OneWorld presenteert:

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Toen de Zuid-Afrikaanse atlete Caster Semenya (28) in 2009 wereldkampioen op de 800 meter werd, klonk meteen kritiek: ze zou te ‘mannelijk’ zijn om aan de vrouwencompetitie te mogen meedoen. De internationale atletiekfederatie IAAF verplichtte haar tot een seksetest, die vaststelde dat ze officieel ‘vrouw’ is, hoewel haar lichaam een hoge testosteronwaarde heeft 1. IAAF introduceerde daarop in 2011 een maximaal toegestane hoeveelheid testosteron bij vrouwelijke atleten.

In de jaren daarna werd deze regel van verschillende kanten bevochten. IAAF werd in 2015 door het Hof van Arbitrage van Sport (CAS) teruggefloten, maar voerde de regel in 2018 op basis van nieuw onderzoek opnieuw in. Semenya ging hiertegen in beroep en op 1 mei j.l. volgde de uitspraak van CAS: discriminatie op basis van testosteronwaarde is voortaan toegestaan binnen vrouwenatletiek. Het Hof stelde dat IAAF de testosteronlimiet mag instellen, en om nog mee te mogen doen bij de vrouwen zou Semenya haar testosteronwaarden met medicijnen moeten ‘corrigeren’. Een stortvloed aan reacties volgde op de omstreden uitspraak.

Seksetesten

Seksetesten bij vrouwen worden in de sportwereld al vanaf het moment dat zij in professionele setting deelnemen sporadisch afgenomen, en IAAF maakte er in 1950 een standaardprocedure van. Aanvankelijk gebeurde dit door vrouwen naakt voor een commissie te laten verschijnen en te onderwerpen aan fysieke onderzoeken. Vanaf 1968 werd sekse bij vrouwelijke deelnemers standaard getest door middels van chromosoomonderzoek.

Bij mannelijke sporters zijn nog nooit seksetesten afgenomen

Onder maatschappelijke druk zijn standaard seksetesten voor vrouwelijke sporters in de loop van de jaren negentig afgeschaft. Inmiddels worden ze alleen nog ingezet bij ‘vermoedens’. Nog steeds komt het voor dat zonder instemming van de betreffende sportvrouw dergelijke tests worden afgenomen. Overigens zijn bij mannelijke sporters nog nooit seksetesten afgenomen.

Terwijl al na de eerste test geconcludeerd werd dat Semenya’s lichaam dat van een ‘vrouw’ is, was de controverse daarmee niet voorbij. Zonder te ver mee te gaan in de mediatrend waarin Semenya’s lichaam publiek ontleed en bediscussieerd wordt – dat is immers deel van het probleem – kunnen we stellen dat haar lichaam, net als bij bijna 2 procent van de mensheid, zich niet strikt langs een van de binaire sekselijnen heeft ontwikkeld.

Testosteronmythe

1062px-2017-BG_Semenya_01
Caster Semenya in 2017 Beeld door: Chell Hill

In Semenya’s geval is vooral haar – voor een vrouw – bovengemiddelde hoeveelheid testosteron de buitenwereld een doorn in het oog. En zo komen we bij het nieuwste strijdveld als het om vrouwelijke sportparticipatie gaat: testosteronniveaus. Sommige vrouwen maken bovengemiddeld veel van het hormoon aan. Gemiddeld varieert het niveau bij vrouwen tussen 0,5 en 2,5 nanomol per liter (nml/l) bloed en bij mannen tussen 7,7 en 29,4. Maar beide groepen, zeker onder atleten, kennen uitschieters en er bestaat ook overlap in testosteronniveaus tussen mannen en vrouwen. Desondanks heeft IAAF in 2011 besloten voor de 400 tot 1500 meter-races voor vrouwen een maximum van 10 nml/l in te stellen, om dat in 2018 nog eens te verlagen, naar 5 nm/l.

Deze regel is niet zonder controverse. Want hoewel regelmatig wordt aangenomen dat een hogere testosteronwaarde zorgt voor een betere zuurstofopname in het bloed, en kunstmatige testosteron-boosts voordeel op het veld kunnen opleveren, is dat van natuurlijk testosteron nooit bewezen. Er bestaat geen wetenschappelijke consensus over, en dat er ook veel topsporters zijn (vrouwen en mannen) die juist óndergemiddelde testosteronniveaus hebben, maakt een sluitend causaal verband alleen maar onwaarschijnlijker. Maar IAAF heeft selectief gekozen onderzoeken gebruikt om deze regel toch in te voeren. Medische wetenschappers hebben gereageerd door een waarschuwing te uiten voor dit onwetenschappelijke precedent in de sportwereld.

De VN heeft gewaarschuwd dat deze regulering mensenrechten dreigt te schenden

Niet alleen is de regel zelf nogal dubieus, ook de praktijken die deze standaard begeleiden zijn behoorlijk ingrijpend. Er zijn bijvoorbeeld vrouwen die wel veel testosteron aanmaken, maar wier lichaam de stof niet op een productieve manier kan omzetten. Deze ongevoeligheid voor het hormoon zou ze potentieel vrijstelling kunnen geven voor het verplichte verlagen van hun testosteronniveau. Maar dat moet dan wel bewezen worden, en daarvoor heeft IAAF een protocol opgetuigd dat bestaat uit een gedetailleerd gynaecologisch onderzoek waarbij zelfs de clitoris wordt betast en gemeten.

Daarnaast is er van in elk geval vier atletes bekend dat ze zich tussen 2011 en 2013 hebben laten opereren om aan de IAAF-criteria te kunnen voldoen, waarbij ook, op doktersadvies, hun clitorissen werden verkleind. De VN heeft dan ook gewaarschuwd dat deze regulering mensenrechten dreigt te schenden.

Bewaken van de gendergrens

Het is ondenkbaar dat mannelijke atleten aan soortgelijke praktijken zouden worden blootgesteld. Lichamelijke afwijkingen die mannelijke sporters voordeel verschaffen, zoals zwemmer Michael Phelps’ melkzuurnniveau, hoeven niet gecorrigeerd te worden, maar worden bejubeld als zegeningen van een uitzonderlijk lichaam. Alleen als vrouwen niet meer aan een strikt vrouwelijkheidsideaal voldoen; als hun afwijkende lichamelijke kenmerken de strikte scheiding tussen mannen en vrouwen lijken te bedreigen, worden die op deze manier behandeld en gereguleerd.

Hier speelt niet alleen een angst voor non-binariteit mee, maar ook misogynie (vrouwenhaat) en racisme2. Want het zijn vooral vrouwen van kleur die doorgaans worden uitgezonderd voor sekse- en testosterontesten. En het zijn vooral vrouwen van kleur die in de media worden beschuldigd van een mannelijk voorkomen of mannelijke gedragingen – een directe erfenis van een racistische cultuur waarin zwarte vrouwen al veel langer als niet-vrouwelijk worden weggezet. Daarnaast waren het verscheidene witte atletes die de media en hun tranen inzetten in de oproep tot de testosteronregulering.

In een tijd waarin vrouwen nog altijd moeten vechten voor beschikking over hun eigen lichaam, met als recent dieptepunt de criminalisering van miskramen en abortussen in de Amerikaanse staten Alabama en Georgia, en in een wereld met een lange geschiedenis van biologisch ‘onderzoek’ om mensen op basis van hun vrouwelijkheid te reguleren en onderdrukken, is deze zaak bijzonder relevant. Want hoewel lichamen in het sportdomein altijd nauwkeurig worden geregistreerd en bestudeerd, is de behandeling van Semenya en vele vrouwen met haar, niet vergelijkbaar met die van hun mannelijke tegenhangers.

Geschonden vrouwenlichamen

De zaak rondom Semenya staat dus niet op zich en maakt deel uit van een lange traditie. Vrouwenlichamen moeten vrouwelijk zijn. ‘Mannelijke’ vrouwen worden ervaren als bedreiging voor de sociale orde. Om dat te reguleren wordt er gebruik gemaakt van gebrekkig medisch onderzoek en wordt ‘de biologie’ als stok gebruikt om deze vrouwen mee te slaan. Dat terwijl steeds meer wetenschappers concluderen dat sekse zo binair nog niet is.

Vrouwenlichamen vormen zowel het strijdtoneel als het onderwerp van de strijd

Wat vrouwen met hun lichaam doen blijft onderwerp van discussie; een discussie waarin cis-mannen 3 achter een tafel mogen zitten, mogen kijken hoe vrouwen zich uitkleden en in detail worden geïnspecteerd, om vervolgens te beslissen wat ze met hun lichamen mogen doen, wanneer ze goed genoeg zijn en wanneer ze mogen meedoen. Witte gender-conforme vrouwen werken al te vaak mee aan deze vorm van onderdrukking, hun eigen traditionele vrouwelijkheid beschermend ten koste van iedereen die buiten die boot valt.

Vrouwenlichamen vormen zo vaak zowel het strijdtoneel als het onderwerp van de strijd, en het geschonden lichaam van Caster Semenya is daar een prangend voorbeeld van.

beeld-artikel-rutgers-marlies-pilon

Wie beslist over ons lichaam en liefdesleven?

De conservatieve wind in de wereld zorgt ervoor dat seksualiteit een taboe blijft.

Mannen en vrouwen lopen samen op vrijdagochtend in Teheran

Iraanse hardloopsters strijden voor hun sport

Is de Iraanse marathon een overwinning voor de vrouwenrechten of symboolpolitiek?

13586829673_7948edf330_k

‘De gijzeling van het vrouwenlichaam is de ultieme vorm van controle’

Esra Dede ging lange tijd bedekt door het leven. ‘Als ik een hoofddoek droeg…

  1. Aangezien de biologie niet altijd eenduidig is en bepalen wie wel of geen vrouw is altijd gepaard gaat met maatschappelijke discussies over die grenzen, blijft het problematisch om de categorie ‘vrouw’ als biologisch feit vast te stellen. ↩︎
  2. Deze combinatie wordt ook wel ‘misogynoir’ genoemd: discriminatie op basis van gender gecombineerd met kleur, waar zwarte vrouwen regelmatig mee te maken krijgen. ↩︎
  3. Cisgender: iemand wiens gender-oriëntatie samenvalt met het geboortegeslacht. ↩︎

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
pasfoto-nieuw

Naomí Combrink

Naomí Combrink is literatuur- en cultuurwetenschapper, gespecialiseerd in narratieve en kritische theorie. Tegenwoordig houdt ze zich …
Profielpagina