Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

De oorlog in Oekraïne maakt duidelijker dan ooit hoe afhankelijk de Europese Unie is van Russische grondstoffen. In 2020 importeerde de EU een kwart van haar ruwe olie en 40 procent van haar gas uit Rusland. De helft van de steenkool die we gebruikten, kwam volgens de statistieken uit 2019 ook uit Rusland. Vooral Duitsland (voor de helft), Italië (46 procent), Finland en Letland (ruim 90 procent) zijn momenteel van Russisch gas afhankelijk. Die afhankelijkheid maakt kwetsbaar, concluderen EU-leiders.

In 2021 verdiende Rusland nog 9,1 biljoen roebel – 108 miljard euro – aan de export van gas en olie. Dat is goed voor 36 procent van het totale budget van het land. De afgelopen weken sloeg Europa aan het zoeken naar andere leveranciers. Voorstanders van een snellere duurzame transitie naar een gasloze samenleving zagen een opening. Onderzoeker Olivia Lazard van de denktank Carnegie Europe: “Europa zal een afweging moeten maken tussen de lange en de korte termijn, maar op de lange termijn kán de oorlog in Oekraïne de transitie versnellen.” Is dat inderdaad een reële mogelijkheid?

‘Kritieke grondstoffen’

Voor de energietransitie zijn zogeheten ‘kritieke grondstoffen’ nodig. Dat zijn grondstoffen die onmisbaar zijn, maar (nog) niet in voldoende hoeveelheid binnen de EU gewonnen kunnen worden. Met name kobalt, grafiet, lithium, mangaan, koper en nikkel zijn nodig voor batterijen (en elektrische auto’s), aluminium en zeldzame aardmetalen voor windturbines en onder meer gallium en tellurium voor zonnepanelen.

Het winnen van die grondstoffen leidt tot milieuschade. Onder andere in Bolivia, Chili en Argentina heeft de ‘lithiumkoorts’ het landschap verwoest. Door het dumpen van grote hoeveelheden zout in meren raakte de bodem verzuurd en het land onvruchtbaar. Maar dit is, volgens Lazard, geen argument om bij steenkool te blijven. “Het gaat om ons voortbestaan op aarde. We moeten onze uitstoot verminderen”.

China besefte al vroeg dat de wereld dergelijke kritieke grondstoffen in grote mate nodig zou gaan hebben. “Nu is de rest van de wereld ook aan een race begonnen om toevoer ervan veilig te stellen”, zegt Lazard. De EU is al een tijd aan het kijken naar mogelijkheden binnen Europa, om niet afhankelijk te worden van China. En daar komt Oekraïne weer in het verhaal: “Vorig jaar sloot de EU een overeenkomst met Oekraïne (een ‘strategisch partnerschap’ om de aanvoerketen van grondstoffen te verbeteren, red.). Dat land is rijk aan tal van grondstoffen die van belang zijn voor de ‘decarbonisatie’.”

“Deze samenwerking bracht Oekraïne dichter bij Europa en dat wil Poetin niet.” Lazard benadrukt dat de deal geen directe aanleiding vormde tot de Russische agressie, maar gelooft wel dat Poetin het in aanloop naar de invasie van Oekraïne in overweging nam. Het past in een bredere trend van Poetins gedrag, zegt zij. “Ruslands agressie bevestigt de totale onverschilligheid van het land voor de risico’s die de klimaatcrisis met zich meebrengt. Poetin staat zo opnieuw in de weg van klimaatacties.”

Alternatieve productielanden

Ook de voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen voelt voor een snellere overgang naar hernieuwbare energie. De Europese Commissie combineert dat streven met het beteugelen van de stijgende energieprijzen en het diversifiëren van leveranciers. De Poolse premier Mateusz Morawiecki liet bijvoorbeeld aan de Europese Commissie weten dat zijn land meer steenkool uit Australië zou kunnen importeren. Maar dat stuit op andere bezwaren: Australië zou, samen met enkele andere landen, proberen het VN-Klimaatpanel (IPCC) te frustreren om de eigen economische belangen te verdedigen. Dit terwijl het IPCC recent nog waarschuwde dat de klimaatcrisis de wereld harder zal raken dan voorheen werd verwacht.

De Amerikaanse fossiele lobby besteedde miljoenen dollars aan het zaaien van publieke twijfel over de wetenschap achter klimaatverandering

Een ander productieland waar de EU naar kijkt zijn de Verenigde Staten. Dat wringt: na China zijn de VS de grootste vervuiler ter wereld (met India en Rusland op respectievelijk de derde en vierde plek). Maatregelen om de uitstoot van broeikasgassen tegen te gaan worden er regelmatig tegengehouden door een machtige ‘fossiele lobby’. “Door steenkool van de VS aan te kopen versterken we die lobby”, aldus Lazard. De Amerikaanse fossiele lobby besteedde al miljoenen dollars aan het beïnvloeden van wetgevers en het zaaien van publieke twijfel over de wetenschap achter klimaatverandering.

De EU moet goed nadenken van wie en in welke mate het in de nabije toekomst afhankelijk wil worden, zegt Lazard. Voor gas zou Europa behalve bij de VS bijvoorbeeld bij Qatar kunnen aankloppen, stelt zij. Het emiraat is, samen met Australië, de grootste exporteur van vloeibaar aardgas ter wereld. Maar de emir van Qatar heeft al aangekondigd dat zijn land niet in staat is om op korte termijn in zijn eentje aan de enorme vraag van de EU te voldoen.

Het verminderen van de energieafhankelijkheid van Rusland zou de EU €100 miljard kunnen kosten

Zakendoen met de oliestaat zou bovendien betekenen dat de EU de ogen sluit voor een reeks aan mensenrechtenschendingen: van machtsmisbruik en uitbuiting van arbeidsmigranten tot het wettelijk vastgelegde mannelijke voogdij in het huwelijk, waardoor gehuwde vrouwen nauwelijks rechten hebben. Hetzelfde geldt voor Saudi-Arabië: kroonprins Mohammed bin Salman zet niet alleen zijn bevolking onder druk, maar blijft ook Jemen bombarderen.

Een nieuw IJzeren Gordijn

Volgens Marcus Siddi, hoogleraar Wereldpolitiek aan de Universiteit van Helsinki en Tempere, is het onrealistisch om op korte termijn onafhankelijk te worden van Rusland. “De EU kan gas van elders exporteren, maar het gaat ons veel meer kosten.” Het verminderen van de energieafhankelijkheid van Rusland zou de EU €100 miljard kunnen kosten, berekenden onderzoekers van denktank Bruegel: €50 miljard om de reserves weer op te bouwen, €25 miljard extra kosten voor het aanboren van duurdere, niet-Russische voorraden plus €25 miljard om de distributie binnen de EU te organiseren. Onderzoekers vragen zich af hoe deze kosten zullen worden verdeeld onder privébedrijven, eindgebruikers en overheden en afzonderlijke EU-lidstaten.

Voorlopig zal de EU dus nog wel even Russische grondstoffen blijven aankopen. De economische greep van Rusland is nu eenmaal te stevig. De Duitse bondskanselier Olaf Scholz beweert dat ‘Europa Russische energie nodig heeft om de voorzieningszekerheid te waarborgen’. Volgens hem zijn er op dit moment geen alternatieven voor Russische bevoorrading. Ook premier Mark Rutte tempert de verwachtingen: “Het reduceren van onze afhankelijkheid vergt tijd.” Tijd die we niet hebben, aldus Lazard.

Als we plots geen zaken meer met Poetin doen, kan de situatie escaleren

De EU bekijkt overigens niet voor het eerst hoe het onafhankelijk(er) kan worden van Russische brand- en grondstoffen. Dit is volgens Lazard wel het uitgelezen moment om knopen door te hakken en de energietransitie door een geopolitieke lens te benaderen. “Poetin tracht ons in een hoekje te duwen, zodat we geen andere keuze hebben dan Russische grondstoffen te blijven importeren. Die politiek van afhankelijkheidsrelaties heeft Rusland gemeen met China – dat met zijn ‘Nieuwe Zijderoute’ zijn positie versterkt in landen die rijk zijn aan kritieke grondstoffen.”

Hoogleraar Siddi roept juist op tot voorzichtigheid. “Als we plots geen zaken meer met Poetin doen, kan de situatie escaleren. Laten we niet vergeten dat we met een nucleaire macht te maken hebben. Als we een nieuw IJzeren Gordijn creëren door het contact met Poetin en zijn navolgers te verbreken, dan riskeren we dat er binnen tien jaar veel meer vluchtelingen zijn dan nu – door de klimaatcrisis.” Als we een duurzame energietransitie willen, zegt Siddi, zullen we moeten samenwerken – ook met Rusland.

Wat hoge energieprijzen te maken hebben met de prijs van je brood

Hoge energieprijzen leiden tot hogere voedselprijzen – voor de productie ervan is immers energie nodig. Rusland wil in de toekomst andere landen afhankelijk van zichzelf maken door ‘broodmand’ van Europa en mogelijks de rest van de wereld te worden. Oekraïne beschikt over de vruchtbaarste landbouwgrond in Europa. Het land is de grootste exporteur van zonnebloemolie wereldwijd en de op zeven na grootste exporteur van tarwe – die komt vooral in het Midden-Oosten en het noorden van Afrika terecht. De Russische invasie heeft deze toeleveringsketens al aanzienlijk verstoord.

Lazard: “We weten dat voedselonzekerheid sociale onrust verhoogt. Denk maar terug aan de Arabische Lente. In die tijd importeerden landen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika al meer voedsel per hoofd van de bevolking dan enige andere regio ter wereld. De prijsvolatiliteit is onhoudbaar geworden voor kwetsbare bevolkingsgroepen. Zo kunnen ook de hoge energie- en voedselprijzen ten gevolge van de oorlog in Oekraïne na een tijd in verschillende Europese landen voor onrust zorgen.”

Twee personen in witte pakken staan op een hoge witte boot. Ze staan met hun rug naar de camera en ze kijken naar een klein zwart rubberbootje vol met mensen. Deze mensen hebben allemaal reddingsvesten aan en zwembanden vast.

Hoe Europa mensenrechten offert met steeds meer ‘migratiedeals’

Hoe Europa keer op keer mensenrechtenschendingen veroorzaakt.

doomsday_prepping_ingekleurd3

Hoe bereid ik me voor op een klimaatramp?

Rosa Boland liet zich inspireren door kunst en een gesprek met een doomsday prepper.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Over de auteur

Ula is journalist en storyteller. Ze studeerde literatuur en onderzoeksjournalistiek en schrijft graag over migratie en duurzaamheid.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief