Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

‘Onze George Floyd’: zo werd Tomy Holten in juni 2020 genoemd door activisten en verschillende media. Tijdens het hoogtepunt van de wereldwijde protesten tegen racisme en politiegeweld kwam ook de dood van Holten opnieuw onder de aandacht. Op videobeelden (let op: schokkende beelden) van zijn arrestatie in maart 2020 is te zien hoe hij door twee agenten en drie burgers tegen de grond wordt geduwd. Eén agent zet zijn schoen op het hoofd van Holten, een ander heeft een knie op zijn rug.

Tomy Holten
Tomy Holten Beeld door: Mondy Holten

Holten werd aangehouden bij een Jumbo in Zwolle omdat hij mensen lastigviel; hij was ongewapend. Hij overleed later in het cellencomplex. De precieze oorzaak was toen onduidelijk; Holtens broer zei direct al weinig vertrouwen te hebben in het interne onderzoek van de Rijksrecherche. In oktober 2020 meldde het Openbaar Ministerie dat de agenten niet worden vervolgd, en dat Holten overleed aan een drugsoverdosis. Het geweld dat werd gebruikt was noodzakelijk en proportioneel, oordeelde het OM.

Bij politiegeweld denken we al snel aan de VS, maar hoe zit het eigenlijk hier in Nederland? Hier overlijden geen duizend mensen per jaar onder de verantwoordelijkheid van de politie, zoals gemiddeld in de VS, maar niemand is de Arubaanse Mitch Henriquez vergeten. Toen hij in 2015 overleed na een gewelddadige arrestatie in Den Haag, stond Nederland op zijn kop. Een agent kreeg een voorwaardelijke straf, de ander werd vrijgesproken.

Sinds 2016 overleden 50 mensen tijdens of kort na een aanhouding

Mitch henriquez
Mitch Henriquez Beeld door: Facebook

En Henriquez is niet de enige. Sinds zijn overlijden monitort Controle Alt Delete, een organisatie die zich inzet tegen etnisch profileren, jaarlijks het aantal dodelijke slachtoffers bij of na een aanhouding van de politie. Want waar de dodelijke slachtoffers van politiekogels worden bijgehouden, is er nauwelijks aandacht voor slachtoffers die op een andere wijze overlijden onder verantwoordelijkheid van de politie. Volgens cijfers van Controle Alt Delete overleden er tussen 2016 en 2020 50 mensen tijdens of kort na een aanhouding – bij de helft werd géén vuurwapen gebruikt. Tussen 2016 en 2020 was 14 procent van de overledenen Nederlands-Nederlands; 56 procent had een migratieachtergrond en bij 30 procent was dat onbekend.

Hoe verzamelt Controle Alt Delete deze cijfers?

Als iemand overlijdt tijdens of kort na een aanhouding, publiceert de politie daar vaak, maar niet altijd over op de website. Wel doet de Rijksrecherche, onderdeel van het Openbaar Ministerie (OM), altijd onderzoek naar het handelen van de politie. Op basis van de resultaten bepaalt het OM of de politie rechtmatig heeft gehandeld, en wat de vervolgstappen zijn – zoals de zaak aan de rechter voorleggen, of niemand vervolgen.

Sinds 2016 verzamelt Controle Alt Delete de gegevens van overlijdensgevallen onder verantwoordelijkheid van de politie, door de website van de politie en de Rijksrecherche en lokale media goed in de gaten te houden. Ook proberen ze altijd in contact te komen met nabestaanden.

Op basis van de publiek toegankelijke informatie maakt Controle Alt Delete een overzicht van de achtergrond van de slachtoffers (wel of geen migratieachtergrond). Daarnaast houden ze bij hoe vaak slachtoffers volgens de politie ‘verward gedrag’ vertoonden, omdat dit vaak het geval blijkt; tussen 2016 en 2020 was dat zeker bij 62 procent het geval.

In alle gevallen tussen 2016 en 2020 kwam het Openbaar Ministerie tot de conclusie dat er geen reden was om de zaak voor te leggen aan de rechter; de politie zou geen buitenproportioneel geweld hebben gebruikt. Het OM vervolgde geen enkele agent. Dionne Abdoelhafiezkhan, medeoprichter van Controle Alt Delete: “Wij zeggen niet dat de politie schuldig was aan de dood van al deze mensen. Wij monitoren hoeveel mensen tijdens of vlak na een arrestatie zijn overleden, en op het punt van overlijden dus onder de verantwoordelijkheid van de politie vielen. Naar onze inschatting was er in sommige zaken sprake van buitenproportioneel geweld.” Ook als er geen buitenproportioneel geweld is gebruikt, kan iemand natuurlijk wel door politiegeweld zijn overleden.

Naamloos CAD
Tussen 2016 en 2020 stierven 50 mensen tijdens of kort na een aanhouding.

Overigens zijn er wél agenten voor de rechter verschenen in zaken waarbij niemand overleed, maar ook dit is een uitzondering. In 2020 vroeg Controle Alt Delete aan 16 verschillende steden om cijfers te leveren over het aantal aangiftes tegen politie agenten en het aantal agenten dat voor de rechter verscheen. Hieruit bleek dat er in vier jaar tijd in deze zestien gemeenten 722 aangiftes werden gedaan vanwege geweldsgebruik door agenten en 34 aangiftes vanwege discriminatie. Slechts vier agenten werden veroordeeld voor geweldsgebruik, waarbij de straf uiteenliep van een geldboete tot een disciplinaire afhandeling. Dat betekent dat 99% van de aangiftes tegen agenten werden geseponeerd door het OM.

De Rijksrecherche zegt dat zij in haar jaarbericht een overzicht geeft van alle onderzoeken die zij uitvoert: naar schietincidenten of ander politiegeweld, al dan niet met een dodelijke afloop. Daarnaast is er dus het overzicht met alle dodelijke schietincidenten, omdat hier veel vraag naar is vanuit de media. Waar het Controle Alt Delete om gaat: óók in Nederland komen regelmatig mensen te overlijden na een aanhouding. We kennen ze alleen niet. Mede door de lobby van Controle Alt Delete wordt er sinds dit jaar, 2021, door de politie wel bericht over alle politiedoden.

Doodsoorzaak onbekend

In mei 2020 werd de 39-jarige Abid Mahyouti in Hilversum doodgeschoten. Hij was volgens zijn nabestaanden al weken psychotisch, maar de politie en crisisdienst besloten na een huisbezoek dat Mahyouti geen gevaar vormde; ze konden niets voor hem betekenen. De familie werd geadviseerd om de politie op de hoogte te stellen als de situatie uit de hand liep; die zou dan het crisisteam kunnen inschakelen. Op 27 mei 2020 richtte Mahyouti vernielingen aan op een begraafplaats, en toen de agenten ter plaatse kwamen voelden ze zich genoodzaakt te schieten – wat daar precies aan voorafging, is onduidelijk. Hij overleed ter plekke. Het onderzoek van het OM is inmiddels afgerond; er wordt niemand vervolgd.

In veel gevallen vertrouwen nabestaanden, net als de broer van Tomy Holten, het onderzoek van de Rijksrecherche niet. Zo overleed op 20 december 2016 de 35-jarige Bekim Hasani tijdens een arrestatie in Maastricht. Hij vertoonde verward en agressief gedrag en werd in bedwang gehouden door twee agenten, een marechaussee en een omstander. Die laatste hield hem in een nekklem. Tijdens de arrestatie werd hij onwel en bij aankomst in het ziekenhuis was hij overleden. Het OM kon geen doodsoorzaak vaststellen, maar zegt wel dat de agenten juist hebben gehandeld en geen buitenproportioneel geweld gebruikten, en dat het niet de nekklem was die Hasani fataal werd. Niemand wordt vervolgd.

Op foto’s uit het ziekenhuis is een gezwollen oog, een bloeduitstorting en een grote blauwe plek op zijn buik te zien

De advocaat van Hasani’s weduwe, Hakan Külcü, diende een klacht in bij de politie en bracht de zaak naar het gerechtshof van Den Bosch – dat stelde dat niemand strafrechtelijk iets te verwijten valt. Advocaat Külcü stelt dat, zelfs als de agenten niet schuldig zijn aan Hasani’s dood, er fouten zijn gemaakt waarvan geleerd kan worden. Zo werd de crisisdienst – tegen advies in – niet ingeschakeld terwijl Hasani steeds onrustiger werd. Dat had een GGD-arts de dag ervoor nog geadviseerd, toen Hasani uit een politiecel werd vrijgelaten. De advocaat heeft namens zijn nabestaanden ook nog een artikel 12 procedure gestart, waarbij het Hof alsnog wordt gevraagd om een vervolging. Ook dit verzoek werd afgewezen.

Salim Hadj Ali
Salim Hadj Ali Beeld door: Twitter

Ook van de 22-jarige Salim Hadj Ali, die in 2019 in Leidschendam overleed, heeft het OM geen doodsoorzaak vastgesteld, maar wél geconcludeerd dat hij niet door uitwendig letsel overleed – zijn nabestaanden zetten daar vraagtekens bij. Hij werd aangehouden omdat hij verward gedrag vertoonde in het huis van zijn ouders. Volgens de politie verzette hij zich, raakte hij gewond tijdens de arrestatie en werd na aankomst op het politiebureau een ambulance gebeld.

Op foto’s uit het ziekenhuis, waar hij even later overleed, is een gezwollen oog, een bloeduitstorting en een grote blauwe plek op zijn buik te zien. Volgens de familie heeft hij zich nooit verzet, en had hij nog geen letsel voorafgaand aan de arrestatie. Zij vermoeden dat er op het politiebureau of in de cel iets is gebeurd, maar de politie spreekt dat tegen.

Een paar maanden daarvoor kwam de 38-jarige Raymon Gokoel om het leven in Emmeloord, en ook zijn familie vertrouwt het onderzoek niet. Er is veel onduidelijkheid: de politie kwam mee nadat een buurtbewoner voor Gokoel een ambulance had gebeld, maar het is niet bekend waaróm, en ook niet waarom de politie geweld moest gebruiken. Volgens de politie werd alleen geweld rond zijn romp gebruikt, maar de familie houdt vol dat ook zijn hoofd, benen en armen zijn toegetakeld. Hij overleed later in het ziekenhuis. Het OM concludeerde in het onderzoek naar zijn dood dat de politie geen strafbare handelingen heeft verricht; over de doodsoorzaak is geen uitspraak gedaan.

Dit zijn slechts de verhalen waarin de nabestaanden media-aandacht hebben opgezocht

IMG_0062

Waarom sturen we de politie af op ‘verwarde’ personen?

Expertise om passende hulp te verlenen hebben zij vaak niet.

En dan is er bijvoorbeeld Samuel Seewald, een Duitse influencer die in augustus 2020 overleed door een politiekogel. Hij vertoonde ‘verward gedrag’ en hield een zakmes tegen zijn eigen keel vast; na enige tijd op hem in te praten, voelden agenten zich genoodzaakt te schieten. Zijn ouders noemden het onnodig politiegeweld en een ‘executie’, maar afgelopen maand oordeelde het OM dat de agenten uit noodweer handelden, omdat Seewald één van hen in een kogelvrij vest had gestoken. De advocaat en de nabestaanden van Samuel spreken dit tegen. Er wordt vooralsnog niemand vervolgd, maar de nabestaanden zullen het er niet bij laten zitten.

De lijst gaat door. En dit zijn slechts de verhalen waarin de nabestaanden enige media-aandacht hebben opgezocht, al kwam dat vaak niet verder dan lokale media. De Rijksrecherche legt uit dat er meestal wel een persbericht wordt gepubliceerd, omdat er belangstelling is vanuit de journalistiek; in de ervaring van Controle Alt Delete moest zij de informatie vaak expliciet opvragen. Dan nog lukte het niet altijd om persoonsgegevens, zoals een naam, te achterhalen – vanwege privacyoverwegingen is het OM terughoudend met het verstrekken daarvan, volgens de Rijksrecherche.

Meer bevoegdheden

Terwijl politici in de rij staan om Amerikaans politiegeweld te veroordelen, heeft Nederland zojuist een wet aangenomen, waarin staat dat politiegeweld in Nederland juist tot lagere straffen leidt. Deze werd in 2019 al goedgekeurd door de Tweede Kamer en in mei 2021 ook door de Eerste Kamer, ondanks protest van onder anderen Controle Alt Delete en Amnesty International.

Deze wet voegt een nieuw strafbaar feit toe aan het Wetboek van Strafrecht dat specifiek voor opsporingsambtenaren geldt: het ‘schenden van de ambtsinstructie’. Als een agent door ‘onzorgvuldig’ handelen tijdens een aanhouding, tot lichamelijk letsel of zelfs een dodelijk slachtoffer leidt, staat hier maximaal drie jaar cel op. Nu kan een agent nog worden vervolgd voor doodslag, waar maximaal vijftien jaar gevangenisstraf op staat – dat is alleen het geval wanneer het OM reden heeft om te denken dat een agent niet onzorgvuldig, maar opzettelijk handelde. Ook komt daar een aparte ‘blauwe’ rechtbank voor. Richard Korver, de advocaat van onder anderen de nabestaanden van Mitch Henriquez, uitte vorig jaar al tegen de NOS zijn zorgen dat lagere straffen tot meer geweld kunnen leiden.

Een jaar na de grootschalige protesten tegen politiegeweld krijgt de Nederlandse politie meer bevoegdheden

Ook is er recent een nieuwe ambtsinstructie van kracht geworden, waarin de geweldsbevoegdheden van de politie worden uitgebreid. Zo wordt het stroomstootwapen een onderdeel van de basisuitrusting van de politie en is er één nieuwe grond waarop gebruik van het vuurwapen geoorloofd is. Als iemand bijvoorbeeld op heterdaad wordt betrapt tijdens een vermoedelijke inbraak en niet meewerkt met een aanhouding, is gebruik van het vuurwapen geoorloofd. Ook worden de regels voor de inzet van politiehonden verruimd, evenals de regels voor het gebruik van rubberkogels.

“Kortom: een jaar nadat tienduizenden mensen opstonden tegen politiegeweld, kreeg de politie meer bevoegdheden om geweld te gebruiken én een betere rechtspositie wanneer ze geweld gebruiken”, aldus Abdoelhafiezkhan. “Dat vinden wij heel zorgelijk. En tegelijkertijd: wanneer we aan de politie zelf voorleggen dat het totale aantal doden rondom een aanhouding véél hoger ligt als je niet alleen schietincidenten telt, reageren zij vaak ook geschokt. De politie heeft zelf ook niet goed op het netvlies hoe vaak er doden vallen onder hun verantwoordelijkheid. Er is veel onduidelijkheid rond het onderwerp, en dat willen wij aankaarten. Laten we in elk geval open communiceren over deze gevallen, dan kunnen we lessen trekken uit de verhalen van deze mensen.”

Dit is een geüpdatete versie van een artikel dat eerder verscheen op 5 juni 2020.

Collage

De ‘onzichtbare’ slachtoffers van politiegeweld

Dit zijn de verhalen van zwarte vrouwen die de media niet haalden.

tim-mossholder-bo3SHP58C3g-unsplash

Hoe word ik een goede bondgenoot?

De belangrijkste les: het draait niet om jou.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Over de auteur

Redacteur

Roxane Soudagar studeerde Politicologie (Internationale betrekkingen) en volgde een master in Conflict Studies & Human Rights.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief