‘illiberale democratieën’, en doelde daarmee op landen als Rusland, Turkije en Brazilië, die bulken van het zelfvertrouwen en economische macht koppelen aan politieke macht. Aan de roep die vanuit het Westen klinkt, om meer mensenrechten, geven ze steeds minder gehoor.

Illiberale democratieën kunnen autoritaire landen zijn, maar ook liberale landen waar naast de staatsmedia bijna geen ruimte is voor vrije nieuwsgaring. Aan de buitenkant lijken het landen waar de opkomende middenklasse weinig te klagen heeft. Het onderwijs zit er in de lift, er worden ziekenhuizen gebouwd en snelwegen aangelegd. Maar de liberale rechten worden niet gerespecteerd. Voorbeelden van zulke landen zijn Turkije en China en dichter bij huis Hongarije. De middenklasse mag van de gecontroleerde welvaartsgroei profiteren zolang ze zich verre houdt van kritiek op het regime dat die groei mogelijk maakt.

De strijd voor de Oeigoeren

China heeft de afgelopen 25 jaar een enorme groei doorgemaakt. En net als in andere landen met een multi-etnische bevolking is die welvaartsgroei niet evenredig verdeeld. Met de welvaartsgroei ontstaat echter ook een mondige en diverse middenklasse, die aandacht vraagt voor hun seksuele en intellectuele rechten, en voor onderdrukte etniciteiten. In het geval van de islamitische bevolking van Xingjang antwoordt China daarop met geweld, opsluiting en etnische transfers.

Voor het Westen is econoom, schrijver en activist Ilham Tohti het boegbeeld geworden van de strijd voor gelijke rechten voor de onderdrukte Oeigoeren. Zijn vrijheidsstreven werd gematigd geformuleerd, maar niet matig genoeg voor de Chinese overheden. Tohti zit levenslang vast vanwege ‘seperatisme’.

Europa draagt bij aan de verslechtering van mensenrechten; op alle mogelijke manieren faciliteren wij het witwassen van intolerante regimes

Juist voor mensen als Tohti was de solidariteit van het Westen heel belangrijk. De Europese Unie onderscheidde hem afgelopen december met de Sacharovprijs. Het liberale Europa gaf daarmee een belangrijk signaal aan China: voor Europa moet economische groei ook gekoppeld zijn aan liberale rechten voor burgers.

Maar de invloed van Europa is tanende: haar economische macht is niet alleen achteruitgegaan, maar ook steeds meer afhankelijk geworden van illiberale economieën. We blijven importeren en exporteren. We verkopen wapens, we sluiten akkoorden. We reizen met economische delegaties af, en zijn bereid om alle politieke praat op te schorten. En het wrange is dat westerse landen zelf hebben bijgedragen aan de verslechtering van de mensenrechten in die landen. Op alle mogelijke manieren faciliteren wij het witwassen van intolerante regimes, winstbejag en Realpolitik zijn leidend geworden. Haalt een gebeurtenis die het imago van een land schaadt de westerse media, dan wordt snel een Amerikaans pr-bedrijf in de arm genomen om het imago bij te stellen, zodat een jaar later weer gewoon zaken kan worden gedaan.

Wanneer ik zie hoe we omgaan met landen als China, Turkije en in zeker mate ook de Verenigde Staten, moet ik nog altijd aan die Amerikaanse activisten in Beiroet denken. Die activisten kwamen, gaven een statement af en vertrokken weer naar een andere brandhaard. Ze riskeerden tijdelijk hun leven, maar werden tenminste beschermd door hun westerse paspoort. De lokale activist bleef achter en moest nog tot in de lengte der dagen zijn trauma verwerken. Zíjn strijd is niet zonder consequenties.

Ilham Tohti kunnen we alleen vrij krijgen als we onze politieke macht aanwenden. Maar welke van de Europese landen durft dat aan? Welke overheid durft haar bedrijven een ethische code op te leggen? Ik ben bang dat het te laat is. Ons moreel kompas is stuk.

Dit artikel werd mede mogelijk gemaakt door Humanity House.
vn

De VN is blut. En mensenrechten zijn de dupe

Door geldgebrek moet de VN een deel van de mensenrechtenactiviteiten stilleggen. Wat nu?

Open Arms

‘EU moet voor de rechter om dodelijk migratiebeleid’

Juristen willen dat het Internationaal Strafhof de EU vervolgt.

1024px-Svět_knihy_2011_-_Abdelkader_Benali

Over de auteur

Abdelkader Benali (1975) werd geboren in Marokko en kwam als klein jongetje naar Nederland. Hij schrijft romans, verhalen en poëzie, maar …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief