Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

De excuses kwamen op de dag van de presentatie van het onderzoek Onafhankelijkheid, dekolonisatie, oorlog en geweld in Indonesië 1945-1950. Daarin maken onderzoekers korte metten met de ‘Excessennota’, een onderzoek uit 1969 waarin staat dat de Nederlandse krijgsmacht zich, op enkele ‘geweldsontsporingen’ na, ‘correct heeft gedragen in Indonesië’.

Volgens het nieuwe onderzoek maakte de Nederlandse krijgsmacht zich schuldig aan marteling, executie zonder proces, mishandeling, verkrachting, plundering, en gewelddadige represailles zoals kampongs platbranden, burgers neerschieten en massadetentie. Niet alleen was het geweld van Nederlandse militairen tegen de Indonesische bevolking ‘extreem’, het leger zette het geweld bewust in en de politiek en justitie tolereerden het door consequent weg te kijken. Daarvoor maakte premier Mark Rutte ‘diepe excuses’ aan de Indonesische bevolking.

‘Sociaal gewenst antwoord’

Hebben de excuses meer om het lijf dan een gebaar van politiek correctheid? De Indonesische Hadi Purnama, die promotieonderzoek doet op het gebied van internationaal recht aan de Vrije Universiteit Amsterdam, denkt dat de excuses van Rutte vooral sociaal wenselijk zijn. “Activisten en hoogopgeleiden die tot de minderheden en migrantengroepen behoren, confronteren Europese landen steeds vaker met hun koloniale verleden. Daarom staan dekolonisatie en antiracisme hoog op de agenda in het westen.”

Als de excuses vooral sociaal wenselijk zijn, is het de vraag of ze wat waard zijn

Als de excuses vooral sociaal wenselijk zijn, is het de vraag of ze wat waard zijn. “Logischerwijs zouden herstelbetalingen aan Indonesië moeten volgen”, vindt Hadi Purnama. Maar juridische stappen en herstelbetalingen zijn complex om meerdere reden. Eén daarvan is het gebruik van de term ‘extreem geweld’ in het onderzoek. “Waarom spreken de onderzoekers niet over oorlogsmisdaden?” Volgens Purnama heeft de term ‘oorlogsmisdaden’ heldere juridische kaders, terwijl ‘als je het hebt over ‘extreem geweld’, kan dat over van alles gaan’.

De kritiek op de term ‘extreem geweld’ is ook bekend bij Frank van Vree, de programmadirecteur van het NIOD die het onderzoek de afgelopen jaren leidde. “Oorlogsmisdaden maken deel uit van het ‘extreem geweld’ waar wij onderzoek naar deden. Als we enkel spreken van oorlogsmisdaden, zouden we andere vormen van geweld uitsluiten. Dat wilden we niet. Het begrip ‘extreem geweld’ paste bij de brede benadering die we hanteerden.” Maar om verwarring te voorkomen, hadden de onderzoekers wel uitdrukkelijk kunnen vermelden dat het ging om ‘extreem geweld, inclusief oorlogsmisdaden’, ziet Van Vree nu in.

Hij ontkent dat er politieke motieven achter zitten. “Sommigen zeggen dat ‘extreem geweld’ een eufemisme is, anderen denken dat we om politieke redenen zijn weggebleven van de term ‘oorlogsmisdaden’. Maar waarom zouden we dat doen?” In een samenvatting van het onderzoek schrijven de wetenschappers echter dat ze juist bewust afstand hielden van begrippen in het toenmalige of hedendaagse internationaal recht. Die zouden volgens hen leiden tot ‘ingewikkelde historisch-juridische debatten’.

Verantwoordelijkheid nemen

Toch zijn dat juist de debatten die gevoerd moeten worden, denkt rechtsgeleerde Purnama. Het bewust vermijden van termen van internationaal recht ziet hij als een teken dat het onderzoek niet tot doel had om verantwoordelijkheid te nemen voor de koloniale oorlog in Indonesië. Dat wil hoofdonderzoeker Van Vree wel bevestigen. “De politiek is nu aan zet. Wij hebben enkel ons werk als onderzoekers gedaan.”

Extreem geweld of oorlogsmisdaden?
Volgens Purnama heb je in het internationaal recht naast oorlogsmisdaden, ook genocide, misdaden tegen de menselijkheid en misdaden tegen de vrede. “Deze kaders werden gebruikt in aanloop naar het Neurenberg-tribunaal in 1946, waar nazileiders terechtstonden voor hun oorlogsmisdaden.” Een ander voorbeeld is het Tokio-tribunaal in datzelfde jaar. Daarin werden leiders van het toenmalige Japanse keizerrijk veroordeeld voor oorlogsmisdaden, misdaden tegen de vrede, en misdaden tegen de menselijkheid.

Spijt of excuses?
Officiële verontschuldigingen, oftewel excuses, kunnen verregaande juridische gevolgen hebben ten opzichte van een spijtbetuiging, aldus de Belgische rechtsgeleerde Wannes Vandenbussche van de KU Leuven. Zo betuigde de Belgische Koning Filip zijn ‘diepste spijt’ voor het koloniale verleden van België naar aanleiding van 60 jaar onafhankelijkheid van Congo. “Diepe spijtbetuiging zou enkel wijzen op een persoonlijk gevoel bij de koning.” Bij officiële verontschuldigingen zou het mogelijk zijn dat een land als Congo België dagvaardt voor het Internationaal Gerechtshof en genoegdoening eist. Volgens Vandenbussche zou België failliet gaan als het land de reële schuld zou moeten terugbetalen.

Van Vree denkt dat de excuses wel gevolgen kunnen hebben voor Indonesische slachtoffers die juridische schadeclaims willen indienen, maar ook voor de Indonesische regering, die na de soevereiniteitsoverdracht van 1949 herstelbetalingen aan Nederland moest doen om haar onafhankelijkheid te behouden. Bovendien zouden de excuses kunnen leiden tot eerherstel van de 4.000 dienstplichtige soldaten die weigerden om in 1945-1949 naar Indonesië te gaan. 2.600 van de Indonesië-weigeraars kregen celstraffen van 2 maanden tot 5 jaar. Velen van hen zijn nu overleden.

Die verantwoordelijkheid zou wel een complexe kwestie zijn, óók als in het onderzoek wel rechtsgeldige termen waren gebruikt, legt Purnama uit. “Nederland viel Indonesië binnen vlak nadat Soekarno de onafhankelijkheid had uitgeroepen op 17 augustus 1945. Maar die datum erkent Nederland juridisch niet.” Daarom viel Nederland op dat moment de ‘eigen kolonie’ binnen en geen onafhankelijke staat. Volgens Nederland is Indonesië pas na de soevereiniteitsoverdracht in 1949 een onafhankelijke republiek geworden. “Stel dat de Nederlandse regering de Indonesische onafhankelijkheid op 17 augustus 1945 erkent, dan zou de Indonesische regering Nederland bij het Internationaal Gerechtshof kunnen aanklagen voor het binnenvallen van een soevereine staat.”

Individuele militairen die de oorlogsmisdaden in Indonesië pleegden, kun je sowieso niet meer voor de rechter slepen. Dat komt door de zogenoemde Verjaringswet uit 1971. Daarin staat dat oorlogsmisdaden niet kunnen verjaren, behalve de misdaden die in Indonesië 1945-1949 door Nederlandse militairen zijn gepleegd. Rechtsgeleerden als Hadi Purnama vinden deze wet en de interpretatie ervan zeer opmerkelijk. “Daarmee ontkent de toenmalige regering het Nederlandse daderschap en koos ze er bewust voor zich in te dekken tegen strafrechtelijke vervolging.”

Mogelijke juridische stappen

Toch is het mogelijk om juridische stappen te ondernemen tegen de Nederlandse staat als toenmalig koloniaal bewind. In 2011 wist de stichting Comité Nederlandse Ereschulden onder voorzitterschap van de Indonesische activist Jeffry Pondaag schadevergoeding én excuses van de Nederlandse staat af te dwingen voor de standrechtelijke executies van 431 Indonesische mannen in het Javaanse dorp Rawagede in 1947. Purnama ziet deze rechtszaken als baanbrekend. “Ze laten zien dat het geweld kan worden beschouwd als een misdaad waar je juridische claims op kunt baseren.”

Met dit onderzoek wil Nederland enkel het verleden ‘onder ogen zien’.

Van Vree vindt dat we de excuses op zichzelf al kunnen zien als een positieve ontwikkeling in de erkenning van het koloniale verleden. “In mei 2020 maakte Koning Willem Alexander excuses voor de ‘geweldsontsporingen van Nederlandse zijde’. Dat zei hij op basis van de onderzoeksresultaten uit 1969. Dat regeringsstandpunt is met de conclusies uit dit nieuwe onderzoek niet meer houdbaar. Daarom sprak de premier in zijn verklaring ook over een koloniale oorlog en over stelselmatig, wijdverbreid extreem geweld.”

Purnama is minder optimistisch. “Met dit onderzoek wil Nederland enkel het verleden ‘onder ogen zien’. Maar dat gewelddadige verleden behoort in Indonesië allang tot de algemene kennis. Ik ben benieuwd wat de volgende stap is van de Nederlandse regering.”

Voor het eerst een onderzoek met óók een Indonesisch perspectief
Voor dit onderzoek werkten het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde, het Nederlands Instituut voor Militaire Historie en het Instituut voor Oorlog-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) samen met Indonesische wetenschappers en onderwijsinstellingen. Dat is een primeur gezien het gebrek aan Indonesische perspectieven in eerdere Nederlandse onderzoeken naar het koloniale verleden. De Nederlandse regering gaf 4,1 miljoen euro uit aan deze langlopende studie die in 2016 begon.

AncestralRythm (1)

Rekening voor koloniale dwangarbeid: 9,5 miljoen

Excuses, onderzoeken en exposities zullen de vermogensongelijkheid niet oplossen.

VOC 2

Moet je excuses maken voor een koloniaal verleden dat je niet kent?

'Zelfonderzoek is nuttiger. Maar ook moeilijker en confronterender.'

WhatsApp Image 2022-02-22 at 12.16.21

Over de auteur

Fitria Jelyta (1991) is freelance journalist. Ze schrijft met name over Nederlands koloniale verleden in Indonesië en over moslims in …
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief