Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

‘Dit is een boodschap aan de wereld: wij pikken dit niet langer.’ Het is augustus 2020 en Robert F. Kennedy Junior, een milieujurist uit de Verenigde Staten en een neefje van JFK, opent in Berlijn officieel de hoorzitting van een groep die zich de ‘World Doctors Alliance’ noemt. De organisatie is opgericht door een Britse arts die geschorst werd omdat hij beweert dat Covid-19 een hoax zou zijn. Kennedy zelf is de oprichter van een invloedrijke Amerikaanse antivaccinatiegroep, Children’s Health Defense.

Naast Kennedy zitten dokters en juristen uit heel Europa. ‘Wij richten zelf instellingen op, om de strijd met júllie instellingen aan te gaan’, zegt hij. ‘Getuigen’ uit een reeks landen moeten tijdens de hoorzitting ‘bewijzen’ bijeenbrengen die de wetenschappelijke onderbouwing van de pandemie en van vaccins moeten ondermijnen. De Duits-Amerikaanse jurist Reiner Fuellmich gebruikt de ‘bewijzen’ vervolgens om organisaties en personen die betrokken zijn bij de strijd tegen de pandemie aan te klagen voor misdaden tegen de menselijkheid. Geen enkele rechtbank aanvaardt zijn materiaal, maar Fuellmich blijft beweren dat Covid een georkestreerde hoax is. Het zijn dit soort hoorzittingen en juridische procedures die de Europese antivaccinatiebeweging kenmerken.

De antivaxbeweging is zo oud als vaccins zelf

De antivaccinatie-activisten zijn weliswaar met een kleine minderheid, hun invloed sijpelt door in bredere kringen. De infrastructuur daarvoor wordt al twee decennia opgebouwd. Al vóór de coronacrisis was Kennedy verantwoordelijk voor de helft van de antivaccinatie-advertenties op Facebook, verloor het Verenigd Koninkrijk al de status van mazelenvrij land en had Europa de naam de meest ‘vaccin-sceptische’ regio ter wereld te zijn.

De ‘antivaxbeweging’ bestaat uit een spectrum van uiteenlopende groepen: kritische ouders uit de middenklasse, uiterst linkse anarchisten, uiterst rechtse complotdenkers en alles daartussenin. Hun boodschap: vaccins zijn gevaarlijk en wie helpt ze toe te dienen, is een bedrieger. Een netwerk van artsen, juristen en ondernemers stuwt de beweging voort. Zij gebruiken hun publieke geloofwaardigheid en spelen zo in op de bezorgdheid over vaccins bij het grote publiek.

Vervalst onderzoek

De beweging is zo oud als vaccins zelf en de middelen zijn steeds dezelfde: het verspreiden van misinformatie, het aanjagen van wantrouwen tegenover elites en het debat over persoonlijke vrijheden. De moderne antivaccinatiebeweging ontstond toen in 1998 het Britse medisch vakblad The Lancet een artikel publiceerde dat een verband legde tussen het BMR-vaccin (tegen bof, mazelen en rodehond) en autisme. Tien jaar later onthulde onderzoeksjournalist Brian Deer dat de voornaamste auteur van het artikel, Andrew Wakefield, zo’n 400.000 pond ontving voor zijn grotendeels vervalste onderzoek. The Lancet trok het artikel in, maar het kwaad was geschied: in verschillende Europese landen was de vaccinatiegraad al gedaald.

Wakefield ontketende niet alleen een golf van wantrouwen tegen vaccins, hij was ook de inspiratie voor de opkomst van een beweging. Enkele maanden na de publicatie van zijn artikel richtte een bestuurslid van de Franse Antivaccinatieliga samen met een Spaanse bondgenoot een Europees netwerk op: het European Forum for Vaccine Vigilance (EFVV). In 2005 publiceerde het EFVV een eerste rapport, waarin ten onrechte werd beweerd dat vaccins tot meer dan vijftig verschillende gezondheidsproblemen zouden kunnen leiden, van cellulitis tot leukemie. Het netwerk is inmiddels actief in meer dan 25 landen.

In 2019, maanden voor de pandemie toesloeg, reikte de EFVV een award uit aan de Italiaanse antivaxgroep Corvelva. Daarmee werd de inzet van de levendige Italiaanse antivaccinatiebeweging erkend. Artsen binnen die beweging schrijven dure maar niet-werkende therapieën voor aan kinderen met autisme, om ‘toxische stoffen uit het lichaam te verwijderen’ die het gevolg zouden zijn van vaccinaties. Sommige artsen traden ook op als betaalde experts in gerechtelijke procedures tegen vaccinproducenten van ouders van kinderen met autisme. Zij eisten een schadevergoeding van de producenten, omdat die verantwoordelijk zouden zijn voor het autisme bij deze kinderen.

Belangenverstrengeling

Een belangenconflict, zo lijkt het: advocaten die banden hebben met de antivaccinatiebeweging verspreiden scepsis over de vaccins om cliënten te winnen, en artsen die beweren dat de vaccins de oorzaak zijn van autisme om therapieën te verkopen. Luca Ventaloro, jurist van de prominente Italiaanse antivaccinatieorganisatie Comilva, spreekt de beschuldigingen tegen. Sinds 2007 hebben Italiaanse rechtbanken in minstens elf gevallen schadevergoedingen toegekend aan families van kinderen met autisme.

De Italiaanse antivaccinatiebeweging krijgt steun van de populistische partij Vijfsterrenbeweging. Die partij wakkerde jarenlang het wantrouwen tegen vaccins aan en kwam in 2013 voor de eerste keer in het parlement. De opkomst van de partij verliep parallel met een daling van het aantal mensen dat zich liet inenten tegen mazelen: van bijna 94 procent in 2010 tot 85 procent in 2015, een van de laagste percentages in Europa. Het aantal gevallen van mazelen liep zo snel op dat de Wereldgezondheidsorganisatie er bij Italië op aandrong zijn vaccinatieprogramma te versterken.

Andere Europese landen zagen vergelijkbare ontwikkelingen, zo blijkt uit data van het Vaccine Confidence Project dat werd opgericht om misinformatie door de antivaccinatiebeweging te signaleren en te weerleggen. In regio’s met hoge scores voor populistische partijen bij de Europese verkiezingen van 2017 steeg ook het aantal vaccintwijfelaars.

51491101883_62cd2e685d_k
De antivaccinatiebeweging leent taal van de anti-abortusbeweging. Beeld door: GoToVan via Flickr

Influencers en cultfiguren

Met de coronapandemie kwam de connectie tussen samenzweringstheorieën, vaccins en persoonsgedreven, libertaire politiek in een stroomversnelling. Andrew Wakefield – de auteur van het vervalste onderzoek in The Lancet – was inmiddels een cultfiguur. Hij verzamelde een aanzienlijk fortuin en werkte samen met de libertijnse Health Freedom-beweging, die politieke en financiële banden gemeen had met Donald Trump, op wiens inhuldigingsfeest hij aanwezig was.

Maar net als Wakefield verwierven ook Europese artsen, juristen en ondernemers binnen de antivaccinatiebeweging de status van influencer, boegbeeld en cultfiguur. Zo is er de Fransman Thierry Casasnovas, bekend van zijn promotie van rauwegroentendieet en zijn hevige antivaccinretoriek. Hij beweert een geneesmiddel te hebben tegen het coronavirus: vasten en rauwe groenten eten. Met de verkoop van sapcentrifuges en coachingsessies verdiende hij miljoenen. Zijn bijna 500.000 volgers op YouTube lijken bereid alles te geloven wat hij beweert, bijvoorbeeld dat je zelfs kanker kunt genezen door rauw voedsel te eten.

De antivaccinatiebeweging leent taal en argumenten van de anti-abortusbeweging

Casasnovas wordt in de gaten gehouden door Miviludes, een Franse overheidsdienst die sekten en hun invloed op de mentale volksgezondheid in kaart brengt. Dat agentschap volgt al meer dan tien jaar de antivaccinatiebeweging. Bijna de helft van de tijd besteedt het agentschap momenteel aan het monitoren van antivaccinatiefiguren en de misinformatie die ze verspreiden, zegt Anne Josso, algemeen secretaris van Miviludes.

De antivaccinatiebeweging vermengt samenzweringstheorieën en politiek activisme om meer aanhangers te krijgen. Die kruising van verschillende bewegingen is nieuw, aldus Josso. “De leiders ervan werken samen en stroomlijnen hun verhaallijnen om meer invloed te verwerven.” Hun discours gaat meestal over samenzweringstheorieën en de focus op het ‘natuurlijke’. Bijvoorbeeld dat grote farmaceutische bedrijven de wereld zouden willen vergiftigen, maar dat het lichaam zichzelf tegen virussen beschermt.

‘Pro life’ en de Messias

In Oost-Europa lijkt de pandemie aan antivaccinatie- en antiabortusbewegingen een nieuwe gelegenheid te bieden om hun krachten te bundelen. De antivaccinatiebeweging leent daar taalgebruik en argumenten uit de antiabortusbeweging. Zo zouden vaccins cellen en weefsel van geaborteerde foetussen bevatten. Ook Poolse bisschoppen spraken zich openlijk uit tegen vaccinatie. Uit recent onderzoek blijkt dat 40 procent van de Poolse bevolking zich waarschijnlijk niet zal laten vaccineren.

De Britse Sebastian Shemirani ervaarde van heel dichtbij hoe de antivaccinatiebeweging een bijna bijbels vertrouwen heeft in de scheiding tussen goed en kwaad. Hij zag met lede ogen aan hoe zijn moeder, van wie hij vervreemd raakte, woordvoerder werd van de antivaccinatiebeweging in het Verenigd Koninkrijk. Volgens haar maken artsen zich schuldig aan moord als ze meedoen aan de vaccinatieprogramma’s. “Ze is de messias van een kleine en weinig opgeleide groep mensen die zich opwinden over hun gebrek aan inspraak in de politieke besluitvorming”, zegt Shemirani.

Temidden van de verwarring en chaos van een pandemie biedt de beweging duidelijke antwoorden aan wie dat nodig heeft, denkt hij. Maar Shemirani gelooft dat de samenzweringstheorieën overwaaien als de theorieën vals blijken te zijn. “Als binnen twee of drie jaar iedereen in het Verenigd Koninkrijk nog leeft, zal mijn moeder niet langer geloofwaardig zijn. Maar ze zal haar ongelijk niet toegeven.”

Nu de vaccinatiegraad in veel rijke landen zo hoog is, vragen sommigen zich af of de beweging zal blijven bestaan. Maar in augustus 2020 opende de organisatie van Robert Kennedy Junior, Children’s Health Defense, een Europese poot in Brussel. En in het Verenigd Koninkrijk werd de Medical Freedom Alliance, opgericht, een echo van de World Doctors Alliance. “We zullen nieuwe platformen vinden”, zegt Luca Ventaloro van de Italiaanse antivaccinatiegroep Comilva. “Er broeit veel onder de oppervlakte. En je kan het ongenoegen niet temperen door mensen het zwijgen op te leggen.”

Dit artikel kwam tot stand met de financiële steun van de Investigative Journalism for Europe-beurs. Een langere versie van het artikel verscheen op MO*.

Vertaling door Emiel Vervliet.

Oostenrijke_demonstrant_tegen_covid_maatregelen_Ivan_Radic_CC_BY_2-0

Waarom doen ‘coronacomplotten’ het goed bij extreemrechts?

'De lijn tussen kritisch zijn en complotdenken is dun.'

CMS format johan

Hoe Johan Fretz vrienden verloor aan coronaconflicten

‘Kunnen wij elkaar ooit weer door dezelfde ogen zien?’

670

Over de auteur

Bezoek auteurspagina
670

Over de auteur

Bezoek auteurspagina
670

Over de auteur

Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief