Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

Vanuit het IDFA-kantoor in Amsterdam vertelt artistiek directeur van het festival, Orwa Nyrabia, tijdens een zoomgesprek over de uitdagingen die hij ziet in de documentairewereld. Meer geografische diversiteit, oftewel: verder kijken dan de westerse wereld, is zo’n uitdaging. Maar Nyrabia is eigenlijk geen voorstander van de term ‘diversiteit’.

“Bij diversiteit en inclusie wijst men tegenwoordig naar de afdeling D&I (Diversiteit en Inclusie, red.), naar specialisten, consultants en coaches. Diversiteit wordt geassocieerd met geld verdienen. En het is vaak een aanduiding voor de meerderheid die de ander verwelkomt. Gaandeweg werd het een synoniem voor ‘het accepteren van pluralisme’ als goede daad van de mensen met macht.”

Toch wil de directeur wil met IDFA actief streven naar een rechtvaardigere filmwereld. Zo tekende hij namens het festival in 2018 de gelofte van de campagne 5050×2020, waarmee filminstellingen beloven dat minstens 50 procent van de geselecteerde films is gemaakt door een vrouw. Van de documentaires die kans maken op een prijs is dit jaar iets meer dan de helft (mede) gemaakt door een vrouw.

Orwa Nyrabia (43) werd geboren in het Syrische Homs en volgde een acteeropleiding in de hoofdstad Damascus. In 2008 richtte hij met zijn echtgenoot, filmmaker Diane El Jeiroudi, het Syrische documentairefestival DOX Box op. Daarnaast werkt Nyrabia als filmproducent van onder meer de bekroonde film Return to Homs (2013). Nyrabia is al sinds het begin van de Syrische revolutie een voorvechter van mensenrechten. In 2012 ontvluchtte hij met zijn vrouw zijn geboorteland. Ze kwamen terecht in Berlijn, waar ze hun werk voortzetten. In 2018 werd Nyrabia artistiek directeur van IDFA.

In het verleden benadrukte je dat het belangrijk is als documentairemakers afkomstig zijn uit het land dat ze portretteren. Maar de meerderheid van documentaires over Afrika wordt nog steeds gemaakt door westerse documentairemakers, toch?
“Ja, een treffend voorbeeld daarvan zie je bij documentaires over de vluchtelingenproblematiek. De grote meerderheid van die films is gemaakt door Europese filmmakers, en die hebben ook het meeste succes. Die makers hebben ongetwijfeld veel sympathie voor vluchtelingen, en ik stel hun ethische positie of hun achterliggende politieke motivatie ook niet ter discussie, maar vluchtelingen die een film over hun situatie willen maken, komen zo niet aan bod.

Daardoor is er geen plek voor hun artistieke aspiraties. Mogen Europese filmmakers dan geen films meer maken over Afrika? Jawel, filmmakers mogen films maken over wat ze maar willen. Maar we moeten wel vragen blijven stellen. Dat punt van mij wordt opgevat als censuur, als onderdeel van een cancelcultuur. Dat vind ik verschrikkelijk.”

Dit soort discussies leiden op filmfestivals vaak tot frictie?
“Het is een moeilijk onderwerp, maar we moeten erover blijven praten. Want er worden nog steeds meer films óver India gemaakt dan er Indiase documentaires uit India zelf komen. Het gaat niettemin goed met de Indiase documentaire. Dit jaar valt de jonge documentairemaker Payal Kapadia op met A Night of Knowing Nothing (een in Cannes bekroonde persoonlijke, experimentele film waarin Kapadia reflecteert op hedendaags India, red.). Die draait ook op IDFA. Maar het staat buiten kijf dat een film over India van een Britse documentairemaker meer aandacht en geld zal krijgen.

Westerse documentairemakers mogen best naar India, ga alsjeblieft. Maar ik wil dat filmmakers als Kapadia een kans krijgen. Elke keer dat dit ter sprake komt, krijg ik het gevoel dat iemand tegen me zegt: ‘Mijn buurman heeft honger, maar moet zijn eten van míjn bord komen?’ Wie zegt dat het jóuw eten moet zijn? Je mag je bord houden. Laten we gezamenlijk de buurman helpen eten te vinden. Ze denken wel eens dat IDFA geen films meer van Europese filmmakers over arme landen zal vertonen. Dat heb ik echter nooit gezegd. Maar documentairemakers hebben een verantwoordelijkheid, en dat je beschikt over de middelen en de privileges om iets te maken, betekent niet dat je het ook moet doen.”

Het is pijnlijk dat er ineens allerlei films verschijnen waarin westerse filmmakers naar Afrika afreizen om hun privileges te onderzoeken

Hoe kijk je binnen deze context naar documentaires?
“Het begint allemaal met het besef: er is een geschiedenis van een postkoloniale blik in documentaires gemaakt door westerse filmmakers in niet-westerse landen. Dat moeten we niet vergeten. En we moeten ons afvragen: is er iets van een nasmaak blijven hangen? Voelen we werkelijke oprechtheid? Of voelt het als een film van een bevoorrecht iemand die toegang had tot bepaalde middelen? Ik vind het pijnlijk dat na alle debatten over het dekoloniseren van film, er ineens allerlei films verschijnen waarin westerse filmmakers naar Afrika afreizen om hun privileges te onderzoeken. Het is ergerlijk om te zien dat wanneer we de Europese blik op de niet-westerse wereld willen bekritiseren, uitgerekend Europeanen vinden dat zij dat het beste kunnen. Dus zelfs als je slachtoffer bent van die postkoloniale blik, ben je kennelijk niet de juiste persoon om daarover te praten.”

Vertroebelt de westerse of postkoloniale blik ook het beeld dat we van een bepaald gebied hebben?
“Absoluut, ik noem een voorbeeld: in de berggebieden van Syrië leven geen kamelen. Maar als Europese toeristen dat gebied bezochten, zeiden ze: ‘Waar zijn de kamelen?’ Dus wat doen mensen die proberen rond te komen van toerisme? Kamelen importeren. Toeristen komen vervolgens naar het gebied en maken foto’s van de kamelen. Als ik zeg dat er voorheen geen kamelen in dit gebied leefden, zeggen ze: ‘Jawel, hier is de foto.’ Uiteindelijk resulteert dat in een cynische vorm van opportunisme waarin de mensen die verdienen aan toerisme denken: wil jij dat wij oude Arabische ridderkleding dragen? Prima, dan doen we dat, want wij moeten ook rondkomen. En zo worden alle stereotypen bevestigd. Het is een uitdaging om films te maken die daar niet aan bijdragen.”

Maar hoe zorg je ervoor dat je films selecteert zonder die stereotypen?
“Door mensen uit andere regio’s te betrekken bij het selectieproces. En door de experts niet alleen films uit hun eigen regio te laten beoordelen: Afrikanen beoordelen ook Latijns-Amerikaanse films en vice versa. Dat doe we bij IDFA de laatste drie jaar steeds meer. We hebben nu een selectieteam met bijvoorbeeld mensen uit Taiwan en Rio de Janeiro. Het draait om het beslissingsproces en de macht daadwerkelijk delen, in plaats van er alleen mee koketteren.”

idfa 2
Orwa Nyrabia Beeld door: Coen Dijkstra

Het is dus geen toeval dat IDFA dit jaar het 25-jarig bestaan viert van Johan van der Keukens Amsterdam Global Village – een portret van het multiculturele Amsterdam uit 1996?
“Die film zag ik lang voor ik naar Amsterdam kwam voor het eerst. De film vertelde me niet hoe we een multiculturele samenleving zouden moeten omarmen, maar: de multiculturele samenleving is een feit. Punt. Klaar. Er zit geen ruimte in om het te verafschuwen of te bejubelen. Amsterdam Global Village daagt je uit om je eigen relatie te vinden met je omgeving, zonder dat je het recht krijgt om te bepalen wie wel en niet bij je land hoort. Dat past goed bij IDFA. Wat we eigenlijk doen, is de verbinding zoeken met Amsterdam en haar 180 nationaliteiten. Uit welk land de documentaire ook komt, je weet dat er mensen in Amsterdam wonen die daar vandaan komen. We vertegenwoordigen niet de hele wereld omdat we willen opscheppen, maar omdat de hele wereld hier eigenlijk al is.”

Dat hoogtepunt uit het van der Keukens oeuvre is kennelijk nog steeds invloedrijk?
We, de nieuwe film van de Frans-Senegalese documentairemaker Alice Diop (1979) is deels geïnspireerd door Amsterdam Global Village. Diop neemt ons mee op een fascinerende reis door Parijs en presenteert een reeks openhartige ontmoetingen met de mensen die het weefsel vormen van een hedendaagse stad. Diop besloot om de film We te noemen, omdat ze daarmee als kind van Senegalese ouders claimt deel uit te maken van dat ‘wij’. Ze wacht niet totdat Parijzenaren die vinden dat de stad van hen is van mening veranderen.

Vroeger wilde een Europees publiek de zaal verlaten met een goed gevoel

Een ander mooi voorbeeld van een film die draait om identiteit en afkomst: In the Billowing Night van Erika Etangsalé, een documentairemaker uit Frankrijk wier vader uit Réunion komt. Etangsalé verbloemt in de film het pijnlijke slavernijverleden van haar familie niet en ze ontziet de Europese kijker dus ook niet. In de film zien we hoe die transparante blik op het verleden een probleem is voor Etangsalé’s vader, die van een generatie is die deze pijn verborgen hield.

Tot voor kort vertelden veel filmmakers zulke verhalen op diplomatieke wijze, want ze werden geconfronteerd met de defensieve houding van het Europese kijkerspubliek dat liever de zaal verlaat met een goed gevoel. Een publiek dat vooral vindt dat het bewust goede dingen doet, in plaats van te erkennen hoe hedendaagse privileges direct afstammen van de pijn van de ander. Maar er gebeurt iets nieuws, bij de maker en bij het publiek. Dat moeten we vieren door te kijken, te discussiëren en de conclusies mee te nemen in onze huizen, onze cafés, en onze stad.”

OneWorld geeft vrijkaarten weg!

OneWorld geeft 20 vrijkaarten weg voor films uit de OneWorld-selectie: We en In the Billowing Night, met daarna een talk door OneWorld-hoofdredacteur Seada Nourhussen met de makers. De films draaien op op 21 november in EYE. Mail naar winnen@oneworld.nl en vertel voor welke film je een vrijkaart wil. Wie het eerst komt, het eerst maalt, dus wees snel!

wayne modest-19-3000px

Directeur Tropenmuseum: ‘Roofkunst teruggeven is een prioriteit’

Wayne Modest is directeur van vier musea met een koloniale erfenis.

Safi_3_ingezoomd_1

Regisseur Safi Graauw (Koeriers): ‘Ik film niet als de sfeer op de set niet veilig is’

Voor een van mijn eerste films met een zwarte cast kreeg ik te horen: niemand wil dit zien

Omar Larabi pasfoto

Over de auteur

Omar Larabi is filmhistoricus en freelance filmjournalist voor onder meer De Filmkrant, De Lagarde, VARAgids en Radio 1.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief