Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

ja, ik word nu lid vanaf 6,- per maand

Toen May-May Meijer (49) bijna tien jaar geleden werd opgenomen in een psychiatrische kliniek, sprak ze doorlopend met Christus. Mensen vonden dat raar, vertelt ze. “Ze zeiden dat het kwam door mijn psychose. Maar toen ik na mijn opname een kerk bezocht, zei de priester: ‘God is in ons.’ Zie je wel, dacht ik. Ik ben niet gek! Toen ik de anderen in de kerk vertelde dat ik met God praat, zeiden ze: ‘Wat mooi, ik ook.’”

De psychose is voorbij, maar God is gebleven. “Ik zal niet ontkennen dat ik ziek was. Het voelde alsof er geesten in mijn lichaam zaten, ik voelde ze stromen zoals wanneer je hete thee doorslikt. Maar het was ook een spirituele transformatie. Praten met Christus doe ik nog steeds. Mijn omgeving moest daar erg aan wennen. Ik werkte eerder als wetenschapper, en nu ga ik ineens naar de kerk!”

Laten we psychosen ‘ongewone ervaringen’ noemen, dat is wat neutraler

Meijers schroom komt niet uit de lucht vallen, weet Samrad Ghane. Als medisch antropoloog en psycholoog behandelt hij al jaren vluchtelingen en migranten met psychische klachten. Hij weet dat er in de reguliere psychiatrie niet altijd ruimte is voor een spirituele kijk op psychosen. “Binnen de westerse psychiatrie heerst een naturalistische kijk op de wereld. Alles wat spiritueel of bovennatuurlijk is, wijzen behandelaren af.” Psychosen worden gezien als een ziektebeeld waarbij de patiënt het contact met de werkelijkheid is verloren. De patiënt lijdt aan hallucinaties en wanen. Ze denken bijvoorbeeld dat er een complot tegen hen gaande is en vertrouwen niemand meer. Vaak raken ze ontregeld: ze eten of slapen niet meer, het lukt ze niet om naar hun werk of andere verplichtingen te gaan.

“Laten we psychosen voor het gemak ‘ongewone ervaringen’ noemen, dat is wat neutraler”, zegt Ghane. “De diagnose ‘psychose’ is slechts een interpretatie. In sommige Afrikaanse culturen worden mensen met zulke ervaringen beschouwd als uitverkorenen [zie kader]. Hun ‘behandeling’ bestaat uit het leren verdragen en gebruiken van die gaven. Ze kunnen anderen raad geven door bijvoorbeeld te communiceren met voorouders en groeien zo uit tot een belangrijk figuur in hun gemeenschap. Hetzelfde komt voor in bijvoorbeeld Indonesië, Mongolië en Mexico, waar men het sjamanisme kent.”

Traditioneel genezer
De Rijksuniversiteit Groningen en ggz-instelling Parnassia onderzochten een rurale gemeenschap in de Zuid- Afrikaanse provincie KwaZoeloe-Natal. Mensen die last hebben van wat we in het Westen een psychose zouden noemen, hebben volgens de gemeenschap een roeping. Wanneer ze klachten krijgen, bijvoorbeeld stemmen horen, beschouwen hun naasten ze wel als mentaal ziek. Maar van een mentor krijgen ze een training tot traditioneel genezer, de ukuthwasa. Ze leren hoe ze de stemmen in hun hoofd kunnen kanaliseren, zodat die geen verwarring zaaien maar adviezen geven. Ze verwerven zo status binnen hun gemeenschap. Deze aanpak draagt volgens de onderzoekers bij aan herstel en vermindert stigma.

Spiritueel of ziek?

CMS FORMAT wanen 4
Beeld door: Petra Katanic

In Nederland krijgt ongeveer een op de honderd mensen te maken met wat men in het Westen een psychose noemt. Het is onbekend welk gedeelte daarvan zo’n ervaring beschouwt als bovennatuurlijke gave. In de transculturele polikliniek van ggz-instelling Parnassia, waar Ghane werkt, ziet hij zelden mensen die hun ongewone ervaringen een gave noemen. “Logisch, want deze mensen zochten hulp. Waarom zou je hulp zoeken als je je ervaring niet als een probleem ziet? Ik wil patiënten ruimte geven in hun zoektocht: is het een stoornis, een spirituele beleving of een gevolg van trauma’s?”

Juist voor die zingeving was in de ggz weinig aandacht, ondervond May-May Meijer. “De meeste zorgverleners gaan niet in op de inhoud van de psychose. Spirituele ervaringen zien zij als onderdeel van de ziekte. Het draait om ‘normaal’ worden, terwijl er tijdens een psychose veel levensvragen opkomen. Als psychiaters laten merken dat ze mijn godsbeleving als een waan zien, dan voelt dat als een waardeoordeel over mij.”

Meijer wijdt zich nu aan wat Christus haar tijdens haar psychosen opdroeg; ze richtte met anderen de internationale stichting Peace SOS op, waarmee ze voedselhulpacties en vredesdemonstraties organiseert. Christus droeg haar ook op open te zijn over haar psychosegevoeligheid. “Aanvankelijk schaamde ik me. Maar door Christus ben ik er open over.”

Ook Dawit* (33) deed belangrijke inzichten op tijdens zijn psychose. “Op mijn vierde kwam ik met mijn ouders uit Ethiopië naar Nederland. Tijdens mijn psychose hoorde ik een stem die me verweet dat ik als kind altijd met de blonde kindjes wilde spelen. In mijn wanen vond ik mezelf een white supremacist, een soort oppernazi. Ik schaamde me: mijn ‘ware aard’ was ontdekt. Ik zag maar één uitweg: een einde aan mijn bestaan maken.” Zijn suïcidepoging mislukte en hij werd wakker in een psychiatrische kliniek.

Ook bij Dawit gingen de zorgverleners niet in op de inhoud van zijn psychose. “Pas na twee jaar durfde ik te benoemen dat mijn wanen misschien betekenis hadden. Dat heeft erg bijgedragen aan mijn herstel. Natuurlijk was ik geen white supremacist, maar ik had wél geprobeerd iemand te zijn die ik niet was. Nu heb ik meer inzicht in mijn identiteit en meer vrede met mezelf.” Dawit is nu psychosevrij en gebruikt ook geen medicatie meer.

Wat is een psychose en hoe behandel je die?
In een psychose zien of horen mensen dingen die er niet zijn. De leeftijdscategorie tussen 14 en 30 jaar wordt het vaakst getroffen. De vorm, intensiteit en duur van de psychose verschilt per persoon. Risicofactoren zijn onder andere trauma en drugsgebruik. Ook mensen die tot een minderheidsgroep behoren lopen meer risico, omdat zij vaker sociale uitsluiting ervaren. 8 procent van alle volwassenen heeft wel eens ‘psychotische ervaringen’ gehad, bijvoorbeeld stemmen horen of een gevoel van extreme achterdocht. De behandeling bestaat vaak uit medicatie, zogenoemde antipsychotica, die hallucinaties en hevige angstgevoelens dempt. Maar de achterliggende oorzaken – zoals een trauma – worden er niet mee weggenomen.

Culturele context

CMS FORMAT wanen 3
Beeld door: Petra Katanic

In de transculturele psychiatrie staat de context centraal, vertelt hoogleraar transculturele psychiatrie Mario Braakman. “We beoordelen patiënten niet louter op basis van symptomen, maar kijken ook naar hun omgeving.” Binnen de kringen van transculturele psychiaters zingt het verhaal rond dat zelfs Jezus psychotisch was, vertelt Braakman. “Hij sprak met God, kwam de wereld redden. Dat hij niet als psychoticus eindigde in een kliniek maar een wereldreligie stichtte, hangt samen met zijn omgeving. Als je pech hebt, leef je in een rationele cultuur die alles wat afwijkt in verband brengt met ziekte.”

Uit onderzoek blijkt dat eerste en tweede-generatiemigranten van niet-westerse afkomst in Nederland een grotere kans hebben op de diagnose schizofrenie dan Nederlanders zonder migratieachtergrond. Een van de verklaringen is dat zij vaker niet goed begrepen worden. “Sommige patiënten geloven bijvoorbeeld dat ze last hebben van een boos oog; iemand heeft ze schade berokkend door met een jaloerse blik naar ze te kijken”, vertelt psycholoog Ghane. “Dat kan binnen hun culturele context een heel gewone verklaring zijn.” Zowel Ghane als Braakman benadrukken dat zelfs in de DSM, de ‘psychiatriebijbel’ die de standaard voor diagnostiek voorschrijft, staat dat een stoornis pas een stoornis is als iemand afwijkt binnen de culturele groep waartoe hij behoort.

Ik weet nu dat ik niet bezeten ben, ik heb een neurobiologisch probleem

Bij patiënten met een migratieachtergrond duurt het doorgaans langer tot zij bij de ggz komen. “Als de buitengewone ervaringen niet als probleem worden ervaren, zoeken ze geen hulp. Op den duur vormt iemand soms een risico voor zichzelf of een ander. In dat geval is een gedwongen opname nodig, die misschien voorkomen had kunnen worden.” Want vaak hebben patiënten dan al een behandeltraject bij traditionele genezers achter de rug.

De gevolgen van zo’n behandeling zijn niet altijd heilzaam, ondervond Hafiza William (52). “Rond m’n 28e raakte ik steeds meer in verwarring, ik leefde in een droomwereld waar ik niet uitkwam. Mijn vader stuurde me naar een kennis. Hij noemde zich imam, maar was niet gediplomeerd. In de Surinaamse islamitische samenleving menen ze dat je van je djinn – een kwade geest die bezit van je heeft genomen – af kan komen als je met een imam praat. Maar die man zei dat ik een slechte moslim was, het was een straf van God. Surinamers wilden daarna niet meer met me praten, ik voelde me eenzaam en geïsoleerd. Mijn moeder bleef liefdevol en raadde me uiteindelijk aan naar een dokter te gaan.”

Tekst gaat verder onder de foto.

CMS FORMAT wanen 2
Hafiza William (52) op het strand vlakbij haar huis, waar ze zonder oordeel helemaal zichzelf kan zijn. Beeld door: Petra Katanic

Goede hulp

William kwam terecht op de spoedafdeling. “Ik kreeg een goede psychiater en medicijnen. In de jaren erna ben ik me gaan verdiepen in neuropsychologie en spiritualiteit. Ik snap wel waarom mensen psychoses linken aan bezetenheid, maar nu weet ik dat ik niet bezeten ben, ik heb een neurobiologisch probleem. Ik moet op mijn grenzen letten: niet te veel afspraken maken, goed slapen, gezond eten.”

Wat iemands kijk op de buitengewone ervaring ook is, goede hulp komt eigenlijk op hetzelfde neer, zegt psycholoog Ghane. “Het uitgangspunt is de interpretatie van de patiënt zelf. Komt iemand bij mij vanwege een geest? Goed, dan gaan we daarmee aan de slag. Hoe kunnen we jou versterken zodat je de kwade aanvallen van die geest beter aankunt?” Braakman: “Wij psychiaters denken vaak dat we precies weten wat realiteit is. Een beetje bescheidenheid zou ons goed doen.”

*Om privacyredenen is de naam van Dawit gefingeerd.

Een langere versie van dit artikel verscheen in maart 2022 in OneWorld Magazine.

_U1A7738

‘Ik wilde contact maken met mijn Afrikaanse kant’

Liesbeth Tjon-A-Meeuw verhuisde 'terug' naar Ghana.

CMS braive 2

‘Ik wil jongeren laten ervaren hoe mentale gezondheid werkt’

Stichting Braive brengt mentale gezondheid naar het klaslokaal.

Catrien_Spijkerman

Over de auteur

Catrien Spijkerman is journalist voor verschillende kranten en tijdschriften. Ze schrijft het liefst over psychiatrie.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief