Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

Het woord was een beetje in de vergetelheid geraakt: ecofascisme. Tot in 2019 twee rechts-extremistische aanslagen het weer onder de aandacht brachten. De witte schutter die in het Nieuw-Zeelandse Christchurch twee moskeeën binnendrong en er 51 mensen doodde, beschreef zichzelf als ecofascist. Hij ‘inspireerde’ daarmee ook een witte supremacist die vijf maanden later 23 mensen doodschoot in een Latino-wijk in het Texaanse El Paso. Die verwees naar dezelfde ideologie: milieuvervuiling is de schuld van immigranten en de oplossing is genocide.

De Amerikaanse filosoof Michael E. Zimmerman definieerde ecofascisme in 1995 als ‘een beweging of een individu die de vernietiging van het milieu of klimaatverandering beschouwt als een bedreiging voor ‘de raciale integriteit van het volk’. Zo eenduidig als dat etiket klinkt, zo moeilijk is het om ecofascisme daadwerkelijk te duiden. De twee aanslagplegers in 2019 die zich zo noemden, waren een uitzondering op de regel: mensen claimen zelden zelf het label ‘ecofascist’.

Mensheid uitdunnen

Hoe valt het fenomeen dan toch te herkennen? En waar komt het vandaan? Op het eerste gezicht lijkt het moeilijk te rijmen: rechts-extremisten die opkomen voor de natuur. Maar het idee dat ‘groen’ een links thema is, is een misvatting. Sterker nog: vóór de progressieve bewegingen in de jaren zestig van de vorige eeuw waren het vooral rechts-conservatieve stromingen die de ongerepte natuur op een voetstuk zetten.

Al sinds de Engelse econoom Thomas Robert Malthus in 1798 waarschuwde dat de aarde een ongeremde bevolkingsgroei niet aankan, klinken er geluiden dat de mensheid uitdunnen geen kwaad kan als dat de planeet ten goede komt. Dat leidde onder meer tot de Britse beslissing om niet in te grijpen tijdens de hongersnood in bezet Ierland, die van 1845 tot 1849 bijna een kwart van de Ierse bevolking doodde – er waren toch te veel Ieren, was de opvatting van de Britten. En de columnist van De Telegraaf die in april 2020 schreef dat het coronavirus een effectieve wijze was om ‘de zeis door het dorre hout van de samenleving’ te halen, volgde een vergelijkbare redenatie.

One World rest 5
Beeld door: Richard Kofi

Door de tijd heen hadden verschillende mensen en voorvallen invloed op de ecofascistische tendensen binnen extreemrechts. Begin twintigste eeuw was dat natuurbeschermer Madison Grant. De Amerikaanse zoöloog was de grondlegger van de nationale parken in de VS: een project waarvoor de oorspronkelijke bevolking gedwongen werd ‘geëvacueerd’. Grant was een aanhanger van de eugenetica, een pseudowetenschap die onder andere beweert dat witte mensen superieur zijn. Hij was actief betrokken bij het opzetten van segregatie- en anti-immigratiewetten en stond zo aan de wieg van het Amerikaanse apartheidssysteem.

Ecofascisten zoeken geen gezamenlijke oplossing voor het klimaatprobleem, maar een die anderen buitensluit

In Duitsland was Grant een inspiratie voor Adolf Hitler. Het nationaalsocialisme omarmde bovendien de vroeg twintigste-eeuwse ‘bloed-en-bodemideologie’, die een verband zag tussen de bevolking (bloed) en het land waarop zij leefde: Duitsland voor de Duitsers, zeg maar. Daarin was de bodem letterlijk van essentieel belang voor het voortbestaan van het Arische ras. Vandaar dat de naziminister van Landbouw vurig pleitte voor lokale organische boerenbedrijven om eigen voedsel te verbouwen. In Nederland had je begin jaren tachtig de nationalistische, rechts-extremistische Centrumpartij die zich ook profileerde als uitgesproken groen. In het partijprogramma van 1982 stond een uitgebreid hoofdstuk over het milieu, met daarin en pleidooi voor ‘de vervuiler betaalt’. Maar de belangrijkste oplossing voor het milieuprobleem – én alle andere problemen – was volgens de Centrumpartij altijd: immigranten weren.

Filosoof Harriët Bergman promoveert aan de Universiteit van Antwerpen op de vraag hoe ‘witheid’ de reactie op klimaatverandering beïnvloedt. Zij ziet een verband tussen de angst om de bedreigde planeet en de oplossing die een deel van de (geprivilegieerde) witte bevolking daarvoor ziet. Bergman: “‘O nee, we gaan allemaal dood!’ leidt soms tot ‘niemand meer binnen die het erger kan maken: alle grenzen dicht!’” Kenmerkend is het wij-zijdenken, legt Bergman uit. “Ecofascisten zoeken geen gezamenlijke oplossing voor het klimaatprobleem, maar een die anderen buitensluit.”

Geen wit fenomeen

Toch is ecofascisme geen uitsluitend wit fenomeen: het hindoenationalisme van premier Narendra Modi in India vertoont net zo goed ecofascistische trekken. Zijn partij ziet buitenstaanders (lees: moslims) als bedreiging voor de ‘natuurlijke eenheid’ tussen hindoes en hun land. Wijdverbreid geweld en pogroms door gewapende hindoenationalisten tegen de moslimminderheid zijn het gevolg.

In Nederland overheerst in rechts-extremistische kringen vooralsnog de ontkenning van klimaatverandering. ‘Er is geen klimaatcrisis’, stelt Forum voor Democratie op zijn website. Daardoor ziet Bergman hier nog niet zo veel ecofascisme, maar ze waarschuwt dat dat kan veranderen: “Er komt een moment dat ook Nederlandse rechts-extremisten de klimaatcrisis niet meer kunnen ontkennen. Dan kan ecofascisme de uitweg zijn.”

De Montenegrijnse onderzoeker Balša Lubarda onderzocht extreemrechts in Oost-Europa en zag daar dat zij klimaatverandering wel zien als een door de mens veroorzaakt fenomeen. In Hongarije heeft het ecofascistische denken al lang de politieke mainstream bereikt, zegt hij. De Hongaarse president Viktor Orbán is fel tegen immigratie en bestempelde meer dan eens immigranten als de oorzaak van milieuvervuiling.

Hongarije geldt wereldwijd als voorbeeld voor extreemrechts. Sinds zijn aantreden in 2010 holde Orbán de democratie en vrijheid van meningsuiting in het land steeds verder uit, en zo maakte hij Hongarije tot een autocratie. Die neiging tot autoritarisme – de roep om een sterke man en een (tijdelijke) opheffing van de democratie om de (klimaat)crisis te lijf te gaan – is ook typerend voor het ecofascisme.

One World rest 3
Beeld door: Richard Kofi

Conservatief-christelijke stroming

Toch gebruikt Lubarda de term ‘ecofascisme’ niet graag. Die ligt in Oost-Europa namelijk nog gevoeliger dan elders, omdat socialistische regimes tot de val van de Berlijnse Muur zo’n beetje alle politieke tegenstanders monddood maakten door ze fascist te noemen. Lubarda spreekt liever van ‘rechts-extremistisch ecologisme’. Dat dekt de vele oorsprongen die het nationalistische denken over natuurbescherming kan hebben. Zoals de conservatief-christelijke ideeën over het rentmeesterschap – het idee dat de mens namens God de natuur beheert – maar ook prechristelijke spirituele stromingen die zich inzetten voor ‘de zuiverheid van de aarde’.

‘Terug naar de natuur’ betekent voor ecofascisten het uitroeien van ‘onnatuurlijke’ fenomenen

De denkbeelden die daaruit ontstaan, zijn zeker op sociale media inmiddels haast gemeengoed, zegt de onderzoeker – niet alleen bij extreemrechts. Zo noemt hij de slogan ‘Wij zijn het virus’ tijdens de pandemie een typisch voorbeeld van het wantrouwen tegenover anderen dat bij het rechts-extremistisch ecologisme hoort. “Er zit vaak een element van mensenhaat in de redenering. Natuurlijk hebben mensen de planeet schade berokkend, maar de oplossing is niet om de mensheid dan maar weg te vagen.”

One World rest 4
Beeld door: Richard Kofi

Andere kenmerken van het rechts-extremistisch ecologisme die Lubarda benoemt, lijken op het eerste gezicht onschuldig. Het geloof in een spirituele connectie tussen de mens en de natuur bijvoorbeeld. Het probleem is dan ook met name de volgende stap in de redenatie. ‘Terug naar de natuur’ betekent voor extreemrechts ook het uitroeien van ‘onnatuurlijke’ fenomenen zoals lhbti+’ers, en alleen de ‘eigen’ bevolking kan één zijn met de natuur.

Door overlappingen van aspecten van het rechts-extremistisch ecologisme met spirituele New Age-stromingen, stonden er ineens hippies naast rechts-extremisten tijdens de protesten tegen de coronamaatregelen. En dat is precies het gevaar, zegt onderzoeker Lubarda. Volgens hem zijn jonge kiezers met een passie voor het milieu een mogelijke prooi voor rechts-extremistisch ecologisten. “Aanvankelijk verbergen ze hoezeer hun filosofie is gericht op uitsluiting.” Dat komt later pas, als jongeren al veel verder in de ideologie zijn meegetrokken.

De Noorse Ingrid Falch is 1,75 meter, heeft lang blond haar en blauwe ogen en speelde jarenlang heroïsche scenes uit de Vikingtijd na als leider van een Scandinavische re-enactmentgroep. Voor haar was het verheerlijken van dat verleden een onschuldige hobby. Maar obscure propagandasites pikten foto’s op van hoe zij als Vikingschoonheid over de fjorden staarde, en voorzagen die van teksten als Europe for whites en Immigrants go home. Zo had zij de foto’s niet bedoeld; de xenofobe commentaren op haar blog verwijderde ze dan ook. Tot ze vorig jaar niet meer kon ontkennen dat ze met haar beelden onbedoeld ‘stereotypes van witte suprematie promootte’ en dat haar hobby werd gebruikt voor een politieke agenda die de hare niet was, schrijft ze. In haar blogpost The Beast I Can’t Control legt Falch uit dat ze daarom na vijftien jaar uit de Viking-re-enactmentgroep stapte.

New Age en het reinheidsideaal

De Amerikaanse onderzoeker Heidi Hart haalt het voorbeeld van Falch aan om te laten zien hoe je verstrikt kunt raken in rechts-extremisme. Hart onderzocht de aantrekkingskracht van ecofascisme op sommige New Age-adepten. New Age is een containerbegrip voor een verzameling van alternatieve filosofieën en leefwijzen die in de jaren zestig van de vorige eeuw populair werden, van wellnessgoeroes tot yogi’s. Deze spirituele stroming en de rechts-extremistische lijken recht tegenover elkaar te staan, maar ze delen een streven naar puurheid, legt Hart uit. “Aan beide kanten van het spectrum is er dat reinheidsideaal. Als je bepaalde regels volgt, bepaalde dingen eet en drinkt en bepaalde dingen laat, ben je de perfecte versie van jezelf. In dat ideaal vinden ze elkaar.”

Dat betekent niet dat natuurvoeding en yoga ineens verdacht zijn, haast ze zich te zeggen. “Ik heb zelf vanochtend nog yoga-oefeningen gedaan. Het wordt pas problematisch als je denkt dat je superieur bent ten opzichte van anderen.”

Artikel gaat verder onder de illustratie.

One world def
Beeld door: Richard Kofi

Door mensen met rechts-extremistische ideeën te interviewen, ontdekte Hart hoe moeilijk het soms is de vinger te leggen op hun ideologie. “Ze zijn heel voorzichtig. Ze zeggen vaak ‘dat mag ik niet zeggen’ en daardoor komen ze niet ronduit voor hun ideeën uit.” Hart begrijpt dat een yogamoeder zonder het te beseffen ineens diep in de krochten van rechtsextremistisch internet kan belanden. Als je googelt op recepten en biologische voeding kun je op een ecofascistische site terechtkomen, daar iets interessants lezen over natuurlijke weerstand, om dan te belanden in een terug-naar-de-natuuridylle – waarin enkel heteronormatieve witte gezinnetjes met een hele stoet kinderen figureren. Zonder dat je er erg in hebt, ben je de rabbit hole van het rechts-extremistisch ecologisme beland.

Gezond wantrouwen

Hoe dan toch op te merken in welk gezelschap je je bevindt? Onder meer door te zien waar ‘aandacht voor jezelf’ betekent: geen aandacht meer voor anderen, zegt Hart. Maar ook door bepaalde codebegrippen te herkennen, zoals ‘be aware’ en ‘doe je eigen onderzoek’. En als puurheid leidt tot raciale taal, weet je dat je richting ecofascisme gaat. Maar het allerbelangrijkste is volgens alle onderzoekers het wij-zijdenken, waarin de ander – veelal iemand van buiten de landsgrenzen – de schuld krijgt van alle ellende. Dat de gemiddelde Nederlander minstens tien keer zoveel CO2 uitstoot als de gemiddelde Afrikaan, negeren ze.

De verleiding te zoeken naar een zondebok is groot in een wereld die vergeven lijkt van angst: voor je gezondheid; voor de gevolgen van de klimaatverandering; voor een stijgende zeespiegel en voor de toekomst van de volgende generatie. Feit is dat totaal ongerepte natuur geen bereikbaar ideaal meer is, stelt Heidi Hart. Daarom is een gezond wantrouwen jegens bronnen die doen alsof dat wel zo is op zijn plek, denkt ze. ”De oplossing voor de klimaatverandering ligt niet in één idee of ideaal. Voor het milieuprobleem bestaan geen quick fixes.”

Een eerdere versie van dit artikel verscheen in september 2022 in OneWorld Magazine.

CMS veganisme

Vegans, ken je privilege!

'Het is makkelijk praten met een stabiele economie en toegang tot vleesvervangers.'

05 NK Tegelwippen-Randy Da-Costa

Duurzame voornemens? Doe maar niet

Het idee dat een duurzame wereld ‘bij jezelf begint’, kan averechts werken.

femke van zeijl (c) ruud pos 2022 crop

Over de auteur

Femke van Zeijl woont en werkt als freelance correspondent in Lagos, Nigeria. Ze schrijft voor Nederlandse en internationale media en maakt …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief