Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

Wie pleit voor non-binaire taal, krijgt vaak te horen dat dat ten koste zou gaan van de begrijpelijkheid. Kranten vrezen zelfs dat lezers zullen afhaken als ze meer dan mannen (hij) en vrouwen (zij) voorgeschoteld krijgen. Dat vinden wij onzin. Erkennen dat gender niet binair is hoeft helemaal niet ten koste te gaan van de begrijpelijkheid van een artikel.

Bij OneWorld willen we geen misvattingen reproduceren, zoals het idee dat er alleen mannen en vrouwen bestaan. Taalgebruik dat die mythe bevat vermeden we al. ‘Hij of zij’, daar schreven we als het even kon omheen, ténzij er echt geen alternatief was. Nu scherpen we onze werkwijze aan. Waar we voorheen ‘hij of zij’ schreven, gaan we nu ‘hij/zij/hen’ schrijven. Net zoveel lettergrepen, maar veel inclusiever.

‘Schrijf eromheen’ betekent niet: ‘wis uit’

Onlangs kreeg een vriendin, die als kunstcriticus voor een grote krant schrijft, het bijna aan de stok met een boze kunstenaar over wie ze een artikel had geschreven. Hen (de kunstenaar is non-binair) had tot hun schrik gezien dat hun non-binaire voornaamwoorden in het artikel waren ‘teruggezet’ naar binaire. Wat bleek? De eindredactie had ‘erover overlegd’, en uiteindelijk besloten dat iemand niet zomaar eigen voornaamwoorden ‘mocht’ kiezen. Argh!

Mijn vriendin wist uiteindelijk een ‘compromis’ met haar eindredacteur te sluiten: de papieren krant was al gedrukt – niets meer aan te doen – maar online ‘mochten’ alle zinnen waarin de kunstenaar voorkwam, worden herschreven zodat er helemaal geen voornaamwoorden meer nodig waren. Eind goed, al goed? Niet echt.

In de praktijk is het helemaal niet zo lastig om om ‘hij of zij’ heen te schrijven

‘Schrijf eromheen’ is een veelgehoord advies aan schrijvers die hun vingers dreigen te branden aan te ingewikkelde termen of zinnen. Ik bezig het zelf ook bij het redigeren. Meestal is het namelijk een prima advies, bijvoorbeeld als je een stuk schrijft/redigeert over een zeldzame pijlstaartroggensoort met een ingewikkelde Latijnse naam. Die wil je hooguit één keer noemen. Daarna is je rog gewoon een rog.

In de praktijk is het helemaal niet zo lastig om om ‘hij of zij’ heen te schrijven. Bijvoorbeeld door van enkelvoud meervoud te maken (‘Hier brengt de kiezer zijn of haar stem uit’ wordt dan: ‘Hier brengen kiezers hun stem uit’) of door de lezer direct aan te spreken (‘Hier breng je je stem uit’). ‘Hij of zij’ vermijden is een prima manier om de ‘binaire mythe’ te doorbreken.

Maar: wie ervoor kiest ergens ‘omheen te schrijven’, gaat doelbewust iets uit de weg vanwege de verwachting dat de lezer het niet begrijpt of op prijs stelt. Zo wordt iets verzwegen en letterlijk onzichtbaar gemaakt. Bij de zeldzame pijlstaartrog kun je dat misschien nog verantwoorden. Non-binaire mensen zijn alleen geen pijlstaartroggen.

Begin dit jaar ging de Volkskrant hiermee de mist in, in een interview met Amber Witsenburg, die de voornaamwoorden die en hen gebruikt. Witsenburg is voorzitter van de Nederlandse Organisatie Aseksualiteit (door de auteur een ‘negentien man sterke organisatie’ genoemd). Het is een mooi artikel over aseksualiteit; schrijver en geïnterviewden breken een lans voor een grote groep mensen die in Nederland die nauwelijks serieus genomen worden. Des te pijnlijker dat de eindredacteur op het laatste moment besloot om ‘die’ en ‘hen’ overal weg te moffelen.

Het artikel bevatte uiteindelijk maar liefst negen keer hun naam, en nul keer hun voornaamwoorden. Hoewel Witsenburg technisch gezien niet met de verkéérde voornaamwoorden werd aangeduid, hadden hun voornaamwoorden hier een belangrijke functie. Ze gaven een signaal af aan de lezer: deze persoon heet Amber, maar is geen vrouw. Dit was dus niet het moment om ‘eromheen te schrijven’.

Lezers zijn flexibeler dan we vaak denken

Het is een hardnekkig misverstand dat lezers non-binaire voornaamwoorden ‘niet zouden begrijpen’. Sterker nog: het argument ‘dat hen een meervoudsvorm is’ (of een kip), is eerder een uiting van onwil dan van daadwerkelijke grammaticale bezorgdheid. De gemiddelde spreker van het Nederlands kan er namelijk prima mee uit de voeten.

We gebruiken ‘zij’ moeiteloos in zowel enkelvoud als meervoud, spreken groepen mensen met een enkelvoudig ‘u’ aan (en de koning zichzelf met ‘wij’) en lange tijd volgde in onze taal op ‘jullie’ een enkelvoudig werkwoord (‘jullie is’, ‘jullie gaat’…). Anders dan bijvoorbeeld het Spaans kennen wij bovendien geen mannelijke en vrouwelijke meervoudsvormen (los/las, ellos/ellas).

Als je iemands voornaamwoorden eenmaal weet, dien je die te respecteren

Wat we wel allang hebben is een gendervrij voornaamwoord voor de derde persoon enkelvoud: die(gene). Denk maar eens aan de zin: ‘Robin? Die komt zo’. Is Robin man, vrouw of non-binair? Veel non-binaire mensen gebruiken immers die/diens. Dat kun je Robin straks zelf vragen (als je dat écht nodig acht), maar het maakt de zin niet meer of minder begrijpelijk. ‘Die’ is niet zo flexibel als het Engelse ‘they’, maar je komt er een heel eind mee.

Bron: youtu.be

Wat ik hierbij trouwens altijd in het achterhoofd houd: als ik iemands voornaamwoorden weet, dan respecteer ik die ook. ‘Die’ is een prima woord om ‘hij of zij’ te vermijden in algemene zinnen, maar geen ‘joker’ om iemand mee aan te duiden die ‘verwarrende’ voornaamwoorden gebruikt.

Taal is veranderlijk én maakbaar

Journalisten en (eind)redacteuren schuiven de verantwoordelijkheid voor hun taalgebruik en -keuzes vaak af op ‘de samenleving’. Of op de ‘taalwerkelijkheid’, zoals Van Dale-hoofdredacteur Ton den Boon het noemde, als verdediging voor het feit dat zijn woordenboek veel stereotyperingen van vrouwen bevatte. Ze ontkennen daarmee hun eigen, scheppende rol in die werkelijkheid. Ze kruipen in de rol van taalpolitie of poortwachter1 en wekken de indruk dat discussies over non-binaire taal ‘nieuw’ zijn.

OWStijlgids vierkant

Waarom het n-woord nog voluit in de krant staat

NRC, de Volkskrant en Trouw hebben geen harde regels over racistisch taalgebruik.

Dat kranten en andere media langzaamaan meer aandacht besteden aan genderdiversiteit is dan ook een goede ontwikkeling. Toch zijn ‘discussies’ over hoe iemand zich aanduidt – in feite discussies over die persoon zelf – helaas nog altijd geen uitzondering. Het inperken van iemands zeggenschap over zijn/haar/hun talige identiteit is nooit iets om achteloos over te doen.

Met dank aan tegenlezers Steff Geelen en Kevyn Levie.

Hen/hun, die/diens, dee/dijr, zem/zeer…

In welke voornaamwoorden iemand zich herkent is een persoonlijke keuze, waar iemand alleen zelf over gaat. Uit een inventarisatie in 2016 van Transgender Netwerk Nederland bleek dat de meeste non-binaire mensen de voorkeur geven aan ‘hen/hun’. Ook ‘die/diens’ werd door veel mensen op prijs gesteld. Sommigen vonden zowel een non-binaire als een binaire vorm prima (zoals zij/haar én hen/hun) of gaven aan naar elk voornaamwoord te luisteren.

Weer anderen zoeken naar geheel nieuwe woorden, zoals dee/dijr, zem/zeer of zhij/zhaar. In theorie is de lijst van zogeheten ‘neovoornaamwoorden’ eindeloos en met ‘hij/zij/hen’ zijn we dus niet volledig. Dat proberen we ook niet; taal is immers nooit ‘af’.

People pattern backround

Waarom die angst voor non-binaire mensen?

Wie noch man, noch vrouw is, krijgt te maken met onbegrip, intimidatie en fysiek geweld.

Naomi-horizontaal3F7B7693

De toekomst is queer?

'Mensen willen in een bepaald verzet zitten zonder de worsteling ervan te begrijpen.'

  1. Poortwachterschap of ‘gatekeeping’ is een term binnen de lhbti+-gemeenschap en andere onderdrukte groepen. Een poortwachter bepaalt vanuit een geprivilegieerde positie wie zich onderdeel van een groep mag noemen, maar in het geval van eindredactie dus ook op welke manier over iemand wordt geschreven en welke woorden wel/geen plek mogen krijgen in het publieke domein. ↩︎
Marte Hoogenboom 01 – april 2021 c Andrej Pohajda

Over de auteur

Eindredacteur

Marte Hoogenboom werkt als eindredacteur voor OneWorld en is hoofdredacteur van literair-cultureel tijdschrift Hard//hoofd. Ze schrijft …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief