Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

Mikael Kuhmunen wil het liefst zo snel mogelijk weg, naar zijn rendieren. Terwijl hij in zijn houten hut in Zweden vertelt over het belang van de rendierhouderij voor de Samen1, het enige overgebleven Inheemse volk van Europa, gooit hij nog een paar stukken hout in het kacheltje. Het is een ijskoude ochtend in februari. Zo koud dat de 48-jarige Kuhmunen zijn muts, met rendieren erop, zelfs binnen draagt. De thermometer op de muur geeft -22 graden Celsius aan.

Een aantal van zijn rendieren graast vlak bij de hut. Ze zullen er blijven tot eind maart. Dan gaan ze naar de lentegraasgebieden. Het graasgebied van Kuhmunens rendieren ligt in Sápmi: een gebied tien keer zo groot als Nederland in het noorden van Zweden, Finland, Noorwegen en een klein deel van Rusland. Daar wonen de Samen – nu nog zo’n vijftig- tot honderdduizend mensen – al sinds de prehistorie.

CMS sami 2
Waterkrachtcentrale op de rivier Lule älv, in het Zweedse deel van Lapland. In de buurt van dit gebied komt een omstreden ijzermijn, 20 km van Jokkmokk. Beeld door: Marek Kowalczyk

IJzermijn

Vroeger leefden de Samen vooral van visserij en rendierhouderij. Herders verplaatsten zich afhankelijk van de migratieroutes van hun rendieren – heilige dieren die essentieel zijn voor de identiteit van de hele gemeenschap. Rendieren waren de voornaamste bron van voedsel en materialen voor kleding, en fungeerden als betaalmiddel. Tegenwoordig zijn de Samen er minder afhankelijk van; nog maar een klein deel houdt zich bezig met rendierhouderij.

De geplande ijzermijn zal desastreuze gevolgen hebben voor de lokale gemeenschap en het milieu

Kuhmunen warmt zijn handen op aan een kop koffie. Hij vertelt over de controversiële plannen van het Britse bedrijf Beowulf Mining voor een ijzermijn, die mogelijk 130 kilometer van zijn woonplaats Jokkmokk komt. Zweden is Europa’s belangrijkste producent van ijzererts. Dit mineraal is nodig voor de productie van staal, een essentiële grondstof voor de energietransitie. Het wordt bijvoorbeeld gebruikt voor de bouw van windmolens, de uitbreiding van het elektriciteitsnet en de opslag van energie.

De geplande ijzermijn zal – net als andere mijnen – desastreuze gevolgen hebben voor de lokale gemeenschap en het milieu, waarschuwen de Samen en mensenrechtenexperts van de VN. Grote hoeveelheden stof met zware metalen en ander giftig afval kunnen vrijkomen en zo de biodiversiteit en veiligheid van het drinkwater in gevaar brengen. De mijn zou bovendien een obstakel vormen voor rendieren; ook het graasgebied van de rendieren van Kuhmunen zou ervoor moeten wijken.

CMS sami 3
Sloop van het voorlaatste huis in het stadje Malmberget in Zweden. Een deel van de stad moet verhuizen wegens mijnbouwschade. Beeld door: Marek Kowalczyk

Wildernis

De Samen in Zweden raken hun heilige gebieden al sinds de 15e eeuw langzaam kwijt. Toen begonnen Zweedse autoriteiten een steeds groter deel van Sápmi te koloniseren. Zweden wilde het gebied bevolken, zodat Finland en Noorwegen er geen aanspraak meer op zouden maken. In de 17e eeuw moedigde Zweden boeren aan tot kolonisatie van het ‘wilde’ noorden. Dat beeld van Sápmi leeft nog steeds.

“Politici en de toeristische sector blijven ons culturele landschap vildmark – wildernis – noemen. Zo wordt Sápmi gezien als een plek waar nieuwe projecten kunnen komen en de Samen als een deel van deze ‘wildernis’”, zegt May-Britt Öhman. Zij is Sámi-onderzoeker bij het Centrum voor Multidisciplinaire Studies over Racisme aan de Universiteit van Uppsala. “Deze redenering komt voort uit het biologische racisme in het begin van de 20e eeuw. Toen werd beweerd dat de Samen te primitief waren om voor hun eigen land te zorgen.”

Ook deze overtuiging is nog steeds actueel. Toen het natuurgebied Laponia in 1996 de status van UNESCO-werelderfgoed kreeg door de aanwezigheid van de Inheemse2 bevolking, pleitten de Samen voor het volledige beheer van dat gebied. Maar de Zweedse regering liet het niet toe. Sommige politici zagen de Inheemse bevolking als de ongeschoolde ‘Ander’, die niet in staat zou zijn om het administratieve systeem van Zweden te begrijpen.

Zelfvoorzienend

De 55-jarige Per Olaf Persen, die in het Noorse stadje Tana Bru woont, begrijpt de houding van de politici niet. “We leven hier al eeuwen op een ecologisch verantwoorde manier! We zorgen dat ecosystemen in evenwicht blijven, we nemen alleen wat we nodig hebben.” Aan de achterkant van het huis van Persen staat een ruime vriezer. Trots toont hij voorraden vissen, ruigpoothoenders- en elandenvlees. “We hoeven bijna niets te kopen doordat we genoeg jagen, vissen en verzamelen.”

De Samen jagen zo dat de populatie van elanden, ruigpoothoeders en vissen zich kan herstellen. Zo passen Noorse Sámi-vissers traditionele ecologische kennis toe om biodiversiteit te behouden op de plekken waar vissen eitjes leggen (paaiplaatsen). Ze gebruiken bijvoorbeeld netten die geen grote vissen vangen, omdat die zich het makkelijkst voortplanten. Ook met planten gaan de Samen op een duurzame manier om; ze beperken bijvoorbeeld het aantal planten dat in een keer in een bepaald gebied wordt geoogst.

VN-rapporten bevestigen dat de natuur minder snel verdwijnt in gebieden waar oorspronkelijke bewoners wonen. Hoewel deze gebieden slechts 22 procent van het aardoppervlak beslaan, herbergen ze 80 procent van de biodiversiteit. De Samen beschermen ecosystemen niet alleen door politieke acties, zoals petities indienen of onderhandelen met de regeringen en bedrijven, maar ook met de rendierhouderij. Grazende dieren bemesten het grasland en vergroten daarmee de rijkdom en diversiteit ervan.

Per Olaf Persen
Per Olaf Persen rond zijn huis in het Noorse stadje Tana Bru, waar hij bessen plukt, jaagt en ontspant. Beeld door: Marek Kowalczyk

Gat in het landschap

De Samen hebben een diepe, spirituele band met de natuur. Ze brengen veel tijd buitenshuis door. “We observeren dagelijks de omgeving en merken zo elke verandering in weerpatronen en ecosystemen op”, legt Kuhmunen uit. Hij is opgegroeid tussen de dieren. “De slechtste dag buiten met rendieren is zoveel beter dan een dag zonder rendieren. Ik kan en wil niets anders dan bij ze in de buurt zijn.”

Het is dankzij de gedetailleerde kennis over de omgeving dat de Samen kunnen overleven in het meedogenloze Noordpoolgebied. Maar sommige herders vrezen dat volgende generaties geen rendieren meer kunnen houden en slachten. De oppervlakte van graasgebieden in Sápmi wordt alsmaar kleiner door industriële houtkap, waterkrachtcentrales, toerisme en de nieuwe investeringen in hernieuwbare energie.

Tegenwoordig erkennen onder meer de Verenigde Naties de traditionele ecologische kennis van de Inheemse bevolkingen

Als de Zweedse regering de vergunning voor de ijzermijn afgeeft, wordt de serene rust van de omgeving verstoord door het lawaai van de bouwplaats en vrachtwagens, vreest Kuhmunen. “Het landschap gaat eruitzien zoals bij de kopermijn Aitik, 120 kilometer verderop. Dat is een enorm gat in de grond met kaal, maanachtig landschap eromheen. Geen bos meer waar rendieren zich kunnen verschuilen of waar mensen kunnen ontspannen.”

Op 22 maart 2022 kreeg Beowulf Mining na tien jaar wachten groen licht. Kuhmunen voelt sindsdien alleen nog verdriet. “De ijzervoorraden zullen naar schatting over veertien jaar op zijn. Maar dat gat in het midden van ons land blijft. Waarom moeten ze toch alles uit de grond graven? Wat blijft dan over voor de volgende generaties?”

Kuhmunen denkt hierbij aan zijn twee tienerzonen en aan zijn 21-jarige dochter. Zijn dochter is voorzitter van de Sámi-jongerenorganisatie Saminuorra, zijn 19-jarige zoon studeert duodji: ambachtelijk Sámi-handwerk. “Hij leert zijn eigen gereedschap en messen maken. Een deel gaat hij zelf gebruiken, een deel gaat hij verkopen”, legt Kuhmunen uit. De kinderen van Kuhmunen leren ook veel over de natuur en rendierhouderij van hun 76-jarige grootvader. “De oudere generatie weet enorm veel over onze omgeving: planten, dieren, het weer. Als ze die kennis niet delen, zijn we die na hun dood voorgoed kwijt.”

Tegenwoordig erkennen onder meer de Verenigde Naties de traditionele ecologische kennis van de Inheemse bevolkingen wereldwijd als een aanvulling op de westerse wetenschap in het ondersteunen van duurzaam landbeheer. Maar een grote hoeveelheid ervan gaat verloren doordat oorspronkelijke talen en culturen uitsterven, waarschuwen onderzoekers.

CMS sami 4
Beeld door: Marek Kowalczyk

Groen kolonialisme

De kolonisatie van Sápmi gaat door, nu onder voorwendsel van de energietransitie, zeggen de Samen en milieuactivisten. Zweden lokt investeerders met ‘onontwikkeld land’ en subsidies van de Europese ‘Green Deal’, berichtte het Britse dagblad The Guardian in november 2021. Sápmi is bovendien rijk aan grondstoffen die essentieel zijn voor de energietransitie: zeldzame aardmetalen, lithium, kobalt, nikkel en grafiet. Die zijn nodig voor bijvoorbeeld windturbines en voor batterijen in elektrische voertuigen.

De Zweedse, Noorse en Finse regeringen blijven nieuwe mijnen en windparken plannen, ondanks protesten vanuit de Sámi-gemeenschap en milieuactivisten. Amnesty International bekritiseerde Zweden daarvoor in zijn laatste rapport. En de geplande ijzermijn bij Kuhmunen in de buurt komt bovenop andere problemen: door de forse investering in waterkracht sinds het begin van de twintigste eeuw verloren de Samen al een deel van de graasgebieden en plaatsen om te vissen. Dammen verstoren migratieroutes van vissen. “En regelmatig verdrinken rendieren en mensen door de werking van de waterkrachtcentrales. Het waterpeil onder het ijs verandert hierdoor namelijk voortdurend. IJs wordt dan onbetrouwbaar: het kan zomaar breken”, legt Sámi-onderzoeker Öhman uit.”

Persen doet zijn ski’s aan en maakt zich klaar voor zijn wandelrondje: het dagelijkse ritueel in de winter. Zelfs bij -30 graden Celsius, zoals op deze namiddag in februari. In het stadje en erbuiten heerst de stilte. Op het eerste gezicht lijkt het landschap verlaten, onbewoond. Maar dat is het niet. Op de besneeuwde weg richting de Finse grens verschijnen voortdurend rendieren. Ze steken over en verdwijnen weer in het bos. Nu pas wordt Sápmi écht zichtbaar, het heilige land van de enige Inheemse bevolking van Europa. Vol rendieren en kleine nederzettingen van rendierherders: jagers en verzamelaars die hun best doen om te bewaren wat nog niet verloren is gegaan.

Een langere versie van dit artikel verscheen in de zomer van 2022 in OneWorld Magazine.

CMS FORMAT suriname 1

Waarom stonden Surinaamse dorpen maanden zonder hulp onder water?

De discussie over de oorzaak overschaduwde het leed van de getroffenen.

foto 5

De ‘menselijke tragedie’ achter onze betaalbare paprika

In de kassen kan het 45 graden worden.

  1. De auteur verwijst naar de Sámi als het gaat over de bevolkingsgroep en naar de Samen als het gaat over de mensen uit die groep. ↩︎
  2. Vanwege de negatieve connotatie en de koloniale herkomst vermijdt OneWorld de term ‘inheems’ normaliter; we kiezen meestal voor ‘oorspronkelijk’. Als een auteur bewust ‘Inheems’ schrijft, handhaven we dat mits geschreven met een hoofdletter. De hoofdletter toont respect, omdat het gaat om een collectieve identiteit, net zoals ‘Canadees’ een hoofdletter heeft. Lees hier meer over het woord Inheems. ↩︎
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Over de auteur

Ula is journalist en storyteller. Ze studeerde literatuur en onderzoeksjournalistiek en schrijft graag over migratie en duurzaamheid.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief