Nietsvermoedend vertrok ik in 2019 naar Ecuador, Bolivia en Chili om etnografisch onderzoek te doen naar duurzame gebruiken bij oorspronkelijke bewoners van die landen. Maar al snel moest ik mijn hoofdvraag bijstellen, want buiten de westerse wereld bleek ‘duurzaamheid’ een vreemd begrip. “Nieuwe woorden uit een andere wereld, waar de natuur als levenloos object wordt gezien. Wij zien dat heel anders”, vertelde Angel Medina, Quechua-politicus uit de Ecuadoriaanse hoofdstad Quito.

“In het Westen wordt over de natuur gesproken als ‘hulpbron’. Dat klinkt voor mij als iets buitenaards. Hoe kun je spreken over de natuur alsof die tot jouw beschikking staat? Ik adem dankzij de natuur, ik eet dankzij de natuur. Ik ben wie ik ben dankzij de natuur.”

Ook andere mensen die ik ontmoette, verzetten zich tegen de economische blik waarmee wij naar de natuur kijken, een blik die zich ook in ons idee van duurzaamheid heeft genesteld. Waar komt ‘ons’ idee van duurzaamheid eigenlijk vandaan? Daarvoor moeten we minstens terug naar 1713, toen de Duitse boekhouder Hans Carl von Carlowitz voor het eerst schreef over ‘Nachhaltigkeit’, of ‘duurzaamheid’.

Er was bezorgdheid over krimpende bossen en beschikbaar hout voor de groeiende kolenmijnindustrie en de bloeiende scheepsbouw voor koloniale expansie. De Duitse bossen verdwenen in rap tempo. Toen ook de Engelse kolenmijnen leeg raakten, werd de uitputbaarheid van natuurlijke hulpbronnen steeds breder erkend.

‘Duurzaamheid’ is verbonden aan roofzuchtige verlangens die de natuur zien als iets wat maximaal benut moet worden

Maar men was niet bezorgd om ‘de natuur’. Industriële grootmachten luidden de noodklok omdat hulpbronnen zouden opraken, industriële dominantie op het spel zou staan en de ‘Europese beschaving’ in gevaar kwam, zo schreef historicus Jacobus du Pisani in 2006 in een wetenschappelijk artikel. De industriële dominantie, en vooral het Europese vooruitgangsdenken, moest worden gered; anders was duurzaamheid waarschijnlijk een non-issue geweest.

Sindsdien is het heersende duurzaamheidsdiscours weinig veranderd. Steeds vaker wordt gesproken over ‘groene’ groei: economische vooruitgang en welvaart ten behoeve van de huidige en toekomstige (westerse) generaties.

“Duurzaamheid is verbonden aan eeuwenoude roofzuchtige verlangens die de natuur zien als willoos, als iets wat maximaal benut moet worden”, zegt ook Ariruma Kowii, hoogleraar cultuurstudies en oorspronkelijke volkeren aan de Ecuadoriaanse universiteit Andina Simón Bolívar. “Dit ontwikkelingsdenken is sinds de kolonisatie van Noord- en Zuid-Amerika geïntroduceerd en sindsdien niet veranderd.” Volgens zowel Medina als Kowii is dat de kern van de ecologische problemen.

Spirituele waarde

Hoewel we de historie van het begrip duurzaamheid vaak niet meer kennen, is de westerse blik op natuur nog steeds terug te zien in ‘ontwikkelings’-projecten, zoals waterkrachtcentrales voor elektriciteit in Ecuador, waar Kowii over vertelt.

“Deze dammen worden gebouwd onder het mom van duurzame energie, maar ze veranderen de koers van rivieren drastisch, maken vismigratie onmogelijk en beïnvloeden culturele tradities van oorspronkelijke bewoners, bijvoorbeeld door heilige plekken onder water te zetten”. Ondanks alle nadelen financieren ontwikkelingsorganisaties als de Wereldbank waterkrachtprojecten, vanuit het idee dat deze ‘schone’ energie economische vooruitgang stimuleert.

DSC04505
Aangelegde eucalyptusplantages in Wallmapu, voorheen het grondgebied van de Mapuche, in zuidelijk Chili. Beeld door: Darko Lagunas

Ook in Chili worden grote dammen ontwikkeld, en net als in Ecuador vechten in zuidelijk Chili oorspronkelijke bewoners daartegen, om hun territoria en de biodiversiteit te beschermen. Een boegbeeld in de strijd is Mapuche-leider Alberto Curamil, die zich verzette tegen de bouw van een dam in de heilige Cautín-rivier. In Chili kreeg hij gevangenisstraf; internationaal won hij de prestigieuze Goldman Environmental Prize.

Oudere generaties zijn vaak tegen boskap omdat het bos voor hen grote spirituele waarde heeft

In Bolivia wordt met geld uit Europese landen duurzaam bosbeheer ingezet, om de illegale houtkap door enkele gemeenschappen tegen te gaan en de lokale economie te stimuleren. Oude delen van het bos worden geselecteerd voor de kap en jongere delen krijgen tijd om aan te groeien. Dit gebeurt deels in afstemming met de oorspronkelijke gemeenschappen, maar ook als financiële prikkels ontbreken of mensen niet willen kappen, moeten de boskapplannen volgens gemaakte afspraken doorgaan.

Oudere generaties zijn bijvoorbeeld vaak helemaal tegen boskap omdat het bos voor hen nog een belangrijke spirituele waarde heeft. Zoals een van hen vertelde: “Onze voorouders hadden intieme relaties met het bos en communiceerden met de bomen. Zolang zij leven, beschermen zij ons en geven ze ons zuurstof. Dat wil je toch niet verkopen?”

Jongere generaties volgen echter onderwijs in de steden en zien het bos wel als hulpbron voor de lokale economie. Maar de duurzame bestemmingsplannen worden van bovenaf bepaald en gelden voor iedereen. Zeldzame culturele tradities moeten opeens passen bij het bos als economisch model. Een westerse zienswijze wordt opgelegd, waarin de mens centraal staat en iedereen afhankelijk wordt van de ‘duurzame’ houtkapindustrie, ook degenen die zich er nog tegen verzetten.

Het past niet in het plaatje van onze moderne, groene idealen dat er mensen leven in ‘onaangetaste wildernis’

Mapuche-historicus Pablo Mariman legt uit dat een gebrek aan dialoog tussen de verschillende culturen ertoe leidt dat de duurzame ontwikkelingen een ‘modern’ wereldbeeld opleggen. “Mensen kunnen de beste intenties hebben, maar die leveren niet altijd iets positiefs op.” Dat gebeurt bijvoorbeeld bij de ontwikkeling van nationale parken, zoals Conguillío National Park in Chili.

Wat oorspronkelijk het woongebied van de Mapuche was, is nu een trekpleister voor ecotoeristen, gemarkeerd als ‘onaangetaste wildernis’. “De Mapuche zijn daar van hun land verdreven, net als in veel andere Chileense parken. Terwijl zij er al sinds honderden jaren voor Christus woonden zonder de biodiversiteit aan te tasten. Voor hen is dit een bezetting van hun land.”

Bijna 80 procent van de wereldwijde biodiversiteit bevindt zich in gebieden van oorspronkelijke bewoners, volgens het World Resources Institute. Maar het past niet in het plaatje van onze moderne, groene idealen dat er mensen leven in ‘onaangetaste wildernis’. En dus wordt land bezet vanwege een nieuwe ‘realiteit’ die mens en natuur van elkaar scheidt.

Rechtvaardige ecologische toekomst

De annexatie van de Amerika’s begon al meer dan vijfhonderd jaar geleden. Het ultieme doemscenario voor veel oorspronkelijke bewoners, met naar schatting vijftig miljoen doden tussen 1492 en 1650 tot gevolg. In onze geschiedenisboeken beter bekend als de tijd waarin Europeanen vooruitgang en civilisatie naar De Nieuwe Wereld brachten.

Duurzame ontwikkelingsprojecten leggen oorspronkelijke gemeenschappen een westerse realiteit op

Ondanks eventuele goede bedoelingen leggen duurzame ontwikkelingsprojecten vandaag de dag nog steeds een westerse realiteit op. Vooral bij oorspronkelijke gemeenschappen die nog leven volgens de kennis en gebruiken van hun voorouders. Hun relaties met het bos, de rivieren of andere niet-mensen, moeten plaatsmaken voor een moderne rationaliteit die gebaseerd is op (menselijke) vooruitgang en controle over natuurlijke hulpbronnen.

Zoals de Colombiaanse antropoloog Arturo Escobar schrijft, zijn er ‘niet langer moderne oplossingen voor de moderne problemen waarin we verkeren’. Hij wijst daarom hoopvol naar de strijd die oorspronkelijke groepen leveren voor zelfbeschikking en landrechten.

De Mapuche in Chili werken aan ‘landherstel’: bezetten van Chileens grondgebied dat oorspronkelijk Mapuche-territorium was

De Mapuche in zuidelijk Chili werken voortdurend aan wat zij ‘landherstel’ noemen (recuperación de tierra): het bezetten van Chileens grondgebied dat oorspronkelijk tot Wallmapu (Mapuche-territorium) behoorde. Vaak met het doel om rivieren te beschermen tegen waterkrachtcentrales en bossen tegen de houtkapindustrie. Willen we werken aan een ecologische én rechtvaardige toekomst, dan is het wijs om te onderzoeken hoe we kunnen bijdragen aan en samenwerken met dit soort landherstel.

Helaas zijn er nog te weinig voorbeelden van dit soort samenwerkingen, juist door het verschil van inzicht tussen de verschillende wereldbeelden. In een project in Zuid-Chili waarbij ik betrokken ben, is er daarom samenwerking tussen de Pewenche (een subgroep van de Mapuche) en Valley of the Possible, een initiatief dat kunst en wetenschap combineert.

Het startpunt is de spirituele relatie tussen de Pewenche en de oeroude boomsoort araucaria araucana (ofwel pewen). Zij zien deze boom als de moeder van hun bestaan, en zijn afhankelijk van haar kastanjeachtige vrucht. Zodoende beschermen ze de bomen al sinds de jaren 70 tegen de houtkapindustrie.

Nu de boom op de rode IUCN-lijst van met uitsterven bedreigde soorten staat, geloven wij dat hun leefwijze de basis kan zijn voor een alternatieve vorm van natuurbehoud. Daarbij is een langzaam opgebouwde dialoog met oorspronkelijke bewoners essentieel. In kleine stapjes komt een ecologische én rechtvaardige toekomst hopelijk binnen handbereik.

Dit artikel verscheen eerder in OneWorld-magazine.

We leven in onzekere tijden door het coronavirus. Er is behoefte aan betrouwbare informatie én verdieping. We hopen dat je dit bij ons vindt en wil bijdragen aan onze onafhankelijke journalistiek.

Dit kan je doen door te doneren of je te abonneren op ons magazine. Alvast bedankt!

BDDJXE

Is corona de prijs die we betalen voor ontbossing?

Van boskap naar ziekte.

stiven-gaviria-a8FAsJS8Bh4-unsplash

De natuur beschermen? Luister dan eindelijk eens naar oorspronkelijke bewoners

De gebieden waar ze wonen herbergen meer dan 80 procent van de wereldwijde biodiversiteit.

Bewuster geworden door dit artikel?

Onze journalistiek is toegankelijk voor iedereen en dat willen we zo houden. Met een kleine bijdrage help jij ons anderen ook bewust te maken. Alvast bedankt!

Ja, ik doe graag een eenmalige donatie!
Hoeveel wil je doneren?
Processed with VSCO with g3 preset

Over de auteur

Darko Lagunas is een onderzoeker bij Fawaka Nederland, voor een inclusieve transitie richting een duurzame toekomst.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief