Een zeepaardje dat zich vastklampt aan een wattenstaafje. Een zeeschildpad die wordt geopereerd aan een vastzittend plastic rietje in diens neus. Schrijnende beelden zoals deze gaan viral op social media en drukken ons met de neus op de feiten: er belandt te veel plastic afval in zee. En hoewel ze slechts 0,03 procent van deze plastic soep uitmaken, zijn plastic rietjes de afgelopen jaren hét symbool geworden van de strijd tegen plastic. Ter vergelijking: 46 procent van de plasticsoep bestaat uit visnetten.

Het Europees Parlement heeft inmiddels een wet aangenomen die met ingang van 2021 plastic rietjes en verschillende andere producten van wegwerpplastic verbiedt. Een prachtig initiatief om duurzaamheid te bevorderen – elke gram plastic is er immers één – maar voor veel chronisch zieke en gehandicapte mensen levert de wet een probleem op. Plastic rietjes zijn voor hen namelijk een onmisbaar hulpmiddel om zelfstandig en veilig te kunnen drinken.

Afbeelding1
Een advertentie voor de Flex-straw, het buigbare plastic rietje dat in 1937 werd uitgevonden door Joseph Friedman.

Een levensgevaarlijke wet

Plastic rietjes zijn van origine een medisch hulpmiddel, uitgevonden in 1937 door Joseph Friedman. Hoewel veel mensen het plastic rietje niet gebruiken vanwege een medische noodzaak, zijn er wel degelijk chronisch zieke en gehandicapte mensen die afhankelijk zijn van plastic rietjes. Het verbieden van plastic rietjes levert voor een groot deel van de mensen die ze gebruiken geen problemen op, maar voor bepaalde groepen chronisch zieke en gehandicapte mensen is het verbod levensgevaarlijk. Denk bijvoorbeeld aan mensen die door hun ziekte veel plat moeten liggen en met hulp van een rietje zelfstandig en veilig kunnen drinken. Of aan mensen die vanwege een spierziekte, dwarslaesie of bindweefselaandoening geen glas kunnen optillen, mensen die last hebben van spasmes of mensen die geboren zijn zonder – of met vergroeide – handen.

“Het alternatief is dat iemand je te drinken moet geven, waardoor je zelfstandigheid verliest”, legt Erik van Uden, woordvoerder van Spierziekten Nederland uit. “Het is bovendien onveilig. Je krijgt een hoeveelheid vocht in je mond gegoten en moet maar zien dat je die op tijd wegslikt. Dat geeft een groot risico op verslikken, wat kan leiden tot een mogelijk levensgevaarlijke longontsteking.” Aangezien het plastic rietje geen officieel hulpmiddel is dat ergens moet worden aangevraagd, zijn er geen cijfers beschikbaar over het aantal mensen dat er afhankelijk van is, maar: “Alleen al bij spierziekten gaat het in Nederland om een paar duizend mensen”, schat Van Uden.

In strijd met het VN-verdrag Handicap

Feitelijk doet het er niet toe hoeveel mensen afhankelijk zijn van plastic rietjes omdat de vraag die achter het verbod ligt niet gaat over cijfers, maar over rechtvaardigheid. De maatregelen om plastic rietjes af te schaffen zijn in strijd met het VN-verdrag Handicap, dat Nederland in 2016 medeondertekende. “Elke maatregel die de leefsituatie van mensen met een beperking verslechtert, is in strijd met het verdrag”, aldus Renée Tuijnman, woordvoerder van gehandicaptenbelangenbehartiger Ieder(in). “Wanneer je een product afschaft waar sommige mensen van afhankelijk zijn voordat er een volwaardig alternatief is, beperk je deze mensen.” Margriet van Kampenhout, beleidsmedewerker bij Ieder(in) en ervaringsdeskundige, vindt dat het verbod veel te vluchtig is besproken. “Hoe kan het dat niemand eraan dacht om ervaringsdeskundigen te betrekken toen het idee voor dit verbod op tafel kwam? Dat zit mij dwars.”

afbeelding2
Deze tabel geeft de verschillende nadelen en risico’s van verschillende alternatieven voor plastic rietjes weer. Geen van de alternatieven die op dit moment beschikbaar is heeft alle eigenschappen die het plastic rietje heeft. Bron: Hell on Wheels (@rollwthepunches op Twitter).

‘Maar er zijn toch alternatieven?’

De laatste jaren zijn er verschillende alternatieven voor plastic rietjes op de markt gekomen. Metaal, papier, glas, siliconen, acryl, bamboe, pasta of rijst – elk denkbaar alternatief lijkt ontwikkeld te zijn. Voor veel mensen zijn deze alternatieven geschikt, maar voor sommige chronisch zieke en gehandicapte mensen zijn ze ontoereikend. Bovenstaande tabel laat zien welke eigenschappen deze rietjes hebben en maakt duidelijk dat geen van hen een volwaardig alternatief is voor het plastic rietje.

Ze zat onder het bloed. Het rietje was door haar lip gegaan toen ze een spasme kreeg

Ervaringsdeskundigen Margriet van Kampenhout en Birgit Jongeling leggen uit waarom alternatieven van het plastic rietje niet altijd geschikt zijn voor hen. Jongeling: “Meestal kan ik met een metalen rietje redelijk uit de voeten, maar op dagen dat ik veel pijn heb en erg moe ben, heb ik echt een plastic rietje nodig. Ik mis dan de kracht om rechtop te zitten en een glas op te tillen, plus de coördinatie om veilig uit een metalen of glazen rietje te drinken. Als plastic rietjes niet meer beschikbaar zijn, kan ik op zulke dagen niet zelfstandig drinken.” Van Kampenhout kan haar handen niet goed gebruiken en zorgt ervoor dat ze buitenshuis altijd een divers assortiment aan plastic rietjes bij zich heeft in verschillende breedtes en lengtes. Zo kan ze overal een passende oplossing creëren om te drinken.

Afbeelding34
Het assortiment plastic rietjes dat Margriet van Kampenhout in een plastic zakje bij zich heeft als ze buitenshuis is. Ze gebruikt verschillende lengtes en breedtes rietjes om te kunnen drinken. Foto: Eline Pollaert. Beeld door: Eline Pollaert

Het gaat niet over rietjes

In een speciale aflevering van Ziek. De podcast betogen Eline Pollaert en Tamar Doorduin dat plastic rietjes niet verboden mogen worden voordat er een goed alternatief beschikbaar is. Beluister hieronder de aflevering die ze over het Europese verbod op wegwerpplastic opnamen.

Bron: soundcloud.com

Het wegvallen van plastic rietjes kan verstrekkende en gevaarlijke gevolgen hebben. Jongeling vertelt dat ze samen met een gehandicapte vriendin besloot om metalen rietjes te testen: “Ineens videobelde zij me, ze zat onder het bloed. Het rietje was door haar lip heen gegaan omdat ze een spasme kreeg. Dat heb ik zelf ook al meerdere keren meegemaakt.” In Engeland is er zelfs al een gehandicapte vrouw overleden nadat ze ten val kwam op een metalen rietje.

Een luisteraar van Ziek. De podcast liet via Twitter weten dat zij en haar begeleiders inmiddels op één na alle alternatieven geprobeerd hebben, maar dat geen van alle tot nu toe toereikend waren. Als ook metalen rietjes met een siliconen tip niet werken voor haar, kan ze na het verbod op plastic rietjes alleen nog via een sonde vloeistof binnenkrijgen.

Mensen zonder chronische ziekte of handicap stellen verschillende soorten oplossingen voor, bijvoorbeeld om rietjes op doktersvoorschrift beschikbaar te maken of om chronisch zieke en gehandicapte mensen hun eigen gehamsterde plastic rietjes mee te laten nemen als ze buitenshuis zijn. Hoe goed bedoeld ook, deze scenario’s veranderen niets aan het feit dat een nu vrij verkrijgbaar hulpmiddel wordt verboden. Ze werpen bovendien extra obstakels op voor een groep mensen voor wie het leven al in toenemende mate moeilijk wordt gemaakt en verschuiven de verantwoordelijkheid voor gelijkwaardige toegang tot de maatschappij naar het individu. Jongeling: “Het is de zoveelste stap ik die ik extra moet zetten en ik bén al zo moe.” De discussie over het verbieden van wegwerpplastic gaat om veel meer dan plastic rietjes; het gaat om inclusie.

Het aanstaande Europese verbod op wegwerpplastic is een belangrijke stap naar een duurzame wereld, maar chronisch zieke en gehandicapte mensen mogen hier niet de dupe van worden. In Nederland lijkt men zich nog nauwelijks bewust van de gevolgen die een verbod op plastic rietjes voor hen zou hebben. Daarom moet de weg naar duurzaamheid gepaard gaan met bewustwording. In het verbod moet een uitzondering worden opgenomen voor plastic rietjes, totdat er een volwaardig alternatief beschikbaar is. Want de wereld waar we naar streven is niet alleen duurzaam, maar ook rechtvaardig.

Met speciale dank aan Tamar Doorduin. We bedanken Birgit Jongeling, Margriet van Kampenhout, Erik van Uden, Renée Tuijnman, Xandra Koster en Emma Binnendijk voor hun hulp bij de totstandkoming van dit artikel.

Plastic-diamonds_2100x1118

Wetgever wil producent nog geen pijn doen

Is de nieuwe wegwerpwet wel effectief, als het productie niet aan banden legt?

javardh-1053568-unsplash

Het EU-verbod op wegwerpplastic is nog geen reden voor een feestje

De EU focust haar strijd tegen plastic afval onterecht op individuen

IMG-20190802-WA0012-01

Over de auteur

Eline Pollaert is religiewetenschapper en historica en werkt bij het Diversity Office van een Nederlandse universiteit. Ze maakt samen met …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief