‘Over een aantal jaren zullen er bijna geen Pieten meer zwart zijn’, zei Mark Rutte een paar maanden geleden nog. Vanwege de opleving van de antiracismeprotesten leek hij héél even het racistische karakter van zwarte Piet te erkennen, al kwam hij daar snel weer van terug. De traditie moet vanzelf veranderen, benadrukte hij een dag later, en het heeft absoluut geen zin om mensen te dwingen om zwarte Piet los te laten. ‘Er zijn toch geen overheidsinstanties die over zwarte Piet gaan?’

Nou, eigenlijk wel: een flink deel van de lokale Sinterklaasintochten wordt namelijk (deels) betaald met subsidies, publiek geld dus. Het gaat niet om grote bedragen, maar het laat zien dat veel gemeentes wel degelijk een vinger in de pap hebben. Niet voor niets zei VN-mensenrechtenrapporteur Tendayi Achiume tijdens haar bezoek aan Nederland vorig jaar, dat de overheid meer verantwoordelijkheid moet nemen in de discussie over zwarte Piet; juist omdat het gaat om gesubsidieerde evenementen.

Kick Out Zwarte Piet roept op: geef alleen subsidie aan racismevrije intochten

Bijna elke gemeente heeft een of meerdere intochtcomités, bestaande uit vrijwilligers, die lokale intochten en soms ook andere Sinterklaasactiviteiten organiseren. Sommige worden geheel gefinancierd door private sponsoren, zoals winkeliersverenigingen; andere krijgen steun van de gemeente.

Uit een rondgang van de NOS in november vorig jaar langs de 120 grootste gemeentes, waarvan driekwart reageerde, bleek dat 60 procent van hen subsidie uitgeven aan de Sinterklaasintochten, meestal zonder daar strenge voorwaarden aan te verbinden. Uit onderzoek van Nu.nl bleek dat in 2019 in het overgrote deel van de 355 Nederlandse gemeentes nog zwarte Pieten meeliepen tijdens de intocht; in slechts 11 gemeentes arriveerden alleen roetveegpieten.

saint-nicholas-2793726_1920-2

‘De roetveegpiet is een schijnoplossing’

Met het vervangen van zwarte piet door roetveegpiet is het racisme niet verdwenen.

Maar dat was vorig jaar, rond de tijd dat de NTR een knoop doorhakte: de landelijke intocht zou met onmiddellijke ingang door alleen roetveegpieten worden vergezeld. Hoewel volgens sommigen een schijnoplossing, juichte actiegroep Kick Out Zwarte Piet (KOZP) het besluit toe. Zo’n landelijk besluit zou ervoor kunnen zorgen dat ook lokale intochtencomités volgen. Om de druk op te voeren, doet KOZP sinds dit jaar een nieuwe oproep aan gemeentes: geef alleen subsidie aan racismevrije intochten.

Wordt daar gehoor aan gegeven? Hoewel de publieke intochten dit jaar niet doorgaan vanwege corona, krijgen vele wel een digitale variant of zoeken intochtcomités andere ‘coronaproof’ alternatieven. En intochtcomités verzorgen vaak ook schoolbezoeken en andere Sint-activiteiten. Hoeveel belastinggeld is daarvoor toegezegd (of zou zijn toegezegd als de intochten doorgingen) en hoe wenden gemeentes hun financiële invloed aan?

Wel gesprekken, geen gehoor

We keken naar de vijf grootste gemeentes (op aantal inwoners) van elke provincie; 53 van de 60 gemeentes gaven antwoord op onze vragen, stelden de belangrijkste informatie openbaar beschikbaar, of waren al door andere media onderzocht. In die gevallen waar de intocht niet doorgaat maar de gemeente normaliter subsidie zou geven, is het bedrag van vorig jaar of uit de begroting van 2020 gebruikt.

Voor zover bekend zijn er geen grote verschillen tussen de bedragen van dit jaar, en de subsidies van vorig jaar. In sommige gevallen is de subsidie ‘indirect’, wat betekent dat ze via tussenpartijen wordt gegeven en het precieze bedrag niet kan worden achterhaald. Bij gemeentes die al vóór 2020 hadden besloten alleen roetveegpieten te gebruiken, is geen specifiek subsidiebedrag gevraagd. En in gemeentes waar helemaal geen sinterklaasvieringen zijn, is ervan uitgegaan dat het uiterlijk van zwarte Piet blijft bij wat het in 2019 was, tenzij de gemeente, het intochtcomité of lokale media iets anders vertelden.

Van de 53 gemeentes waarvan de gegevens bekend zijn, zijn in 31 dit jaar nog zwarte óf grijze Pieten (zie kader) te zien; 17 van die 31 geven subsidie aan de intochtcomités. De bedragen variëren van 18.000 euro in Eindhoven en 15.000 in Hengelo, tot zo’n 7.000 euro in Zoetermeer en Breda, en 2.500 euro in Maastricht. Hiermee financieren lokale comités de intochten: denk aan de aankleding van de route, het vervoer, communicatie richting bezoekers, geluidsinstallaties, strooigoed, kostuums (en schmink).

kaart_pieten samen
Klik op de afbeelding om deze te vergroten. Beeld door: Adriana Homolova

(Zijn bovenstaande kaarten niet goed zichtbaar op je telefoon? Klik hier voor de eerste kaart, hier voor de tweede.)

Opvallend: van alle gemeentes leggen slechts vier de subsidievoorwaarde op dat zwarte Piet moet verdwijnen: Utrecht (waar al sinds 2018 alleen roetveegpieten meelopen), Eindhoven, Nijmegen en Arnhem. Eindhoven is akkoord gegaan met grijze Piet; Nijmegen had de subsidie voor dit jaar al toegekend voordat er over nieuwe subsidievoorwaarden werd besloten, waardoor er dit jaar waarschijnlijk nog zwarte Pieten te zien zijn. Van de gemeentes die géén subsidievoorwaarde stellen, zegt ongeveer de helft wel gesprekken te voeren met lokale intochtcomités. Veel gemeentes nemen het standpunt in dat de landelijke lijn – van alleen roetveegpieten – gevolgd zou moeten worden, maar willen niets opleggen. De andere helft houdt zich helemaal afzijdig van de discussie.

subsidievoorwaardes
Beeld door: Adriana Homolova

Den Haag heeft eigenlijk ook een motie aangenomen dat er voortaan geen subsidie wordt verleend aan evenementen met zwarte Pieten. Maar het viel ‘buiten de kaders van de Haagse subsidieverordening’ om een nieuwe voorwaarde te stellen aan de subsidie voor de intocht, vertelt een woordvoerder. Dat was ook niet meer nodig: de intochtcommissie was al overstag na vele gesprekken en discussies met de gemeente. De subsidie van ruim 48.000 euro gaat dit jaar dus naar een zwarte Piet-vrije intocht.

In 14 van de 53 gemeentes zijn tijdens de eerstvolgende intocht alleen roetveegpieten te zien

In totaal zijn 14 van de 53 gemeentes sinds dit jaar om: tijdens de eerstvolgende intocht zijn er alleen roetveegpieten te zien. 12 daarvan verlenen subsidie, waarvan Den Haag veruit de grootste sponsor is. Ook steden zoals Apeldoorn (12.000 euro), Tilburg (12.000 euro), Helmond (15.000), Middelburg (1500 euro) en Groningen, Zeist, Heerlen en Veenendaal (alle indirecte subsidies) geven hun geld dit jaar aan een zwarte Piet-vrije intocht.

Toch komt dat niet altijd door gemeentelijke inmenging. De woordvoerder van gemeente Lelystad kon bijvoorbeeld kort zijn over de voorwaarden op hun subsidie van 7500 euro: die zijn er niet, en de gemeente mengt zich ook niet in de discussie. Toch heeft het intochtcomité besloten om vanaf dit jaar met alleen roetveegpieten verder te gaan. Zo ging het ook in Veenendaal, Zeist, Groningen, Helmond, Den Haag, Middelburg, Apeldoorn, Tilburg en Heerlen – al namen deze gemeentes wel actief deel aan de discussie. Sommigen gaven aan dat de comités overstag zijn omdat ze de landelijke intocht volgen; of omdat ze simpelweg een sinterklaasfeest willen waar iedereen zich thuis voelt.

Afdwingen kan dus wel

Andere gemeentes waren dit jaar hun geduld kwijt. De gemeente Arnhem kreeg alle lof van KOZP, omdat ze heeft laten zien dat verandering afdwingen wél kan – al brengt het veel commotie met zich mee. In Arnhem werd in juni een motie aangenomen die stelde dat de intochtcommissie zwarte Piet moest ‘ontdoen van zijn racistische karikaturen’.

Alle gemeentelijke steun – het stadhuis als locatie, het ontvangst van de burgemeester én de jaarlijkse subsidie van ongeveer 3.000 euro – zou worden ingetrokken als Piet zwart zou blijven. De commissie stelde daarom ‘grijze Piet’ voor: om een beeld te geven, stuurde ze een foto van een piet met donkergrijze schmink en een pruik van kroeshaar. Raadsleden noemden het voorstel ‘flauw’ en de subsidie werd definitief ingetrokken. Pas daarna besloot de commissie om alleen roetveegpieten in te zetten.

Maar het was te laat: gemeente Arnhem wil niets meer met deze commissie te maken hebben. Er is een nieuwe groep vrijwilligers gevonden, wiens stichting subsidie krijgt om dit jaar een Sinterklaasfilm te maken in plaats van de intocht te organiseren; alle Pieten hebben hun natuurlijke huidskleur. De oude commissie wil bovendien een digitale intocht uitzenden – met roetveegpieten, zonder subsidie.

Geen grijs gebied

Dit jaar kwam een aantal intochtcomités plots met een nieuw voorstel: ‘grijze Piet’. Na jarenlange discussies leek het hen een goed ‘compromis’ tussen degenen het racisme van zwarte Piet, en de ‘herkenbaarheid’ van een roetveegpiet. In onder andere Leeuwarden, Dordrecht, Eindhoven en Breda werd grijze Piet voorgesteld en geaccepteerd door de gemeente.

Opvallend is dat Eindhoven juist dit jaar een motie had aangenomen dat zwarte Piet moest verdwijnen bij de intocht, óf ze zouden hun subsidie intrekken; het stadsbestuur van Breda had besloten dat ze Sinterklaas niet meer officieel zouden ontvangen, als er zwarte Pieten bij zijn. In Eindhoven werden zelfs een designer, communicatieadviseur en een make-upartiest ingeschakeld om een uiterlijk voor grijze Piet te vinden. De kosten kwamen op het bordje van de gemeente, zíj waren immers degenen die het einde van zwarte Piet hadden geëist. Gemeente Eindhoven heeft daarom nog eens 40.000 euro uitgegeven aan grijze Piet.

KOZP is niet onder de indruk: ‘De mogelijkheden die mensen aangrijpen om een racistisch feest in stand te houden is gênant’, schrijft de actiegroep in een statement. Er wordt namelijk nog steeds een poging gedaan om de hulpknechten een andere huidskleur dan wit te geven.

Ook in Amersfoort ging het intochtcomité dit jaar overstag, hoewel de gemeente (nog) geen strenge eisen aan de subsidie had verbonden. Volgens het comité volgen ze simpelweg de landelijke richtlijnen, maar de timing is opvallend: het besluit viel een dag voordat de gemeenteraad zich zou buigen over het voorstel van GroenLinks en DENK, om het verdwijnen van zwarte Piet als subsidievoorwaarde in te stellen. Amersfoort geeft jaarlijks ongeveer 15.000 euro aan het intochtcomité.

Het al dan niet intrekken van subsidies lijkt dus een heel effectief pressiemiddel voor gemeentes die van zwarte Piet af willen. Ook de burgemeester van Deventer dreigde dit jaar met het stopzetten van subsidie vanwege zwarte Piet, maar hij werd teruggefloten door de gemeenteraad. De commissie en de gemeente bleven in gesprek; na veel wikken en wegen besloot de intochtcommissie afgelopen oktober om helemaal op roetveegpieten over te stappen. Dit jaar heeft de gemeente (nog) geen subsidieaanvraag ontvangen; wellicht omdat er geen publieke intocht is.

Er zijn ook steden die nog een stap verder gaan, door te zorgen dat álle Sinterklaasactiviteiten alleen roetveegpieten hebben. Utrecht geeft geen enkele vergunning meer voor feesten waar zwarte Piet aanwezig is; de Haarlemse gemeenteraad heeft, net als Den Haag, een motie aangenomen dat geen enkele festiviteit met zwarte Piet subsidie mag krijgen.

Wat houdt gemeentes tegen?

Vooral in kleinere gemeentes lijkt het ondenkbaar dat er subsidievoorwaarden of andere harde eisen worden opgelegd. “Wij weten dat er discussie is over de Pieten, maar dat wordt naar ons idee niet opgelost als de gemeente het uiterlijk van de Pieten gaat bepalen”, zegt een woordvoerder van de gemeente Terneuzen. “We geven elkaar de tijd om te groeien in deze beweging, zodat we over een jaar of drie de volledige overstap hebben gemaakt”, mailt de gemeente Dronten.

De gemeente Hengelo zegt gesprekken te voeren over het onderwerp, maar meldt ook dat “termen als ‘opleggen’ of ‘voorwaarden’ vooralsnog zeker niet aan de orde zijn”. Hengelo gaf vorig jaar 15.000 euro subsidie voor de intocht met zwarte Pieten. Alkmaar en Maastricht – die beiden ongeveer 2.500 subsidie geven – houden het ook bij gesprekken met de intochtcomités.

Juichen we zwarte Piet toe, of zetten we ons in voor een racismevrij Sinterklaasfeest?

Overigens is er een handvol kleine gemeentes die weliswaar géén subsidie geeft, maar toch een duidelijk standpunt inneemt. Zoals in Midden-Groningen, waar de burgemeester weigert om aanwezig te zijn bij de intocht zolang er zwarte Pieten te zien zijn (en die zijn er, ook dit jaar). Dat is overigens óók een actiepunt van KOZP: laat burgemeesters Sinterklaas niet ‘ontvangen’ zolang er zwarte Pieten in de buurt zijn.

En zo zijn er tal van manieren waarop gemeentes het voortbestaan van zwarte Piet kunnen beïnvloeden: met de aanwezigheid van burgemeesters, vergunningen, subsidie of in elk geval een serieuze discussie. Als er volgend jaar fysieke intochten zijn, zullen er ongetwijfeld weer tienduizenden euro’s aan subsidiegeld worden uitgegeven aan intochten mét zwarte Piet. Steden als Arnhem, Nijmegen, Den Haag en Amersfoort hebben dit jaar laten zien dat dit een politieke keuze is. Een waar alle gemeentes, en zeker degenen die subsidie verlenen, jaarlijks voor staan: juichen we zwarte Piet toe, of zetten we ons in voor een racismevrij Sinterklaasfeest?

Arrival of Sinterklaas  5 XXL

Waarom we met ‘grijze Piet’ nog verder van huis zijn

‘Voor de meeste comités is grijze Piet de enige en laatste aanpassing die ze zullen doen.'

_Marvin_2

‘Zwarte Piet bewijst: racisme heeft vrij spel in Nederlandse media’

Media zijn subjectief aan als het om Zwarte Piet gaat, schrijft Marvin Hokstam.

Bewuster geworden door dit artikel?

Onze journalistiek is toegankelijk voor iedereen en dat willen we zo houden. Met een kleine bijdrage help jij ons anderen ook bewust te maken. Alvast bedankt!

Ja, ik doe graag een eenmalige donatie!
Hoeveel wil je doneren?
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Over de auteur

Redacteur

Roxane Soudagar studeerde Politicologie (Internationale betrekkingen) en volgde een master in Conflict Studies & Human Rights.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief