Onderzoek van een groep Nederlandse wetenschappers dat begin deze maand werd gepubliceerd, liet zien dat zeker 66 medewerkers van nertsenfokkerijen in Nederland besmet zijn geraakt met het coronavirus. In een aantal van die gevallen is het virus overdragen van nerts op mens. De uitbraken op nertsenboerderijen bleken daarmee heftiger dan we in eerste instantie dachten.

De dieren op de ‘besmette’ fokkerijen zijn direct gedood. Ook over de noodzaak om de nog zeker twee miljoen overgebleven nertsen te vergassen zodra er nieuwe besmettingen zijn, lijkt consensus te zijn ontstaan (zie kader). Volgens Kristel Grond, campagnemedewerker van Animal Rights, is dat onrechtvaardig: op die manier dragen de dieren de consequenties voor iets waar mensen verantwoordelijk voor zijn, zegt zij. “Een ziekte als Covid-19 komt voort uit hoe wij dieren houden, zoals ook bij de vogelgriep of Q-koorts het geval was. We pakken de dieren nu aan voor onze daden, terwijl zij niet het slachtoffer hoeven te zijn.”

Hoeveel nertsenlevens staan er op het spel?
De afgelopen maanden zijn er op 52 Nederlandse nertsenbedrijven coronabesmettingen vastgesteld. Die fokkerijen zijn versneld gesloten en in totaal zijn daar zo’n 1,7 miljoen dieren vergast. Er zijn nu nog 62 fokkerijen over. Daar leven in totaal ongeveer 2 miljoen dieren in gevangenschap, in kooien van ten minste 85 cm lang, 30 cm breed en 45 cm hoog. In het wild strekt hun leefgebied zich uit over 1 tot 6 kilometer. De meerderheid van de nu nog levende dieren zijn pups die rond april zijn geboren en normaal gesproken in november geslacht worden voor hun wintervacht. Rond maart 2021 blijven dan alleen de moederdieren en een paar reuen over, dat zal gaan om 200.000 tot 400.000 dieren. Volgens planning zullen ook die dieren in maart 2021 afgemaakt worden.

Volksgezondheid is leidend

Is het, nu de nertsen een bedreiging voor onze gezondheid vormen, gerechtvaardigd om ze te doden? Of zijn er andere mogelijkheden? Om die vraag te kunnen beantwoorden, moeten we kijken naar de rechtspositie van dieren. Janneke Vink, rechtsfilosoof en docent dierenrecht aan de Open Universiteit, denkt dat het vergassen van de nertsen zonder maar een alternatief te overwegen, kan stuiten op juridische problemen.

Het lijkt wel of de mens automatisch tot het doodmaken van dieren overgaat als ze niets meer waard zijn voor ons

“Het lijkt erop dat de mens automatisch tot het doodmaken van dieren overgaat als ze niets meer waard zijn voor ons. Vanuit het oogpunt van volksgezondheid zijn de nertsen nu ‘lastpakken’ geworden. Maar hoewel ze in feitelijke zin dan niets meer waard zijn, in juridische zin zijn ze dat zeker nog wel.” Volgens de wet hebben dieren, anders dan objecten, namelijk intrinsieke waarde, legt Vink uit. “Dieren zijn bijzondere rechtsobjecten met gevoelens en eigen belangen. Dat brengt verplichtingen met zich mee, bijvoorbeeld dat we netjes met hen omgaan, zelfs als hun economische waarde tot nul gedaald is.”

Dieren zijn niet – zoals mensen – rechtssubjecten, en hebben dus geen grondrechten zoals mensen die wel hebben. Animal Rights pleit ervoor om dieren wel in de grondwet op te nemen. Maar zolang dat niet het geval is, weegt de volksgezondheid van mensen zwaarder in beleidskeuzes, zoals in dit geval van het ministerie van Landbouw, Natuur en Volksgezondheid (LNV). Daarom wordt bij besmettingen overgegaan op ‘ruimen’ van de dieren. Een woordvoerder van het ministerie laat telefonisch weten: “Bij uitbraken van besmettelijke dierziekten die een risico vormen voor de bevolking of voor andere dieren, heeft de overheid een verantwoordelijkheid om maatregelen te treffen om die ziekte te bestrijden en verdere verspreiding te voorkomen.”

De volksgezondheid is ook leidend geweest bij het besluit om de overgebleven nertsen af te maken wanneer de fokkerijen begin 2021 gedwongen hun deuren sluiten. In 2013 was al besloten dat alle fokkerijen in 2024 sowieso dicht moesten; dat is vanwege de coronapandemie vervroegd. De paar honderdduizend moedernertsen, die anders rond april weer pups zouden baren, zullen wanneer de bedrijven in 2021 sluiten, ook gedood moeten worden – zelfs al zijn ze niet besmet.

Want, zo is het idee hierachter: het coronavirus kan blijven rondwaren op bedrijven en we moeten voorkomen dat mensen opnieuw besmet raken, zegt de woordvoerder van het ministerie van LNV. “We moeten het risico voor de volksgezondheid zo klein mogelijk houden en voorkomen dat het virus ergens rondhangt. Ruimen is daarvoor een effectieve maatregel.”

Dierenwelzijn

Volgens rechtsfilosoof Vink is de volksgezondheid uiteraard van belang, maar kan dierenwelzijn bij een beslissing zoals het ruimen van de nertsen, niet vergeten worden: “De overheid heeft óók een verplichting om het dierenwelzijn zo min mogelijk aan te tasten, juist omdat dieren volgens de wet intrinsieke waarde hebben.” In het kader van volksgezondheid had de regering in juni ook voor een andere aanpak in plaats van ruimen kunnen kiezen. Het Outbreak Management Team Zoönosen (OMT-Z) bood het kabinet toen twee opties aan om de uitbraken op nertsenfokkerijen te bedwingen: dieren ruimen, of de bedrijven isoleren en goed bijhouden of en waar er nieuwe besmettingen ontstonden.

Volgens het OMT-Z waren ruimen en isoleren twee gelijkwaardige opties. Toch is gekozen voor ruimen, omdat het ministerie dat beter achtte voor de volksgezondheid. Daarop spanden Animal Rights en de Bont voor Dieren een rechtszaak aan, waarbij de rechter concludeerde dat het kabinet bij haar keuze voor ruimen het dierenwelzijn onvoldoende in ogenschouw heeft genomen.

Het verweer van het ministerie was dat de andere optie (isoleren en monitoren) óók ingrijpend zou zijn voor de dieren, omdat er dan regelmatig monsters bij hen moesten worden afgenomen. De rechter wees tijdens de rechtszaak het bezwaarschrift van Animal Rights en Bont voor Dieren af en daarmee was de zaak afgedaan.

In Denemarken moeten nertsenboerderijen in quarantaine als er besmettingen zijn

Rechtsfilosoof Vink: “De wettelijke plicht om dierenwelzijn mee te nemen is hier geschonden. Het was in dit geval uiteraard niet in het belang van de dieren om vergast te worden, en aanvankelijk is zelfs achtergehouden dat er een gelijkwaardig, diervriendelijker alternatief bestond.”

Zo’n alternatief zou ook nu nog mogelijk zijn, vindt Grond van Animal Rights. “In Denemarken moeten nertsenboerderijen in quarantaine als er besmettingen zijn en daar zijn maar zes van de twaalfhonderd nertsenboerderijen besmet. Als mensen zich goed aan de maatregelen houden kan het virus zich moeilijker verspreiden. In Nederland wordt lakser omgegaan met de maatregelen.” Beelden die Animal Rights maakte op fokkerijen, lijken te bevestigen dat fokkerijmedewerkers de veiligheidsrichtlijnen niet altijd serieus nemen. Dat 66 van hen besmet zijn geraakt, verbaast Grond dan ook niet.

20200902-koksedijk-gemert-mondmasker-onjuist (1)
Een nertsenfokkerij in Gemert. Beeld door: Animal Rights

Ze ziet nog altijd een alternatief voor het vergassen van de 200.000 tot 400.000 moedernertsen die na de pelsperiode ‘over’ zullen zijn, al staat voor het kabinet de keuze voor ruimen vast. “We zouden die dieren ook kunnen opvangen in een wildedierenopvang, in een nagebootste natuurlijke omgeving en niet meer in kleine kooien. Daar zouden ze onder begeleiding van mensen kunnen leven, aangezien ze niet in het wild zijn opgegroeid.” Animal Rights heeft geen berekening gemaakt van de kosten hiervoor, maar ter vergelijking: het ruimen van de dieren zal naar schatting zo’n 40 miljoen euro kosten.

222 miljoen voor de fokkers

Nu het kabinet ervoor kiest om de sector vanwege de coronacrisis vervroegd te sluiten, is de overheid vanwege het eigendomsrecht van de fokkers verplicht hun verlies te compenseren. Het bedrag dat daarvoor is vrijgesteld: 150 miljoen euro vergoedingskosten, 32 miljoen sloop- en ombouwkosten en minstens 40 miljoen ruimingskosten. Deze ‘stoppersregeling’ moet nog worden uitgewerkt, dus de bedragen zijn nog niet helemaal zeker.

Over deze 222 miljoen zijn veel mensen gevallen. In 2013 was al afgesproken dat de bedrijven uiterlijk 2024 moeten sluiten; houders waren zich er dus al geruime tijd van bewust dat ze een ander inkomen moesten zoeken. En dan nog zo veel geld krijgen? Daarnaast vonden veel mensen het wrang dat de fokkerijen dit bedrag ontvangen terwijl de zorg- en cultuursector veel lagere compensaties krijgen. Ook in de Tweede Kamer stuitte het bedrag op weerstand. De Partij voor de Dieren diende twee weken geleden een motie in om het te verlagen.

Fractievoorzitter Esther Ouwehand vertelt aan de telefoon: “Op gronden van volksgezondheid is tijdens de crisis ingegrepen in meerdere sectoren, zoals de horeca- of de cultuursector. Het kabinet had ervoor moeten kiezen om op diezelfde gronden een fokverbod in te stellen voor de nertsenfokkerijen, zodat ook deze sector op dezelfde manier wordt gecompenseerd als de andere door de coronacrisis getroffen sectoren.” Nu kiest het kabinet ervoor om aan het eigendomsrecht van de nertsfokkerijen te komen en moet daarom andere bedragen ter compensatie bieden. Dat had niet gehoeven, vindt Ouwehand. “Deze belachelijke bontbonus voor de fokkers is onrechtvaardig.”

Opzettelijke besmettingen?

Het is nog de vraag hoeveel nertsen er in maart überhaupt nog in leven zijn. Bijna elke week zijn er namelijk nieuwe corona-uitbraken en ruimingen op fokkerijen. Momenteel wordt onderzocht of er opzet achter deze besmettingen zit, want de ruimingen zijn voor de fokkers mogelijk financieel aantrekkelijk. De pelsprijzen zijn de afgelopen jaren namelijk gedaald tot zelfs onder de kostprijs van het houden van de dieren. Het zou vanwege de ‘ruimingsvergoeding’ die daartegenover staat, lucratief kunnen zijn om de dieren zo snel mogelijk te vergassen. Ofwel: een nerts die nu afgemaakt wordt, levert meer geld op als coronaslachtoffer dan als pels op de bontveiling.

Serge Ligtenberg_1

Zo houdt de vleeslobby Europa in haar greep

De EU praat over vergroenen, maar investeert miljarden in de vlees- en zuivelindustrie.

Lion Portrait Behind The Bars

Het psychische leed van dieren in gevangenschap

‘Het beletten van natuurlijk gedrag kan leiden tot zelfverwonding en depressie.’

Bewuster geworden door dit artikel?

Onze journalistiek is toegankelijk voor iedereen en dat willen we zo houden. Met een kleine bijdrage help jij ons anderen ook bewust te maken. Alvast bedankt!

Ja, ik doe graag een eenmalige donatie!
Hoeveel wil je doneren?
foto mina1

Over de auteur

Mina Etemad is een multimediale journalist en schrijft graag over kunst en cultuur, dierenrechten en gelijkwaardigheid.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief