Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

De linkervoet van Leonard Gumisai vertoont brandplekken als gevolg van zijn onorthodoxe remedie tegen slangengif. ‘Die heb ik geleerd toen ik als kind vee hoedde op het platteland. Door de plek waar je bent gebeten te verbranden, zou het gif zijn werking verliezen’, vertelt hij.

De afgelopen drie jaar is Gumisai rondom zijn geïmproviseerde houten huisje twee keer door een slang gebeten. De tijdelijke woning van de 35-jarige tuinman staat op het Dreamhouse-terrein – een ironische naam voor een door slangen geteisterd vastgoedproject in een volgebouwde buitenwijk, waar bewoners slapeloze nachten beleven als het regent. De wijk ligt op het moerasland van Mutare, de op drie na grootste stad van Zimbabwe. Gumisai, die tuinen verzorgt in welvarende wijken, heeft vaak slangen bestreden die tevoorschijn kwamen toen zware regenval hun schuilplek deed overstromen.

Het Dreamhouse-project ligt aan de rand van een moerasland dat bij regen verandert in een woeste rivier

Tegenover Gumisais woning staat een huurhuis, waar onder anderen Charity Mangezi (39) woont. De poort is gebarricadeerd met zandzakken. De ruime woning heeft elektriciteit, zeven kamers en moderne voorzieningen. Alleen de karige inrichting verraadt de financiële situatie van de bewoners. Het was een van de eerste huizen van het Dreamhouse-project die werden voltooid, maar de eigenaren beseften al snel dat het onveilig was om er te wonen, en verhuren het daarom.

Het ligt aan de rand van een beschadigd wetland (moerasland), dat bij regen verandert in een woeste rivier. Tegen storm zijn de zandzakken niet opgewassen; dan stroomt het water dwars door de woning. “Het is alsof de natuur een hekel heeft aan mij en mijn huis”, vertelt Mangezi. Ze wendt haar gezicht af voor een walm die opstijgt uit een gesprongen riool achter haar huis, in 2018 verwoest door een reeks overstromingen. De stank, vliegen en ziektes zijn echter niet haar grootste zorg. “Wat me wakker houdt als het regent, is de angst dat we op een dag misschien niet meer levend onze slaapkamer uit komen”, zegt Mangezi.

Zware regenval

Van nature beschermen moerassen juist tegen overstromingen. De grond, die een deel van het jaar of zelfs permanent bedekt is met een ondiepe laag water, werkt als een spons: tijdens het regenseizoen wordt het water vastgehouden, waarna het langzaam naar de oppervlakte komt. Ook zijn het natuurlijke koolstofputten, die het water reinigen en filteren. In moerasland leven bovendien honderden soorten vogels, reptielen, kikkers en medicinale planten.

wetlands 3
Naast een omgevallen muur in Dreamhouse groeit cassave. Beeld door: Zinyange Auntony

Overstromingen na hevige regenbuien komen steeds vaker voor. Volgens de Zimbabwaanse editie van de Global Press Journal veroorzaakten tussen maart 2019 en januari 2021 minstens vier stormen – waaronder twee cyclonen – zware regenval en overstromingen in Mutare. De afgelopen 20 jaar werden Zimbabwe en de rest van zuidelijk Afrika geteisterd door monsterstormen, die door een opwarmend klimaat steeds krachtiger worden. Duizenden mensen kwamen om, hele nederzettingen werden weggevaagd en dammen stortten in. Ruim tienduizend woningen werden in de regenperiode eind 2020, begin 2021 verwoest.

Ruim tienduizend woningen werden in de regenperiode eind 2020 verwoest

Mangezi’s medehuurster Vimbai Nyateka (26) vertelt dat zij en Mangezi al tien jaar het advies negeren van buren in veilige buitenwijken en van de Civil Protection Unit (een instantie voor vroegtijdige waarschuwing bij rampen): verhuis als er een periode van zware regenval wordt aangekondigd. Vanwege hun goedkope huur – omgerekend circa 16 euro per maand, terwijl je in naburige buitenwijken zo 80 euro betaalt – en de seizoensgebonden aard van het overstromingsprobleem, kiezen ze er steeds voor te blijven.

Razendsnelle bevolkingsgroei

Sinds de onafhankelijkheid in 1980 zijn veel Zimbabwanen naar de steden getrokken. In Harare nam de bevolking toe van 600.000 in 1980 tot 1,5 miljoen in 2020. De bevolking van Mutare nam toe van 69.000 in 1980 tot 184.000 in 2020. Daarmee is ook de vraag naar bouwgrond voor woningen geëxplodeerd.

Landbaronnen

De bouw van wijken als Dreamhouse op moerasgrond in heel Zimbabwe heeft een schimmige achtergrond. Corrupte gemeenteraadsleden en stadsbestuurders geven braakliggende stukken grond en moerasgebieden gratis weg aan hun vrienden: zakenlui en landontwikkelaars met politieke connecties, ook wel ‘landbaronnen’ genoemd. Zij verdelen de grond in percelen en verkopen die aan arme stadsbewoners, die zich geen veilige woongrond van erkende vastgoedbedrijven kunnen veroorloven. Bij hen betaal je al gauw 10.000 dollar, terwijl 200 vierkante meter op of nabij een moerasgebied soms slechts 500 dollar kost. De winst wordt gedeeld met de stadsbestuurders, raadsleden en politici.

Bijna al het groene gebied in hoofdstad Harare en omgeving is moerasland en hoort bij het stroomgebied van de rivieren Manyame, Marimba en Gwebi, een waterrijke omgeving waarop de stad is gebouwd. De helft van de Zimbabwaanse bevolking is afhankelijk van het water in dit bassin. Vanwege de toegang tot zoet water worden steden al sinds de koloniale tijd op moerasland gebouwd, maar de afgelopen 20 jaar vond een gevaarlijke groei plaats.

Toen de eeuwig regerende ZANU PF-partij van de inmiddels overleden president Robert Mugabe steeds minder populair werd in stedelijke gebieden ten gunste van de Movement of Democratic Change (MDCZ), ‘kocht’ Mugabes partij in feite stemmen door de groeiende bevolking betaalbare huisvesting te bieden. Maar de moerasgrond kon die massale bebouwing niet aan.

Niet alleen overstromingen en verwoeste natuur zijn een gevolg, maar ook droogte in de steden, vertelt milieuactivist Dorothy Wakeling van de Conversation Society of Monavale (COSMO Trust), een organisatie die werkt aan het vernieuwen van de moeraslandregelgeving in Zimbabwe. “We hebben de afgelopen tien jaar de helft van onze resterende moerasgrond verwoest. Op deze manier zullen Harare en andere steden in rap tempo opdrogen.”

Zes maanden cel voor illegale bouw

In Zimbabwe zijn slechts zeven moerasgebieden beschermd volgens de criteria van het Verdrag van Ramsar – een overeenkomst over watergebieden die van internationale betekenis zijn. Dat is maar een klein deel van de 1117 moerasgebieden die het land rijk is, met een totale oppervlakte van 793.348 hectare; ruim 4 procent van de landoppervlak.

Officieel mag je niet op moerasgrond bouwen zonder toestemming van het Zimbabwaanse milieumanagementbureau EMA. Daarop staat een boete en/of gevangenisstraf van maximaal zes maanden. Ontwikkelaars kunnen echter in beroep gaan bij de minister van Milieu, die de beslissing van EMA mag herroepen.

wetlands
Bouwvakkers graven een fundering in de woonwijk Dreamhouse. Beeld door: Zinyange Auntony

Corrupte regering

De huidige ZANU-PF regering heeft beterschap beloofd. Dit jaar werd een ‘hardhandige aanpak van landbaronnen’ aangekondigd. Meerdere landbaronnen die ervan worden beschuldigd ecologisch kwetsbare, waterrijke gebieden aan woningzoekenden te verkopen, zijn opgepakt en in de gevangenis beland. Een voormalige burgemeester van de regerende partij, Fredrick Mabamba, overleed afgelopen maart in voorlopige hechtenis in afwachting van zijn proces. Hij werd verdacht van het illegaal verpachten van meer dan tweeduizend percelen, onder meer op moerasgrond.

Maar de verwachtingen van het nieuwe ingrijpen zijn niet hoog. “De arrestaties zijn alleen bedoeld om mensen te sussen”, zegt Moses Chimedza, milieuactivist in Mutare. Vanwege hun connecties in de politiek zullen de landbaronnen niet lang achter slot en grendel belanden.

De regering onteigent ook gezinnen die zich op illegaal bebouwd terrein hebben gevestigd. Zij kochten het land of huren het van landbaronnen. De laatste tijd dreigt de EMA steeds vaker met het slopen van huizen en sommeert mensen hun woning te verlaten. Slopen mag eigenlijk alleen met een gerechtelijk bevel, vertelt Mutuso Dhliwayo, directeur van The Zimbabwe Environmental Lawyers Association (ZELA). Het lijkt er bovendien op dat EMA het vooral op bewoners gemunt heeft en niet op de landbaronnen; hun commerciële gebouwen op dezelfde grond, zoals winkelcentra, blijven veelal onaangetast.

De bewoners van plekken als Dreamhouse moeten soms vechten voor hun leven

Ook is de regering zelf direct betrokken bij bouwprojecten op moerasgrond. In 2005 organiseerde de toenmalige regering een grootschalige ‘opschoonactie’ om de steden te ontdoen van illegale bouwwerken. Volgens onderzoek van de VN werden hierdoor zo’n 700.000 mensen dakloos. In een poging dat te compenseren, zette de regering huisvestingsproject Garikai / Hlalani Kuhle op in hetzelfde gebied als Dreamhouse. Voor Albert Nyekete (51) zou daar vijf jaar geleden een huis gebouwd worden. Sindsdien woont hij er in een tijdelijk huisje, maar de grond waar zijn huis ooit moet komen staat permanent onder water. “Deze plek is simpelweg onbewoonbaar”, zegt hij. “Als ik dat had geweten, zou ik hier nooit een huis willen bouwen.” Hij blijft, om het toegewezen stuk grond niet te verliezen.

wetlands 4
Rosemary Dengu verloor al haar bezittingen en haar kippen toen haar huis eerder dit jaar overstroomde. Beeld door: Zinyange Auntony

Ondertussen moeten de bewoners van plekken als Dreamhouse af en toe vechten voor hun leven. Om zichzelf te beschermen bouwen ze veiligheidsmuren aan de randen van de beschadigde moerasgrond, maar die zorgen er juist voor dat bij overstromingen het water binnen de muren gevaarlijk hoog stijgt.

De moerasgrond kan schadelijke fosfaten en nitraten uit stedelijk afvalwater steeds minder goed absorberen

Gemeenschapsleider Netsai Mlambo (39) herinnert zich hoe ze begin dit jaar de drie kinderen van haar buurman, van 8, 12 en 15 jaar, van verdrinking redde. Ze lagen in hun tuin te slapen toen het overstromingswater binnen de muren steeds verder steeg. “Ik moest ze samen met mijn eigen kinderen op de muur zetten”, vertelt Mlambo. Uiteindelijk stortte het huisje in en vond het water een weg naar de woning van een andere buurvrouw, wier vijftig kippen en huisraad werden weggespoeld.

De stad is niet aansprakelijk voor verlies van mensenlevens of letsel bij overstromingen, vertelt Blessing Tandi, de burgemeester van Mutare van de Movement for Democratic Change. “Technisch gezien valt Dreamhouse nog steeds onder de ontwikkelaars en zal het gebied pas aan het stadsbestuur worden overgedragen nadat aan alle vereisten is voldaan en wij een certificaat hebben afgegeven”, zegt Tandi. “Ik ben al een tijdje bestuurder en er was geen enkele manier om deze ontwikkelaars ter verantwoording te roepen.” Corrupte overheidsmedewerkers hielden hen volgens Tandi de hand boven het hoofd.

Waterzuivering

In Harare lopen de kosten flink op om het drinkwater te zuiveren van stadsvervuiling – een rol die moerasland voorheen deels op zich nam. Hetzelfde geldt voor Zuid-Afrika, waar projectontwikkelaars, riolering en mijnafval moerasgrond van de Kliprivier verwoesten; de belangrijkste zuiveraar van drinkwater voor Zuid-Afrika’s grootste stad Johannesburg. De moerasgrond kan schadelijke fosfaten en nitraten uit stedelijk afvalwater steeds minder goed absorberen. Men vreest dat daardoor sommige planten en dieren beter groeien dan andere, waardoor ze elkaar verdringen en de biodiversiteit afneemt.

wetlands 2
Makanda Nyakuni en Benhyn Nwedziwachena spelen op een barrière van zandzakken die moeten voorkomen dat de regen het huis binnenkomt. Beeld door: Zinyange Auntony

“Het verschil tussen Zimbabwe en Zuid-Afrika is dat rechtbanken in Zuid-Afrika worden gerespecteerd, indringers worden beboet en dat landontwikkelaars in de gevangenis kunnen belanden”, zegt O’bren Nhachi van het Center for Natural Resources Governance (CNRG), een organisatie die vecht voor een corruptie-vrij beheer van Zimbabwes water, bossen en goud- en diamantbronnen. “Hier is geen politieke wil om er iets tegen te doen, misschien omdat onze leiders geen waarde hechten aan verstandig milieubeheer.” Ook het moerasland van het naburige Mozambique, op een steenworp afstand van Mutare, heeft het zwaar te verduren. Hier zouden Chinese mijnwerkers gemeenschappen verdrijven en mijnputten plaatsen in de moerasgrond.

Harare Wetlands Trust en andere milieuactivisten deden al meerdere keren een beroep op de milieumanagementbureau EMA om de moerasgrond die er nog is te redden. In een recent rapport heeft de organisatie de autoriteiten opgeroepen de wetgeving rigoureuzer toe te passen. Lokale autoriteiten, zoals de gemeenteraad van Harare, ontkenden herhaaldelijk dat zij grond weggeven, en wijzen naar de ‘landbaronnen’.

Volgens EMA-woorvoerder Amkela Sidange doen zij en haar collega’s alles wat ze kunnen. Ze wijst erop dat EMA onlangs in de hoofdstad van Zimbabwe landbaronnen heeft bevolen hun werkzaamheden te staken in de beschermde Monavale Vlei. Dankzij stevige lobby door ngo’s zijn kwetsbare, bedreigde ecosystemen als Monavale Vlei, Lake Chivero en de beroemde Victoriawatervallen gered.

Sommige Zimbabwanen hebben minder geluk, zoals een zesjarig meisje uit een wijk vlak bij Dreamhouse. Gemeenschapsleider Mlambo herinnert het zich nog goed: “Ze zat een Disney-film te kijken, toen ze door het water werd meegevoerd en verdronk.”

Dit verhaal kwam tot stand i.s.m. Free Press Unlimited. In ruim veertig landen, vooral waar geen of beperkte persvrijheid is, ondersteunen zij journalisten met o.a. trainingen en noodhulp. OneWorld en FPU werken samen om het werk van deze journalisten met Nederland te delen. Meer info: freepressunlimited.org

Iemand staat op een omgevallen boom en kijkt uit op een dichtbegroeid, groen regenwoud.

Deze ex-houthakkers redden nu bossen (en mensen)

Behalve voor het klimaat zijn bossen onmisbaar voor veiligheid van mensen.

์No Smoking Concept : Abstract image of White smoke floating and emission from chimney that made from many cigarettes with blue sky in background.

Waarom gaat ‘Stoptober’ niet over ontbossing en kinderarbeid?

Negeren we de misstanden in de tabaksindustrie?

Bernard Chiketo

Over de auteur

Bernard Chiketo is onderzoeksjournalist en cartoonist. Hij publiceerde onder meer in Daily News Zimbabwe, Think Africa Press, Rural …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief