Afgelopen jaar beheerden alle Nederlandse pensioenfondsen samen zo’n 1340 miljard euro voor ons. Investeren ze dat in bedrijven die de goedkeuring van de duurzame burger kunnen wegdragen? Niet per se. In 2018 onthulde OneWorld in samenwerking met Milieudefensie dat het ABP-pensioenfonds (voor overheid en onderwijs) betrokken was bij de kap van regenwoud voor een palmolieplantage in Papua, Indonesië. Deelnemers aan het pensioenfonds reageerden geschokt: ‘Echt afschuwelijk en ik ben er als ambtenaar verplicht ‘klant’.’

Niet iedereen maakt er een punt van waar zijn pensioengeld terechtkomt, zolang het maar voldoende oplevert. Maar de groep Nederlanders die niet wil dat hun geld naar verkeerde zaken gaat, groeit snel. Trouw liet het onderzoeken in 2015, het jaar van de Klimaattop in Parijs. Zes op de tien Nederlanders wilden volgens dit onderzoek dat hun pensioenfonds stopt met het beleggen in steenkool, gas en olie om de CO₂-uitstoot te beperken. Nog veel meer ondervraagden spraken zich uit tegen beleggingen in de wapen- en tabaksindustrie, en bedrijven die gebruikmaken van kinderarbeid. Opvallend was dat de meeste mensen voor duurzaam investeren waren, zelfs als dit zou leiden tot hogere pensioenpremies of lagere pensioenen.

Clusterbommen

Tot nu toe stonden maar weinig mensen erbij stil dat pensioenfondsen ook fout konden investeren. Duurzaam is een relatief nieuw begrip in de pensioenwereld. In 2006 ontdekten journalisten van tv-programma Zembla dat Nederlandse pensioenfondsen 229 miljoen euro hadden geïnvesteerd in clusterbommen en 59 miljoen in landmijnen. Het leidde tot ophef en Kamervragen. ‘Clustermunitie is verwerpelijk wapentuig, maar we hebben voor onszelf geen richtlijnen die ons verbieden om daarin te beleggen’, reageerde ABP destijds.

Zo’n reactie zul je vandaag de dag niet snel meer horen. Het maatschappelijk bewustzijn groeit als het gaat om de ethische kant van investeringen. Ook binnen de pensioenfondsen zelf heeft duurzaamheid een prominentere plek op de agenda gekregen. Zo zijn de vijf grootste pensioenfondsen gestopt met alle beleggingen in tabak en kernwapens. Pensioenfonds PMT (voor metaal en techniek) stopte eind 2018 met het beleggen in porno, omdat klanten dat ongepast vonden.

In december 2018 ondertekenden 74 Nederlandse pensioenfondsen (Nederland telt er enkele honderden, waaronder veel kleintjes) een convenant om duurzamer te gaan beleggen. Ze zeggen af te willen van bedrijven die mensenrechten schenden of milieuschade veroorzaken. Dat is lastig, erkennen de fondsen zelf, omdat je als investeerder niet altijd zicht hebt op hoe een bedrijf aan de andere kant van de wereld werkt. Ze hopen dat ze door samen te werken meer druk op bedrijven kunnen uitoefenen. Gewoon doorgaan, ondanks maatschappelijke kritiek, is geen optie meer. Op de onthullingen van OneWorld en Milieudefensie reageerde ABP met een persbericht: ‘Wij nemen die kritiek serieus en ondernemen actie.’

Dat je als pensioenfonds de macht hebt om bedrijven een duw te geven, laat de Climate Action 100+ zien, een collectief van investeerders waar bijvoorbeeld ABP en Robeco deel van uitmaken. Robeco nam het voortouw in gesprekken met Shell over verduurzaming. Druk vanuit de Climate Action 100+ zorgde ervoor dat Shell eind 2018 met concrete stappen kwam. Zo worden bonussen voor topmanagers gekoppeld aan vermindering van de CO₂-uitstoot.

Toch moeten de pensioenfondsen volgens critici nog heel wat stappen maken op het gebied van mensenrechten en milieu. Zo vindt de Vereniging van Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling (VBDO) dat de fondsen te weinig doen om dwangarbeid tegen te gaan. Milieuorganisaties vinden dat de pensioenfondsen nog te veel beleggen in bedrijven die wereldwijd ernstige schade toebrengen aan natuurgebieden. Milieudefensie voerde actie tegen ABP vanwege de investeringen in palmoliebedrijven en Greenpeace riep PFZW in 2018 op te stoppen met beleggen in teerzandolie. Bij het winnen daarvan komen veel meer broeikasgassen vrij dan bij het winnen van conventionele olie.

Wie moet je geloven?

Er bestaat geen algemeen geaccepteerd keurmerk voor pensioenfondsen. Drie verschillende partijen leggen de pensioenfondsen langs de duurzame meetlat, maar alle drie komen ze tot andere conclusies. Een pensioenfonds dat in de ene rangorde lof oogst, scoort in een andere ranking een dikke onvoldoende.

De jaarlijkse Benchmark Pensioenfondsen van de VBDO is positief over de Nederlandse pensioenfondsen. De fondsen kunnen sterren halen voor maatschappelijk verantwoord beleggen. In de meest recente lijst staat ABP bovenaan, gevolgd door PFWZ (zorg en welzijn), Bpf (bouw) en BPL (agrarisch). Alle vier scoren ze de maximale vijf sterren. Dat staat in schril contrast met de twee andere rankings: het Eerlijk Pensioenlabel en het pensioenklimaatlabel van Fossielvrij NL.

Pensioenfondsen zijn te vaag over wat ze willen van bedrijven waarin ze beleggen

Het Eerlijk Pensioenlabel, dat in maart 2019 werd gelanceerd en met rapportcijfers van 1 tot 10 werkt, geeft alle pensioenfondsen namelijk een zware onvoldoende. Het label is een initiatief van Amnesty International Nederland, Milieudefensie, Oxfam Novib, PAX en World Animal Protection. Bij het samenstellen is gekeken naar de beleggingen van de tien grootste pensioenfondsen van Nederland. Dat wil zeggen: de fondsen met de meeste deelnemers. Investeren ze in bedrijven die goed omgaan met mens, dier en milieu of valt er het nodige te verbeteren als het gaat om duurzaamheid?

Het meest gegeven cijfer in het Eerlijk Pensioenlabel is een 1, ofwel zeer slecht. De tien beoordeelde fondsen krijgen allemaal een 1 voor dierenwelzijn en een 1 voor natuur. PFWZ en PME (voor de metaal- en elektrotechnische industrie) hebben het hoogste gemiddelde cijfer: een 2,8. Volgens de fondsen deugt het Pensioenlabel niet.

Zo stond eerder in 2019 in de Volkskrant een artikel waarin ABP het niet eens was met de werkwijze van het Eerlijk Pensioenlabel en de betrouwbaarheid van dit label in twijfel trok. ‘Wij publiceren doorgaans alleen het beleid op hoofdlijnen en principes, niet op de onderliggende criteria. De onderzoekers nemen vervolgens aan dat deze criteria niet bestaan’, reageerde ABP in de krant. Cor Oudes van het Pensioenlabel verdedigde zich in datzelfde artikel. Hij vindt dat pensioenfondsen te vaag zijn over wat ze willen van bedrijven waarin ze beleggen. Ze zouden harde eisen mogen stellen als het gaat om mensen en milieu.

Ook in de ranking van Fossielvrij NL komen de pensioenfondsen er niet goed vanaf. Fossielvrij NL is een burgerbeweging die publieke instellingen, waaronder pensioenfondsen, oproept om hun banden met kolen-, olie- en gasbedrijven te verbreken. De beweging heeft een eigen pensioenklimaatlabel, dat laat zien of pensioenfondsen rekening houden met het Klimaatakkoord van Parijs. Pensioenfonds BPL scoort redelijk, vijf andere fondsen scoren matig. De grootste groep valt onder de categorie ‘niet transparant’. Fossielvrij NL heeft verschillende campagnes lopen om pensioenfondsen fossielvrij te krijgen. Zo hebben meer dan 10.000 ABP-deelnemers inmiddels een petitie ondertekend waarmee ze hun pensioenfonds vragen om niet meer te investeren in olie, gas en kolen.

Niks te kiezen

Anders dan bij een energieleverancier of bank, kun je je ongenoegen over je pensioenfonds niet kenbaar maken door over te stappen naar een andere aanbieder. In bijvoorbeeld Zweden en Australië mogen werknemers zelf een pensioenfonds kiezen, maar in Nederland kan dat niet. In loondienst ben je afhankelijk van de keuze die jouw bedrijf maakt. Als werknemer lukt het vrijwel nooit om je te onttrekken aan de pensioenregeling van je werkgever. Je kunt niet zeggen: ik doe niet mee. Er valt dus weinig te kiezen.

Hoe werkt een pensioenfonds?

In Nederland kennen we sinds 1957 de Algemene Ouderdomswet (AOW). Dat is een staatspensioen: een uitkering die je krijgt van de overheid en waar iedereen vanaf een bepaalde leeftijd recht op heeft. De AOW geeft je een basis om te leven en vult je maandinkomen aan. Bijna iedereen met een vaste baan heeft een pensioenregeling via de werkgever. Via een maandelijkse premie bouw je pensioen op. Een pensioenfonds lijkt op een spaarrekening of een verzekering, maar er is een belangrijk verschil: de uitkering is niet gegarandeerd. Is het vermogen van een pensioenfonds te laag, dan kan het pensioen verlaagd worden.

In de zomer van 2019 berichtte De Nederlandsche Bank nog dat veel pensioenfondsen kampen met financiële tekorten vanwege de lage rentestand. De kans is groot dat de pensioenuitkeringen van een aantal fondsen verlaagd worden, mogelijk al in 2020.

Soms heeft ook je werkgever geen of weinig keuze. Bepaalde bedrijfstakken zijn namelijk gebonden aan specifieke pensioenfondsen. Zo nemen werkgevers in de uitzend-, payroll- en detacheringsbranche deel aan de pensioenregeling van StiPP. Ook bestaan er verplichte beroepspensioenfondsen voor bijvoorbeeld de gezondheidszorg en de haven.

In de politiek klinken af en toe stemmen om deelnemers van pensioenfondsen meer inspraak te geven in waarin hun pensioenfonds belegt. Zo ligt er bij de Tweede Kamer sinds eind 2018 een wetsvoorstel van D66 om de inspraak van deelnemers te vergroten, maar voorlopig is er nog niets wettelijk vastgelegd. De politiek houdt zich nu vooral bezig met de vraag óf we straks nog wel pensioen hebben.

Wat kun je doen?

Dat je vastzit aan het pensioenfonds van je werkgever, betekent niet dat je geheel machteloos bent. Hoe meer mensen laten blijken dat ze tegen foute investeringen zijn, hoe meer druk de pensioenfondsen zullen voelen om het goed te doen. Je kunt je pensioenfonds erop aanspreken wanneer het jouw geld gebruikt voor zaken die indruisen tegen je normen en waarden. Dat kun je op persoonlijke titel doen, bijvoorbeeld via sociale media met een hashtag naar jouw pensioenfonds.

Geen pensioenregeling?

Heb je geen pensioenregeling, bijvoorbeeld omdat je ZZP’er bent, of vertrouw je er niet op dat je pensioen later hoog genoeg zal zijn? Er zijn ook andere manieren om ervoor te zorgen dat je kunt rondkomen op je oude dag.

Je kunt in plaats van je inkomsten te verhogen, je lasten verlagen. Misschien kun je je hypotheek (gedeeltelijk) aflossen waardoor je goedkoper woont. Als je er het geld voor hebt, kun je investeren in duurzame maatregelen zoals isolatie of zonnepanelen, zodat je straks minder betaalt aan energie en je huis in waarde vermeerdert. Wie huurt, is wat duurzame investeringen betreft afhankelijk van de verhuurder. Je kunt, eventueel samen met andere bewoners, de verhuurder proberen over te halen om duurzame maatregelen te nemen.

Of ga zelf beleggen of sparen. Sparen kun je doen op een gewone spaarrekening. Dat is eenvoudig en je kunt altijd bij je geld. Het nadeel daarvan is dat je vermogensbelasting betaalt als je een groot bedrag op je rekening hebt staan (meer dan € 30.360 in 2019). Om dit te voorkomen kun je op een andere manier sparen, bijvoorbeeld via een lijfrenteverzekering of lijfrentespaarrekening (banksparen).

Je bent niet geheel machteloos en protesteren heeft wel degelijk effect

Ook via petities kun je je stem laten horen. Petities tegen investeringen in fossiele energie vind je op de website van Fossielvrij NL. Je kunt de petitie van Greenpeace tegen teerzandolie ondertekenen.

Protesteren heeft wel degelijk effect. Toen OneWorld schreef dat ABP investeerde in een bedrijf dat regenwoud kapt voor een palmolieplantage, leidde dit tot media-aandacht en boze reacties van klanten. Kort daarna besloot ABP het bedrijf niet meer op te nemen in de beleggingsportefeuille. ABP reageerde later in Down to Earth, het magazine van Milieudefensie: ‘We beheren het pensioen voor 2,9 miljoen mensen, en zij kunnen inderdaad niet overstappen. Maar dat dwingt ons juist verantwoording af te leggen. Wat hebben zij straks aan hun pensioen als de wereld niet leefbaar meer is?’

Dit artikel verscheen eerder in OneWorld-magazine.

cc-Mighty-Boundary-between-the-palm-oil-plantation-owned-by-Posco-Daewoos-PT-Bio-with-still-intact-forests-5-june-2016_preview

Ons grootste pensioenfonds betrokken bij kap regenwoud

Ruim 27.000 hectare tropisch regenwoud ging tegen de vlakte voor één palmolieplantage…

snow-covered-body-of-water-2356050

Welke zorgverzekering zorgt voor een gezonde planeet?

Welke zorgverzekeraar moet je kiezen als je geeft om mens- dier- en natuurvriendelijkheid?

0

Over de auteur

Freelance journalist

Ilse is adjunct hoofdredacteur van het tijdschrift Genoeg. Ook schrijft ze artikelen voor Vara Kassa Magazine, Plus Magazine en …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief