Europa mag er dan trots op zijn dat haar CO2-uitstoot afneemt; de vervuiling gaat buiten de grenzen gewoon door. Zo steunt Nederland nog steeds op grote schaal fossiele activiteiten op andere continenten. Dat gaat niet om klein bier: voor 2 miljard euro per jaar worden Nederlandse bedrijven door de overheid geholpen met fossiele brandstofprojecten in landen zoals Mozambique, Brazilië, Tanzania, Nigeria, Maleisië en Egypte.

Er gaat twee keer meer Nederlandse subsidie naar fossiel dan naar duurzame energie

Wereldwijd wordt de fossiele industrie volgens het Internationaal Monetair Fonds (IMF) gesubsidieerd met het duizelingwekkende bedrag van 5000 miljard euro. Dat is tegen de afspraken van het Parijsakkoord in, benadrukt Joyeeta Gupta, hoogleraar milieu en ontwikkeling aan de Universiteit van Amsterdam: “Nederland en andere westerse landen beschermen hun eigen economie door via goedkope leningen de fossiele industrie elders te steunen.” Maar bij het Parijsakkoord is juist afgesproken dat landen hun financiering in lijn moeten brengen met een broeikasgasarme en klimaatveerkrachtige ontwikkeling. “Dat geldt dus voor je binnen- én buitenlandbeleid.” Afgelopen jaar tikte de Europese Commissie Nederland nog op de vingers omdat er twee keer meer subsidie naar fossiel gaat dan naar duurzame energie.

m6G-drvg
Rivierdelta in Mozambique. Beeld door: Shuttertock/Toby Grayson

Nederlandse steun

Hoe werkt de Nederlandse steun? De 2 miljard euro loopt grotendeels via exportkredietverzekeringen (ekv’s) – simpel gezegd is dat een verzekering die het voor bedrijven makkelijker en minder risicovol maakt om in het buitenland zaken te doen. Stel, een Nederlandse baggeraar wil een oliepijpleiding aanleggen voor de kust van Venezuela. Als het bedrijf dan zo’n verzekering afsluit bij de Nederlandse staat (via staatsverzekeraar Atradius DSB), dan zijn de financiële risico’s afgedekt en maakt het bedrijf meer kans op bankleningen. Atradius verzekert fossiele projecten voor gemiddeld 1,5 miljard per jaar. Op een vergelijkbare manier steunen ook ontwikkelingsbanken zoals FMO (voor ruim de helft in handen van de Nederlandse overheid) fossiele projecten. Zo goed als alle grote landen, van de G20 tot Afrikaanse staten, werken met dit soort verzekeringen.

Als een project met een Nederlandse ekv mislukt, dan is het de Nederlandse staatskas die garant staat. De bedrijven betalen premies voor de verzekering, dus dat bedrag kan in zo’n geval worden aangesproken, maar het is niet altijd genoeg. “In de praktijk zal Nederland proberen het geld te verhalen op het land waar het project mislukt is, dat daardoor extra in de problemen kan raken”, zegt Niels Hazekamp, beleidsadviseur bij milieu- en mensenrechtenorganisatie Both Ends. “Hoe vaak zoiets voorkomt is niet eenvoudig te zeggen, maar wel enkele keren per jaar.”

Nederlandse bedrijven krijgen 2 miljard per jaar voor fossiele projecten in Afrikaanse landen

Hazekamp, die al langer onderzoek doet naar ekv’s, merkt op dat een drijvend olieplatform al snel een miljard euro kost. “Daar kun je een hoop windmolens van neerzetten!” Het frustreert hem dat het kabinet in 2019 heeft beloofd om de steun aan fossiel ‘geleidelijk’ af te bouwen, maar dat er voor ekv’s een uitzondering is gemaakt. “Juist met die verzekeringen zouden we duurzame, innovatieve projecten moeten ondersteunen.”

Miljoenen subsidies voor fossiele industrie

Subsidies (ook in de vorm van onder andere belastingvoordeel, publieke financiering en investeringen door staatsbedrijven) voor fossiele brandstoffen en fossiele elektriciteit in Nederland (in miljoen euro, gemiddelde in 2014-2016).

Productie olie en gas 1108
Productie kolen 0
Elektriciteit opwekken 513
Transport 3529
Industrie/bedrijven 127
Landbouw 100
Meerdere activiteiten (of onduidelijk) 12
Meerdere activiteiten buiten de EU 2218
Totaal 7586

Veel van het subsidiegeld gaat naar de luchtvaart (vrijstelling kerosinebelasting), de glastuinbouw (vrijstelling energiebelasting) en de bijstook van biomassa in kolencentrales.

Bron: Overseas Development Institute, Climate Action Network Europe

Maar als wij dat olieplatform niet bouwen, dan doet een ander buitenlands bedrijf het wel, is de tegenwerping van de Nederlandse regering. Fossiel is nog altijd een belangrijk onderdeel van de Nederlandse economie, benadrukt het ministerie van Financiën in reactie op vragen van OneWorld. Het ministerie verwijst naar verschillende Kamerbrieven waarin de regering expliciet zegt dat het uitfaseren van verzekeringen voor alle investeringen die te maken hebben met fossiel ‘een brug te ver gaat’.

‘Het enige effect zou het verdwijnen van werkgelegenheid en productie uit Nederland zijn’, schreef staatssecretaris Vijlbrief in een schriftelijke beantwoording van Kamervragen in maart 2020. Ontwikkelingsminister Sigrid Kaag voegde daar een maand later in een Kamerbrief aan toe dat een buitenlands bedrijf dat de klus in onze plaats oppakt, ‘misschien niet onze strikte milieu- en sociale voorwaarden hanteert.’

Nederland heeft als klimaatdoel om de toegang tot duurzame energie in ontwikkelingslanden te vergroten. Maar bij een miljarden-business als fossiel wil niemand het braafste jongetje van de klas zijn. Laat staan er als eerste uitstappen. “Iedereen wijst naar elkaar”, zegt Hazekamp. En ondertussen worden er nieuwe olie- en gasvelden ontgonnen.

‘Verdient Uganda geen schone lucht?’

pb6s4YDA
Beeld door: Tom Laffay

Diana Nabiruma is hoofd communicatie bij het Africa Institute for Energy Governance (AFIEGO), een ngo die zich inzet voor een eerlijk energiebeleid voor de meest kwetsbaren.

“Wij promoten het recht op schone energie in het Grote Merengebied, juist op plekken waar nu fossiele projecten lopen. In het westen van Uganda staan een groot olieproject en een 1500 kilometer lange pijpleiding op de planning. Deze regio staat bekend om haar unieke biodiversiteit en is belangrijk voor het levensonderhoud van duizenden mensen, maar er zit dus ook olie in de grond.

De afbakening van land en hervestiging van gemeenschappen is al begonnen. Mensen zitten nu te wachten tot het project begint en kunnen ondertussen niets met hun land; een huis bouwen of koffie gaan verbouwen heeft geen zin want straks moeten ze weg. Alles ligt stil en de compensatie laat op zich wachten.

Reacties van de bevolking zijn wisselend. De gemeenschappen die nu wachten op compensatie worden ongeduldig. Maar er zijn ook mensen die uitkijken naar het extra geld dat straks gaat rollen en de beloofde banen. Onze regering wil de olie-inkomsten en zegt dus: ‘Als we dit niet doen, dan blijven onze jongeren werkeloos’. Maar dat is een leugen. Wat denk je van landbouw, waar al 72 procent van de jongeren in werkt. Waarom investeren we in die sector niet in eerlijke en duurzame banen?

Geen enkel arm land is er met olie- en gas-winning op vooruit gegaan. Maar toch zegt de Wereldbank dat fossiel voor ons in het Zuiden een ‘noodzakelijke investering’ is. Ook de Europese landen, die thuis afspreken om voor hernieuwbare energie te gaan, zien in Uganda fossiel als ontwikkelingsmiddel. Maar verdienen wij dan geen schone lucht of een goede gezondheid?

De bevolking moet eerlijk geïnformeerd worden; niet alleen over de banen die je zult creëren, maar ook over de klimaatimpact van het project. En laat ons dan beslissen wat wij willen.”

Gas uit Mozambique

Op deze manier creëert Nederland verliezers van de groene energietransitie, zeggen activisten van over de hele wereld. Juist in de landen waar gas- en olie worden gewonnen en waar de gevolgen van klimaatverandering nu al voelbaar zijn. “Wij strijden hier keihard voor hernieuwbare energie en een eerlijke transitie, maar we voelen ons tegengewerkt door al dat geld dat tegelijkertijd deze kant opkomt om de fossiele sector te steunen”, hoort Isabelle Geuskens van Milieudefensie van partners.

Nu het moeilijker wordt om fossiele investeringen in het Noorden te doen, komen de grote fossiele bedrijven hierheen

Afrika kent geen enkel voorbeeld van een land dat op een goede manier is ontwikkeld door olie- of gas”, zegt Daniel Ribeiro van de Mozambikaanse milieuorganisatie Justiça Ambiental. “Maar nu het moeilijker wordt om fossiele investeringen in het Noorden te doen, komen de grote fossiele bedrijven hierheen. Dat moet stoppen. Ook wij hebben recht op een omslag naar hernieuwbare energie.” Datzelfde geluid laat de Just Energy Transition horen, een wereldwijde beweging van activisten uit onder meer Uganda, DRC, Nigeria, Togo, India, Guatemala, Bolivia en Argentinië, die pleit voor een eerlijke energietransitie.

Zg2l0u4A
Kustbewoners zoeken bij eb naar octopus aan de Mozambikaanse Cabo Delgado. Beeld door: Alamy

In Mozambique, waar volgens de Verenigde Naties 72 procent van de bevolking in armoede leeft, is in 2011 een gigantisch nieuw gasveld ontdekt. De internationale gasindustrie heeft 50 miljard dollar aan investeringen gepland om het gas in kustprovincie Cabo Delgado op te pompen. Om de verhoudingen duidelijk te maken: dat is bijna 3,5 keer het bruto binnenlands product van Mozambique (14,7 miljard dollar in 2018). Het eerste gas is waarschijnlijk in 2024 klaar voor levering.

Vissersgemeenschappen mogen niet meer de zee op nu een Amerikaans bedrijf voor de kust moet boren

Volgens de Nederlandse overheid en de ambassade in hoofdstad Maputo kan het gas het kustland een broodnodige ontwikkelingsimpuls geven. De begroting van Mozambique is deels afhankelijk van donorgeld en zit economisch in een dip door een gigantisch corruptieschandaal waardoor het land snakt naar eigen inkomsten. De fossiele bedrijven brengen geld en werkgelegenheid, zo klinkt de argumentatie. Het idee is dat de BV Nederland ook mee kan profiteren. Nederlandse ondernemers zoals Shell en baggeraar Van Oord zijn al van de partij, net als Smit Lamnalco, een dienstverlener gespecialiseerd in werk op zee. Deze partijen hebben al contracten afgesloten om een deel van de werkzaamheden uit te voeren. Shell onderzoekt of het een Gas to Liquid plant (GTL; waarmee je gas omzet in benzine of diesel) neer kan zetten, een project van ongeveer 3 miljard dollar.

itL-j9sA
Een vissersdorp in Mozambique. Beeld door: Justin Chevallier/Alamy

De Mozambikaanse President Filipe Nyusi zei vorig jaar bij zijn herverkiezing expliciet dat hij er alles aan wilde doen om het gas-project succesvol te maken. Hij beloofde een fonds op te richten waarmee de gasopbrengsten aan de ontwikkeling van het land ten goede zouden komen. “Energievoorraden zouden een zegen moeten zijn, geen vloek”, zei hij volgens de Zuid-Afrikaanse krant The Citizen bij zijn inauguratie in 2019.

Cabo Delgado kampt met landonteigening en een gewelddadig conflict

Maar in onderzoeken van ngo’s en journalisten van Down to Earth Magazine en Follow the Money overheerst scepsis over de beloofde gouden bergen voor de Mozambikaanse bevolking. Landonteigening, afsluiting van visgronden en een lopend gewelddadig conflict; het zijn slechts enkele van de problemen waarmee Cabo Delgado kampt sinds de gaswerkzaamheden zijn begonnen. Zo mogen vissersgemeenschappen niet meer de zee op nu een Amerikaans bedrijf voor de kust moet boren.

Een dialoog tussen arriverende bedrijven als Shell en de bewoners ontbreekt, zo beschrijft Down to Earth: ‘Er is nooit tijd om samen te zitten’, zegt een bewoner van het dorp Quitunde. Bedrijven beloven in samenspraak met lokale gemeenschappen te werken, maar deze bewoner geeft aan nooit de kans te hebben gekregen met een vertegenwoordiger te praten over de toekomstplannen. Honderden huishoudens zijn verplaatst, maar volgens onder andere Both Ends verliep de compensatie voor verloren stukken grond chaotisch en wachten sommige bewoners nog steeds op geld.

KV7-nbhQ
Een meisje koopt vis in Palma aan de Mozambikaanse Cabo Delgado, waar langs de kust grote gasvelden worden ontgonnen. Beeld door: John Wessels/AFP Photo

Profiteren wij wel genoeg mee van deze vorm van ‘ontwikkeling’? is de vraag die Mozambikanen zich hardop stellen in contact met journalisten en ngo’s. Hazekamp van Both Ends betwijfelt het; 80 procent van het gas dat straks naar boven komt, wordt volgens hem geëxporteerd. “De gemaakte winst wordt nauwelijks belast.” Bovendien zit het land straks met een milieuprobleem; alleen de gasinstallaties zelf zullen al voor 10 procent van de CO2-uitstoot van Mozambique zorgen.

Ondertussen is bekend dat ook de Nederlandse overheid over-weegt om een van de gasprojecten in Cabo Delgado te steunen. Atradius DSB heeft een ekv-aanvraag liggen. Om welk bedrijf of bedrag het gaat is niet openbaar, wel zou de verzekeraar bezig zijn met een financiële, sociale en milieubeoordeling. Navraag van OneWorld bij het ministerie van Financiën leert dat deze ekv op dit moment niet is bevestigd.

'In Mozambique heeft één op de vijf mensen elektriciteit'

FHRsU1wA
Daniel Ribeiro

Daniel Ribeiro is bioloog, milieuactivist en mede-oprichter van milieuorganisatie Justiça Ambiental (JA!).

“Wat begon als een bezorgde club activistische vrienden is uitgegroeid tot een ngo die zich door heel Mozambique inzet voor milieuproblemen. Fossiele winningen en duurzaam energiebeleid staan bovenaan onze agenda.

70 procent van de Mozambikanen is zelf-voorzienend boer of visser. De natuur is hun belangrijkste werkgever. Dus het land, de ocea-nen en de rivieren is waar ze van leven. Maar dat staat door energieprojecten onder druk.

De situatie met het gasproject in Cabo Delgado is een zooitje. Dit soort grote energie-projecten gaat gepaard met landjepik, milieu-vervuiling en corruptie. Daar komt nu ook nog een gewelddadig conflict (jihadistische militan-ten plegen aanvallen in Noord-Mozambique, red.) bij. Voor heel veel mensen staat hun levens-onderhoud op het spel en de jongeren worden het meest geraakt. Er is geen goed onderwijssys-teem en straks is er ook geen land meer voor de volgende generaties. De boeren die zijn herves-tigd hebben een mooi huis gekregen ter com-pensatie, maar onvoldoende land om te over-leven. Dit gasproject is te belangrijk voor de regering dus wie er tegen protesteert kan op represailles rekenen. Onlangs is er nog een gemeenschapsleider die zijn land niet wilde opgeven verdwenen uit Cabo Delgado.

De omslag naar hernieuwbare energie gaat natuurlijk niet van de ene op de andere dag. Maar bedenk je wel; slechts 20 procent van de Mozambikanen heeft toegang tot elektriciteit. Dit is dus hèt moment om een duurzaam alter-natief te creëren. Net zoals wij in één keer naar mobiele telefonie zijn gegaan, moeten we nu de sprong naar hernieuwbaar maken en fossiel overslaan.”

Verslaafd aan olie en gas

Moet een land als Mozambique dan maar gaan zitten wachten tot er investeerders in hernieuwbare energie langskomen? Dat is een van de lastige vragen van dit debat, aldus hoogleraar Gupta. Vorig jaar sprak ze voor onderzoek naar fossiel in ontwikkelingslanden met Nederlandse ambassadeurs. Die benadrukten stuk voor stuk dat de landen het recht hebben zich te ontwikkelen.

Gupta vindt dat kortetermijndenken. “Natuurlijk kunnen landen nu snel veel geld verdienen met fossiel, maar uiteindelijk missen ze de kans op een duurzame toekomst.” De landen zullen tientallen jaren nodig hebben om gedane investeringen terug te verdienen, zegt Gupta, terwijl bij het Parijsakkoord is afgesproken dat ook opkomende landen over tien à twintig jaar moeten afbouwen. “Ik ben bang dat ze met een hoop schulden eindigen.”

Terwijl de wereld langzaam richting hernieuwbare energie beweegt, maken we minder welvarende landen afhankelijk van een exportproduct waar geen toekomst in zit, vat Laurie van der Burg het probleem samen. Ze is campagnevoerder bij Oil Change International, een organisatie die onderzoek doet naar de maatschappelijke kosten van fossiel. Van der Burg noemt de afhankelijkheid van fossiel gevaarlijk en wijst naar de kelderende olieprijs als gevolg van de coronacrisis. “Kijk naar Nigeria, dat voor 80 tot 90 procent leunt op olie en gas. Dat land heeft nu een groot begrotingstekort, en zonder inkomsten wordt het extra kwetsbaar voor de pandemie.”

Vergroenen én vergrijzen

Ondertussen is het beleid in Nederland om groene energieprojecten in het buitenland te stimuleren en zijn er plannen in de maak om de buitenlandse handel en de ekv’s te vergroenen. Als voorbeeld noemt de persvoorlichter van Financiën de steun voor een offshore windpark voor de kust van Taiwan. Maar vergroenen betekent niet automatisch stoppen met fossiel en dat maakt dat het vaak nog zoeken is naar de balans tussen groen praten en groen doen.

Zo staat in een beleidsdocument over ekv’s dat Nederland in 2018 geen ‘bovengemiddeld grote’ verplichtingen is aangegaan in de olie- en gaswereld. Maar een blik op de website van Atradius DSB leert dat er op zijn minst forse transacties zijn afgesloten: een olieplatform in Mexico wordt voor 224 miljoen dollar verzekerd en ruwe olieterminals in Oman krijgen een verzekering voor 304 miljoen dollar. “In 2018 ging 72 procent van de ekv’s nog altijd naar fossiel”, zegt Hazekamp. “Vergroenen kan alleen door te minderen op fossiel.”

Om de steun aan fossiel af te bouwen, is er actie nodig volgens de geïnterviewden. Beloftes zijn er genoeg – in het Parijsakkoord, het Nederlandse klimaatakkoord en de Duurzame Ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties. Ook in de Green Deal van Europa worden volgens Geuskens van Milieudefensie voor de zoveelste keer beloften gedaan over een omslag naar hernieuwbare energie. “Nu is het tijd voor serieuze steun aan hernieuwbare energieprojecten.”

Er zijn partijen die daarin het voortouw nemen. Zo schakelt de Europese Investeringsbank (EIB) om naar hernieuwbare energie en stopt vanaf 2021 met steun aan fossiel. Een sector die ze eerder nog met ruim 2 miljard financierde. “Maar ook op die nieuwe, groene projecten moeten we kritisch zijn”, zegt Geuskens. Wat valt er precies onder hernieuwbare energie en wat is de impact van die projecten op de bevolking en de natuur? “Een waterkrachtcentrale kan ook leiden tot rechtenschendingen.”

Vooralsnog is de meest prangende vraag of het überhaupt tot een serieuze omslag komt. De coronapandemie lijkt de steun voor duurzame investeringen niet vooruit te helpen. Veel klimaatexperts spreken juist van een backlash voor het milieu en het klimaat. Zo worden er wereldwijd wetten aangenomen om de naderende recessie het hoofd te bieden, die milieu en klimaatbescherming weer op achterstand zetten. Op veel plekken wordt de toegang tot ekv’s verruimd vanwege de economie. “In Canada gaat er zo al heel veel extra geld naar gas en olie,” zegt Van der Burg van Oil Change International.

Ook in Nederland zijn de ekv-regels versoepeld om de economie te stimuleren. Of fossiel daarmee weer een impuls krijgt, is nog niet te zeggen. Maar de voorzichtige vergoeningsslag lijkt een flinke knauw te krijgen. De Nederlandse overheid heeft nog altijd een keuze, zegt Van der Burg. “Dit is ook het moment om te stoppen met investeren in nieuwe fossiele projecten en om vol in te zetten op groen.”

Dit artikel verscheen eerder in OneWorld Magazine in juni 2020.

8ac84f00-bc3a-4a00-9b44-0d55768a37d9

Westerse ‘duurzaamheid’ heeft niets met de natuur te maken

De zogenaamde hulp is kolonialisme in een groen jasje, betoogt onderzoeker Darko Lagunas.

Bewuster geworden door dit artikel?

Onze journalistiek is toegankelijk voor iedereen en dat willen we zo houden. Met een kleine bijdrage help jij ons anderen ook bewust te maken. Alvast bedankt!

Ja, ik doe graag een eenmalige donatie!
Hoeveel wil je doneren?
Linkedin_Portret_klein_400x400

Over de auteur

Sarah Haaij schrijft als freelance journalist over hulp & handel, mensenrechten en de wereld achter duurzaamheid.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief