Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

Het was niet de eerste keer dat de 24-jarige Teodora del Carmen Vásquez zwanger was. “Drie jaar ervoor beviel ik van mijn zoontje. Ook deze keer verliep de zwangerschap zonder moeilijkheden.” Op 13 juli 2007 ging ze, 39 weken zwanger, aan het werk in de keuken van de dorpsschool in de regio Ahuchapán. Tot ze plots hevige pijnen kreeg. Ze belde nog naar de hulpdiensten, maar beviel in het toilet. “Toen de politie eindelijk kwam, was mijn dochtertje al geboren, en gestorven. Ze zeiden dat ik haar had vermoord.”

De agenten brachten Teodora naar een cel. Ze verloor veel bloed, viel om de haverklap flauw en als ze bij bewustzijn kwam, kreeg ze stuiptrekkingen. Uit vrees dat ze zou sterven, brachten de bewakers haar naar het ziekenhuis. “Toen ik ’s ochtends wakker werd, lag ik met mijn voet geboeid aan het ziekenhuisbed. Rondom mijn bed stonden journalisten die vroegen waarom ik mijn baby had vermoord.”

Dit artikel verscheen in het voorjaar van 2018 als tweeluik op OneWorld.nl. Het is nadien geactualiseerd en de leeftijden van de geïnterviewden zijn bijgewerkt.

De abortuswetgeving in El Salvador is een van de strengste ter wereld. Feministische groepen proberen de wet al decennia te versoepelen. In mei van dit jaar wisten feministische organisaties de 65ste vrouw vrij te krijgen die veroordeeld was voor moord na een miskraam of een andere complicatie tijdens de zwangerschap. Er zouden op dit moment nog drie vrouwen met die veroordeling vastzitten.

Het openbaar ministerie heeft de doodsoorzaak van mijn dochtertje nooit onderzocht

Bij haar aanhouding luidde de aanklacht nog dat Teodora abortus zou hebben gepleegd, een misdaad waarvoor je in El Salvador tot acht jaar gevangenisstraf krijgt. In de rechtszaal veranderde de beschuldiging van abortus naar moord en de rechter veroordeelde haar tot dertig jaar cel. Geld voor een eigen advocaat had ze niet. “Ik heb nooit geweten waaraan mijn dochtertje is gestorven. Het openbaar ministerie heeft dat niet onderzocht.”

CMS el salvador 2
Teodora del Carmen Vásquez kwam op 15 februari 2018 vrij. Beeld door: Juan Carlos

Decriminaliseren

Begin 2018 kwam Teodora vervroegd vrij. Justitie oordeelde dat ze was veroordeeld op basis van vermoedens, maar gaf niet toe dat ze onschuldig was. Teodora is nu* bijna 39. Dat ze na tien jaar en zeven maanden vrijkwam, dankt ze aan de Agrupación Ciudadana por la Despenalización del Aborto Terapéutico, Ético y Eugenésico. Deze organisatie strijdt al sinds 2009 voor een gedeeltelijke decriminalisering van abortus en voor vrijlating van de gevangen vrouwen. Teodora’s lijdensweg maakte van haar een overtuigde activiste voor deze organisatie.

“Sinds 1998 verbiedt El Salvador abortus onder alle omstandigheden”, vertelt Alejandra Romero (33), een advocaat van de Agrupación. Het strafwetboek met de titel ‘Misdaden tegen het leven van mensen in wording’, voorziet geen uitzonderingen. “Ook niet als het meisje minderjarig is of verkracht, wanneer de foetus niet levensvatbaar is of het leven van de vrouw in gevaar is”, vertelt Romero.

Van de 129 aanklachten veroordeelde justitie 49 vrouwen, 23 voor abortus en 26 voor moord

In een studie uit 2013 heeft de Agrupación 129 zaken belicht waarin zwangere mensen werden vervolgd op basis van die wet. “Soms gaven buren en familie hen aan, maar meestal voelde het personeel in de gezondheidszorg zich hiertoe geroepen, omdat ze denken dat ze meldingsplicht hebben in plaats van zwijgplicht. Soms gebeurt het uit morele en religieuze overtuiging”, verduidelijkt Romero. Van de 129 aanklachten veroordeelde justitie 49 vrouwen, 23 voor abortus en 26 voor moord.

“Het totale verbod op abortus straft niet alleen vrouwen die een abortus ondergingen, maar leidt ook tot een klimaat dat vrouwen verdenkt als hun zwangerschap geen gezonde baby oplevert”, legt de jonge advocaat uit. In zo’n geval kan een rechter vermoeden dat je hebt geprobeerd de zwangerschap af te breken, en je veroordelen voor poging tot moord. El Salvador is het enige land dat zo veel mensen zo lang opsluit voor wat eigenlijk complicaties tijdens de zwangerschap of bevalling waren.

Politieke moed

In het voorjaar van 2018 liet El Salvador een historische kans liggen om de wet te versoepelen, vertelt Alejandra Burgos (33), een van de feministen van de Agrupación. “Toen eindigde de termijn van de volksvertegenwoordigers. De maanden daarvoor was er enorme binnenlandse en buitenlandse druk om een wetsvoorstel goed te keuren dat abortus zou toelaten wanneer het leven van een vrouw in gevaar is of wanneer het verkrachte minderjarigen betreft. De pro-abortusbeweging was nog nooit zo hoopvol.”

CMS el salvador 3
Protestmars voor vrouwenrechten, waaronder abortus, in San Salvador op 8 maart 2018, Internationale Vrouwendag. Beeld door: Jorge Menjíval / Agrupación Ciudadana

Maar de politieke moed schoot tekort. Burgos vertelt dat Vida SV, een organisatie die tegen abortus is, een lijst opstelde van volksvertegenwoordigers op wie men vooral niet mocht stemmen. “Anti-abortusgroepen hebben veel geld en macht om hun principes door te drukken. Ze bekleden belangrijke posities in het bedrijfsleven, de voornaamste nationale media, rechtse politieke partijen en invloedrijke families.”

Toegang tot abortus als privilege

Het zijn met name arme vrouwen die sterven door de strenge abortuswet in El Salvador. Clandestiene abortussen lopen niet altijd goed af. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) berekende dat moedersterfte drie keer zo hoog is in landen met restrictieve abortuswetten. Alhoewel het moeilijk is een inschatting te maken vanwege het illegale karakter van abortus, verklaarde het ministerie van Gezondheid in El Salvador dat er tussen 2005 en 2008 19.290 abortussen plaatsvonden. Bij meer dan een kwart ging het om minderjarige meisjes. Uit eerdere cijfers blijkt dat ongeveer 11 procent van die abortussen leiden tot de dood van de moeder.

Romero: “Pas wanneer men welgestelde vrouwen, mannen of artsen gaat vervolgen, zal de wet versoepelen. Zij lopen nu niet alleen minder risico’s op verloskundige noodgevallen, ze kunnen bovendien kiezen voor een veilige abortus. Ze reizen naar het buitenland waar het legaal is, kopen een dure illegale abortuspil of ze gaan naar een privéziekenhuis waar artsen minder gebonden zijn aan bureaucratische en sociale controle.”

In 2014 pleegde 57 procent van de gestorven minderjarige zwangere meisjes zelfmoord

Een alarmerend aandeel van de gevallen van moedersterfte komt door zelfdoding. Volgens cijfers uit 2014 pleegde 57 procent van de gestorven minderjarige zwangere meisjes zelfmoord.1 Carolina Mena (44), arts en gespecialiseerd in foetusaandoeningen in het openbare Hospital de la Mujer, vertelt horrorverhalen over buitenbaarmoederlijke zwangerschappen waarbij men verplicht is te wachten tot de eileiders ontploffen.

Religie en cultuur

de-specialiste-Dr-1065×1600
De specialiste Dr. Carolina Mena Beeld door: Frauke Decoodt

De dokter zucht. “Ik begrijp niet dat het geen vanzelfsprekendheid is dat we de levens van vrouwen in nood moeten redden. Ik begrijp niet dat we ze verplichten een kind te baren dat enkele uren later zal sterven. Pas als de moeder op sterven ligt, mogen we iets ondernemen.” Kwaad wordt ze van artsen en verpleegkundigen die patiënten aangeven bij de politie wanneer ze vermoeden dat iemand een abortus heeft gepleegd. “Dit heeft niets met wetenschap te maken, maar alles met hun religieuze overtuiging en een cultuur die vrouwen als minderwaardig beschouwt.” Het was aartsbisschop LaCalle van San Salvador die in 1997 pleitte voor een totaalverbod op abortus. Een jaar later werd het ingevoerd.

De combinatie van religieus fundamentalisme en een uiterst patriarchale cultuur is gevaarlijk voor zwangere mensen. Zeker in een van de gewelddadigste landen ter wereld, wat El Salvador per slot van rekening is. Ondanks het geweld tegenover vrouwen idealiseert de Salvadoraanse maatschappij de moederfiguur. “Een vrouw moet zich opofferen voor haar kinderen. Haar functie is moeder zijn”, legt Luzmilla Argueta, een andere arts, uit. “Vrouwen moeten alle kinderen krijgen die God en hun echtgenoot hun geven. Desnoods sterven ze al barend, dan is dat Zijn wil.”

Kort ervoor keek ik uit naar de geboorte van mijn kind en opeens zat ik in een gevaarlijke gevangenis

Gevraagd naar haar eerste dagen in de vrouwengevangenis in Ilopango lacht Teodora nerveus. Dit heeft ze nog niet eerder verteld. “Ik stopte niet met huilen. Ik smeekte de agent om me te laten gaan. Die had medelijden maar antwoordde dat ze dat onmogelijk kon doen.” De eerste drie maanden zat Teodora in afzondering zodat de andere vrouwen haar geen kwaad konden doen. “Kort ervoor keek ik uit naar de geboorte van mijn kind en opeens zat ik in een gevaarlijke gevangenis waarin ik bekend stond als kindermoordenaar.”

Gaandeweg vond ze haar weg. “De eerste vijf jaar verzweeg ik waarvoor ik opgesloten zat. In mijn gevangenis zaten nog zeventien vrouwen zoals ik, veroordeeld als moordenaar voor complicaties tijdens de zwangerschap of bevalling. Pas toen de Agrupación ons samenbracht, realiseerde ik me dat ik niet alleen was.”

Burgos ziet veranderingen in het land: “Toen het wetsvoorstel er in 2018 lag, riepen veel mensen volksvertegenwoordigers op het voorstel goed te keuren. Onder meer het grondwettelijke hof, het ministerie van Volksgezondheid, de directeur van het moederziekenhuis, studentenverenigingen en de vereniging van gynaecologen, zelfs enkele rechtse politici. Hoewel we er niet in slaagden de wet te versoepelen, veroorzaakte onze campagne wel een verandering in de publieke opinie.”

In mei van dit jaar wisten feministische organisaties de 65ste vrouw vrij te krijgen die veroordeeld was voor moord na een miskraam of een andere complicatie tijdens de zwangerschap. Er zouden op dit moment nog drie vrouwen met die veroordeling vastzitten.

* Dit artikel verscheen in het voorjaar van 2018 als tweeluik op OneWorld.nl. Het is nadien geactualiseerd. De leeftijden van de geïnterviewden zijn bijgewerkt. Het werd mede mogelijk gemaakt door het Postcode LoterijFonds van Free Press Unlimited.

Anti-abortion law protest

Ook in Europa bepaalt de overheid of jij een abortus mag

In EU-lidstaat Malta is abortus zonder uitzondering verboden.

Drawing of female reproductive system with judge’s gavel and stethoscope

‘Na een abortus doet echt niemand een vreugdedansje’

Madeleijn van den Nieuwenhuizen schreef een boek over de discussie rond abortus.

  1. Denk je aan zelfdoding of kamp je met neerslachtige gevoelens? Je kunt er anoniem over praten: chat via www.113.nl, bel 113 of bel gratis 0800-0113. ↩︎

Over de auteur

Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief