Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Wetenschappelijke fraude, daar komt het ongeveer op neer. Persbureau Reuters publiceert op 19 oktober een artikel dat stelt dat internationale experts op het gebied van kankeronderzoek, conclusies van studies schrapten die niet in lijn waren met hun uiteindelijke bevindingen. Het gaat om een rapport dat ze opstelden onder de paraplu van het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC). Het onderwerp: onkruidverdelger glyfosaat. Dat middel is ‘waarschijnlijk kankerverwekkend’, zo stelden de experts in het rapport uit maart 2015, maar daarvoor zouden dus onwelgevallige conclusies zijn geschrapt.

Plotwending

Het is misschien wel de meest bizarre plotwending tot op heden in het debat rond de onkruidverdelger glyfosaat, een ongekende cliffhanger die de Europese Unie nu al lange tijd in haar greep houdt. Producent Monsanto bleek op grote schaal te hebben gesjoemeld met studies, waaronder meerdere onderzoeken waarop het Europees voedselagentschap EFSA zich baseerde. Het EFSA concludeerde mede op basis daarvan — in tegenstelling tot het IARC-panel — dat glyfosaat veilig is.

Het artikel van Reuters zet het debat echter op z’n kop. Waar in het Europees Parlement stemmen opgaan om een speciale onderzoekscommissie te starten naar wetenschappelijke malversaties door Monsanto, heeft het Amerikaanse Congres naar aanleiding van de berichtgeving van Reuters nu besloten om IARC-wetenschappers op het matje te roepen. Het is iets waar een invloedrijke lobbygroep van Monsanto al langere tijd bij leden van het Huis van Afgevaardigden op aandringt.

'Selectief winkelen'

De goede lezer valt echter op dat het artikel van Reuters geen bewijs van fraude levert. Het artikel meldt dat conclusies uit een conceptversie niet meer aanwezig zijn in het definitieve IARC-rapport, maar de vraag of daar een wetenschappelijke onderbouwing voor bestaat, wordt niet onderzocht. Toch nemen Nederlandse media de suggestie van manipulatie over – zonder tekst en uitleg over de wijzigingen te verkrijgen bij het WHO-instituut zelf. De Volkskrant durfde zelfs een sterkere stelling aan dan Reuters, en concludeerde dat het IARC ‘selectief had gewinkeld’ in de bewijslast.

Reuters ontving de conceptversie van het IARC-rapport van Monsanto, zo is te lezen in het artikel. Het is een document dat tot op heden niet openbaar is gemaakt.

“Roundup veroorzaakt in ieder geval geen kanker”, aldus de Volkskrant

In hetzelfde artikel doet de Volkskrant nog een andere boude uitspraak. Volgens de krant is uit nieuw onderzoek nu gebleken dat Roundup – de productnaam waaronder Monsanto glyfosaat verkoopt – ‘in elk geval geen kanker veroorzaakt’. Het gaat om op 9 november verschenen resultaten van de zogeheten Agricultural Health Study waar de krant naar verwijst, een groot onderzoek uitgevoerd in de Amerikaanse staten Iowa en North Carolina. Die studie volgt al bijna een kwart eeuw circa 55 duizend boeren, en heeft tot op heden geen link gevonden tussen glyfosaat en kanker.

Het verdoezelen van bewijs? Een nieuwe studie die zou uitwijzen dat glyfosaat toch veilig is? Genoeg reden om een reactie te vragen van het IARC zelf. OneWorld belde met Lyon, Frankrijk, en sprak daar met Kathryn Guyton, toxicoloog van het IARC.

Reuters stelt dat het IARC conclusies die strijdig waren met het idee dat glyfosaat kankerverwekkend is, heeft verwijderd. Waarom heeft het IARC dit gedaan? 

“De conclusies waar dat over gaat komen uit een overzichtsstudie, mede geschreven door een wetenschapper van Monsanto; de studie van Greim en collega’s uit 2015. De auteurs komen tot conclusies die wijzelf niet onafhankelijk konden nalopen. Zo stellen zij dat een dierproef met muizen die na blootstelling met glyfosaat kanker ontwikkelden, niet relevant is omdat er sprake zou zijn geweest van een virusinfectie. Maar er is geen data in de studie die ons kan helpen bepalen of dat klopt. Daarom is deze conclusie geschrapt; omdat het IARC op basis van de beschikbare data haar eigen analyse maakt. De studie van Greim is in andere media ook in verband gebracht met ghostwriting door Monsanto. Het is interessant dat Reuters de studie aanhaalt, maar dit feit achterwege laat.”

Heeft Reuters een misleidend beeld geschetst naar uw mening?

“Het staat Reuters vrij te berichten wat zij belangrijk vinden, maar ik denk dat het echt niet correct is om te stellen dat de werkgroep conclusies verwijderde die niet in lijn waren met het uiteindelijke oordeel.”

Ik begrijp dat het ook gaat om conclusies van het Amerikaanse milieuagentschap EPA en van het JMPR, een expertpanel dat kijkt naar residuen van pesticiden?

“Ja, beiden; zowel de studie van Monsanto, als ook conclusies van de EPA en het JMPR. Maar nogmaals: het IARC maakt haar eigen onafhankelijke analyse op basis van openbare gegevens, en is daarbij niet verplicht om eerdere beoordelingen van nationale of internationale agentschappen over te nemen.”

Kathryn Guyton van IARC tijdens een hoorzitting in het Europees Parlement op 16 oktober 2017. Bron: YouTube. Bron: www.youtube.com

In een ander artikel stelt Reuters dat de voorzitter van de IARC-werkgroep bekend was met nieuwe data van de Agricultural Health Study, maar deze niet heeft ingebracht. Was dat gebeurd, had dat effect gehad op de beoordeling, stelt Reuters. 

“Omwille van transparantie gebruikt het IARC alleen studies die beschikbaar zijn in de openbare literatuur. Op die manier kan iedereen ons werk nalopen. Een eerdere update van de studie die in 2015 beschikbaar was, is door het IARC wél meegewogen. Daarin zien we ook geen link tussen glyfosaat en kanker. Maar andere bevolkingsstudies met boeren tonen wel een verhoogd risico. Het is één van de redenen waarom het IARC concludeert dat glyfosaat ‘waarschijnlijk’ kankerverwekkend is, en niet ‘zeker’ kankerverwekkend voor mensen; omdat er verschillende uitkomsten zijn.”

Maar deze Agricultural Health Study heeft nu meer zeggingskracht; de vorige update, die het IARC heeft gebruikt, stamt uit 2005.

“Het maakt het bewijs iets sterker, maar het is ook goed om te beseffen dat dit niet de enige studie onder boeren is die momenteel loopt. Als we bij elke publicatie zo heftig gaan reageren, nou, zet je dan maar schrap!”

Maar als de meest recente update was meegewogen, was dan zoals Reuters suggereert glyfosaat door het IARC als ‘niet kankerverwekkend’ beoordeeld?

“Die suggestie is gebaseerd op een verklaring die Aaron Blair [voorzitter IARC-panel, VH] heeft afgelegd in de Verenigde Staten; in het kader van een rechtszaak tegen Monsanto. Volgens mij is dat echter geen correcte weergave van de feiten. Het IARC doet een meta-analyse van alle bevolkingsstudies, en daarbij is een verhoogd risico op een specifieke vorm van kanker — non-Hodgkin lymfoom — vastgesteld. Nu zou je kunnen redeneren dat door de langere looptijd, de resultaten van de Agricultural Health Study zwaarder wegen, en dat het risico in de meta-analyse daardoor kleiner wordt. Dat is wat Aaron Blair heeft gezegd. Je kan erover speculeren of dit klopt, maar het betekent nog niet dat de classificatie daardoor zou zijn veranderd.”

15849454727_9dcc0017e2_o
Boer sproeit glyfosaat op akker. Foto: Chafer Machinery (Flickr)

Het IARC stelt dat er ‘beperkt’ bewijs is van kanker bij mensen. Toch is glyfosaat beoordeeld als ‘waarschijnlijk’ kankerverwekkend. Hoe kan dat?

“Het bewijs bij mensen is beperkt, maar bij proefdieren bestaat er ‘voldoende’ bewijs. Daarnaast is er ook ‘sterk’ bewijs dat glyfosaat een mechanisme heeft waarmee het kanker kan veroorzaken.”

De relevantie van jullie conclusie over glyfosaat wordt met regelmaat in twijfel getrokken, omdat het IARC alleen heeft gekeken naar de vraag of glyfosaat in potentie kanker kan veroorzaken, en niet of er ook een reëel risico bestaat.

“We nemen reële blootstellingen mee in onze beoordeling, maar wat we niet doen is op basis daarvan verdere conclusies trekken buiten hetgeen wat is bestudeerd. We hebben gekeken naar studies van mensen die met glyfosaat werken, zoals houthakkers en mensen die in hun leefomgeving in de buurt van akkerbouw blootgesteld worden aan glyfosaat. Dat zijn allemaal real-world exposures.”

Onderzoeksinstituut IARC

Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) werd in 1965 opgericht, en is het officiële onderzoeksinstituut van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) met missie om ‘de oorzaken van kanker bij mensen te identificeren’. Volgens het IARC is dat noodzakelijk omdat de ‘wereldwijde incidentie van kanker groot is en blijft toenemen’.

We horen vaak dat veel stoffen kanker veroorzaken, als de dosis hoog genoeg is.

“Dosering is zeer belangrijk. Maar als je kijkt naar ons werk: zo’n vijfhonderd blootstellingen die het IARC sinds 1965 heeft onderzocht konden we niet classificeren. Dat betekent vaak dat stoffen bij hoge dosering bij proefdieren zijn getest, en niet kankerverwekkend bleken. Het is dus niet correct dat elke stof – indien de dosering maar hoog genoeg is – kanker veroorzaakt. Het is ook goed om het beseffen dat er nog veel gegevens bij glyfosaat ontbreken. Dierproeven zijn bijvoorbeeld vaak gedaan met volwassen mannetjes: zij zijn niet zwanger; zij zijn niet jong. Het is mogelijk dat deze groepen kwetsbaarder blijken, maar hoeft niet per se. Studies ontbreken echter.”

Om nog terug te komen op de Agricultural Health Study. Dat zou één van de beste studies in zijn soort zijn. Die toont dus geen link met kanker. Wat is uw verklaring?

“Het is een grote en goed opgezette studie. Ik ben het ermee eens dat de resultaten serieus moeten worden genomen. Wat ik nog wel zou willen zeggen is dat het niet de definitieve uitkomst is.”

Kan het dat deze studie later nog wel een associatie vindt?

“Zeker, dat is een mogelijkheid. Een factor die meeweegt is het aantal jaren dat mensen worden blootgesteld. Rokers krijgen ook niet na één jaar longkanker. Dat gebeurt vaak pas na 20 jaar. Maar het kan ook dat deze studie geen associatie vindt. Ik zou dit onderzoek echter niet uit de context willen wegen van al het andere bewijs dat er is. De kracht van deze studie is dat een grote groep boeren hun hele leven lang wordt gevolgd. Tegelijkertijd zitten er in deze groep relatief weinig boeren die nooit met glyfosaat in aanraking komen. Ook worden ze blootgesteld aan andere pesticiden die in verband zijn gebracht met kanker. De studie heeft dus sterke en zwakke punten.”

5743195905_f7b1618761_o
Roundup van Monsanto met actief ingrediënt glyfosaat. Foto: Jacob Bøtter (Flickr).

Monsanto schrijft intern dat zij de relevantie van IARC wil ‘ontkrachten’ en verontwaardiging wil ‘orkestreren’ over het glyfosaat-rapport. Is er een campagne gaande tegen uw organisatie?

“Zoveel is inmiddels wel duidelijk geworden uit de berichtgeving in verschillende media. Forbes publiceerde ook een verhaal geschreven door Monsanto, maar dat onder de naam van een onafhankelijke auteur verscheen. Het lijkt ogenschijnlijk om onafhankelijke stemmen te gaan die het IARC bekritiseren, maar ze zijn allemaal te herleiden tot één bron. Het goede van het recente artikel van Kate Kelland van Reuters is dat transparant is waar de informatie in dit geval vandaan komt: namelijk van Monsanto.”

Heeft het IARC eerder zo onder vuur gelegen als met glyfosaat?

“Het is niet de eerste keer. Als er gevestigde belangen op het spel staan, kan zoiets gebeuren. Er bestaat een rapport over de strategieën van de tabaksindustrie jegens het IARC. Dat speelde in de tijd dat we een advies opstelden over de gevaren van meeroken. Alle dingen die we nu zien: pogen om ons programma in diskrediet te brengen; proberen om onze financiering stop te zetten; proberen om invloed op onze prioriteiten uit te oefenen. Het is een déjà vu: waar heb ik deze film eerder gezien?”

Inmiddels is ook het oordeel van het IARC controversieel geworden.

“Naar onze mening is het oordeel niet controversieel. Er waren waarnemers van de industrie aanwezig toen de werkgroep in maart 2015 gedurende acht dagen bijeenkwam. Zoals in de media is genoemd, rapporteerde de waarnemer van Monsanto destijds dat de regels door het IARC correct zijn gevolgd. Op dat moment hoorde we niks over de noodzaak tot een onderzoek naar de werkwijze van het IARC door het Amerikaanse Congres. Dat alles kwam pas later, nadat onze conclusies waren gepubliceerd.”

Had het IARC zaken anders moeten aanpakken; valt u zelf wat te verwijten?

“Bij elk nieuwsbericht stellen we ons de vraag of we zaken beter hadden kunnen doen, maar ik ben terughoudend om te zeggen dat de kritiek basis heeft in de feitelijke werkelijkheid. We hebben wel onze procedures aangepast vanwege de ervaringen met glyfosaat, omdat wetenschappers zich geïntimideerd voelen. Van de Amerikaanse panelleden zijn de e-mails opgevraagd. Dat is gebeurd via de Freedom of Information Act [de Amerikaanse Wet openbaarheid van bestuur] en gerechtelijke bevelen. Soms zitten hier letterlijk de advocaten van Monsanto achter, in andere gevallen weten we niet wie het zijn. Maar ondanks de ongekend kritische wijze waarop ons werk onder de loep is genomen, menen wij dat onze beoordeling stand heeft gehouden.”

 

Oproep!

OneWorld wil graag verslag doen van het proces tegen Monsanto in Californië. Daarom zijn we een crowdfundingactie gestart. Dankzij onze lezers is nu al meer dan de helft van het benodigde bedrag binnen (in totaal hebben we 2000 euro nodig voor reis en verblijf). Vind jij het belangrijk dat OneWorld de vinger aan de pols houdt? Dan kun je via dit donatieformulier een bijdrage leveren.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
bewlg3-020287

Vincent Harmsen

Onderzoeksjournalist

Vincent Harmsen is onderzoeksjournalist bij OneWorld en schrijft over voedsel, milieu en duurzame ontwikkeling.
Profielpagina

Advertentie

wca2019_600x500_v4 (002)