De balans van tien jaar Zuid-Afrika zonder apartheid

08-04-2004
Door: OneWorld Redactie
Bron: OneWorld

 

Het is niet eenvoudig om het etiket 'het gaat goed' of 'het gaat slecht' op een land als Zuid-Afrika te plakken. Zo bloeit de economie maar blijft het tobben met de werkgelegenheid. En al hebben veel meer mensen eindelijk toegang tot schoon water en elektriciteit, duizenden anderen worden afgekoppeld omdat ze hun geprivatiseerde stroomrekening niet kunnen betalen.

Het is waar dat de voormalig 100 procent blanke wijken nu ook toegankelijk zijn voor zwarte bewoners. Het is alleen jammer dat de blanke bewoners de panden hebben verlaten omdat ze geen zin hebben in een zwarte buurman. En het is natuurlijk toe te juichen dat de economie groeit, maar de toestroom van mensen heeft weer tot gevolg dat nieuwe krottenwijken uit de grond worden gestampt.

Wat is er nog aan berichten? HIV en aids zijn de nieuwe volksziekten en president Mbeki is slechts met moeite zover te krijgen dat hij maatregelen neemt. Huiselijk geweld en verkrachting zijn in de townships aan de orde van de dag. Buitenlandse investeerders en bedrijven klagen steen en been over de verlammende bureaucratie.

Maar de criminaliteit op straat is wel degelijk afgenomen. Het wordt toeristen nog steeds afgeraden om zich alleen op de straten van Johannesburg te begeven, maar de cijfers zijn positief. Steeds minder geweld op straat, steeds minder berovingen.

Hoe gaat het met de verhouding tussen blank en zwart?

'Ik ben gisteren teruggekomen uit Zuid-Afrika en als me daar een ding is opgevallen dan was dat het toegenomen zelfvertrouwen van de zwarte Zuid-Afrikaan,' zegt I.  van Kessel van het Afrika Studiecentrum in Leiden.

 'Vroeger waren mensen erg onderdanig tegen een blank iemand of ze waren juist heel schreeuwerig en agressief. Nu doen ze gewoon en alledaags. We werden met vanzelfsprekendheid ontvangen en in een land als Zuid-Afrika is alles wat alledaags is, een bijzondere verworvenheid,' aldus Van Kessel.

Zuid-Afrika Big BrotherToen het ANC tien jaar geleden aan de macht kwam, betekende dat ook het einde van de apartheid. Voortaan zouden er geen wetten meer gelden die bepaalden waar mensen moesten wonen, waar ze naar school mochten of welke functies ze konden uitoefenen.

Maar tien jaar vrijheid heeft niet opgeleverd dat alle burgers van Zuid-Afrika in vrede en gelijkheid met elkaar samenwonen. Daarvoor is het onderlinge racisme maar vooral de economische ongelijkheid nog te groot.

Zo mogen zwarte kinderen weliswaar naar blanke scholen maar dan moeten ze wel het schoolgeld kunnen betalen. Toen de apartheid werd afgeschaft, privatiseerden veel blanke scholen zodat ze schoolgeld konden heffen. De gedachte was dat het zou voorkomen dat de school te veel zwarte leerlingen zou krijgen. Dat heeft gewerkt.

Zo ook in de woonwijken. Veel zwarte Zuid-Afrikanen hebben de townships verlaten voor een normale buurt maar in een mum van tijd woonden ze daar ook weer in een soort getto. De blanken sloegen op de vlucht en schoven op naar duurdere huizen. Eigenlijk leeft alleen de rijke bovenlaag van Zuid-Afrika 'gemengd' want er is natuurlijk niets mis met een zwarte minister als naaste buurman.

En dan de werkplek: zwarte mensen worden geholpen via positieve discriminatie en bestuurlijke benoemingen als ze een baan zoeken, maar dat geeft ze nog geen aanzien bij hun collega's. 'Ze weten niets,' mompelen de blanke collega's onder elkaar. Bij veel zwarte Zuid-Afrikanen ontbreekt een goede opleiding en werkervaring. Ook het analfabetisme is nog steeds niet uitgebannen.

Hoe aantrekkelijk is Zuid-Afrika voor Nederlandse investeerders?

'Door de bureaucratische manier waarop de overheden in Zuid-Afrika opereren - door gebrek aan scholing durft niemand een beslissing te nemen - worden eenmaal gesloten samenwerkingsverbanden heel moeizaam uitgevoerd,' zegt R. Triezenberg van de Economische Voorlichtingsdienst (EVD), een agentschap van Economische Zaken dat Nederlandse ondernemers helpt met zakendoen in het buitenland.

'Aan de andere kant zijn ministers en hoge ambtenaren gemakkelijk te bereiken en goed toegankelijk. Nederland staat bovendien heel goed aangeschreven bij de Zuid-Afrikanen omdat we tijdens de apartheid aan de goede kant stonden,' aldus Triezenberg.

Nederland mag dan populair zijn in Zuid-Afrika, een hele grote Zuid-Afrika container P&O kleininvesteerder is het niet. Nederland neemt 2,3 procent van de buitenlandse investeringen voor zijn rekening. Veel Zuid-Afrikaanse bedrijven zijn op Groot-Brittannië gericht (49,1 procent). Daarna volgen de Verenigde Staten (18,3), Duitsland (6,8) en Zwitserland (3,9). Nederland komt op een vijfde plaats.

Nederlanders doen graag zaken met Zuid-Afrika. Sinds de eerste democratische verkiezingen in Zuid-Afrika is de waarde van de Nederlandse investeringen verdrievoudigd. Eind 2000 had Nederland 504 miljoen euro aan bezittingen in Zuid-Afrika. Sindsdien is dat bedrag wat afgenomen maar dat komt vooral door de waardevermindering van de Zuid-Afrikaanse rand en heeft niets te maken met kleinere investeringen.

Vooral onder de middelgrote Nederlandse bedrijven is Zuid-Afrika de laatste jaren populair. De sectoren ICT, transport, machinebouw, voedingsmiddelen en financiën (banken) zijn goed vertegenwoordigd. Belangrijke investeerders zijn ABN-AMRO, Endemol SA, KLM, P & O Nedlloyd, Philips, RAI, Unilever en Shell.

Pluspunten van Zuid-Afrika zijn: de westerse zakencultuur, de Engelse of Afrikaanse voertaal, slechts één uur tijdsverschil met Nederland (in de zomer geen tijdsverschil), goede wegen, havens en vliegvelden, de goedkope munteenheid (rand), de aanwezigheid van hoogstaande kennisinstituten, een solide overheid met betrouwbaar beleid, een sterk ontwikkelde financiële sector, goede telecommunicatie, een grote rijkdom aan grondstoffen en de enorme aantrekkingskracht op toeristen.

Punten die investeerders afschrikken zijn er natuurlijk ook: de HIV/aids-epidemie, het geweldprobleem (al neemt het af), de ongelijke inkomensverdeling, grote werkloosheid, een sterk gereguleerde arbeidsmarkt, importeren is duur door de zwakke rand, de ongunstige verhouding tussen arbeidskosten en arbeidsproductiviteit en de verlammende bureaucratie.

Moet president Mbeki aanblijven?

'Ik zie liever een ander president worden. Mbeki communiceert slecht en hij heeft zich omringd met 'yesmen' (jaknikkers). Maar hij wordt natuurlijk wel herkozen. Hij is de kandidaat van het ANC en het ANC gaat vanzelfsprekend winnen,'  zegt algemeen directeur P. Hermes van het Nederlands instituut voor Zuidelijk Afrika (NiZA).

'Mbeki's verhouding met het buitenland is moeizaam. Hij koestert een diepgewortelde haat tegen het Westen omdat hij teleurgesteld is. De grote investeringen die Zuid-Afrika toegezegd zijn na het einde van de apartheid zijn nooit gerealiseerd. Mbeki voelt frustratie,' aldus Hermes.

Zuid-Afrika mbeki4President Mbeki heeft de zware handicap dat hij een bijzondere charismatische persoon moest opvolgen: Nelson Mandela. Maar ook zonder deze hindernis heeft hij het zichzelf niet gemakkelijk gemaakt. In westerse ogen heeft hij stevig misgekleund op twee belangrijke thema's.

Ten eerste is dat zijn vreemde opvattingen over de HIV- en aidsepidemie. Onder de zwarte Zuid-Afrikanen is de ziekte een levensgroot probleem (maar liefst 5,3 miljoen mensen zijn besmet met het virus), maar Mbeki heeft lang geweigerd om adequaat beleid uit te voeren.

Mbeki wilde niet aannemen dat er een verband bestond tussen HIV en aids. Mensen die aan aids sterven (600 Zuid-Afrikanen per dag) zouden volgens Mbeki eigenlijk doodgaan aan andere ziektes, zoals tuberculose. Ziektes die het gevolg zijn van armoede, aldus Mbeki. Zijn dubieuze opvatting heeft er lange tijd voor gezorgd dat mensen in Zuid-Afrika geen toegang hadden tot betaalbare aidsmedicijnen. Mbeki is inmiddels schoorvoetend omgegaan.

Een tweede opvatting waarmee Mbeki het Westen tegen zich in het harnas heeft gejaagd, is zijn terughoudendheid tegenover buurland Zimbabwe. Het zwarte regime in Zimbabwe - dat zich net als het ANC heeft ontworsteld aan een blanke dictatuur - voert een steeds dubieuzer ondemocratisch bewind maar krijgt geen kritiek van Mbeki.

Volgens het Westen moet Mbeki ervoor zorgen dat Zimbabwe weer in rustiger vaarwater komt. Zuid-Afrika is immers - ook economisch - gebaat bij een rustige regio. Bovendien worden de mensenrechten in Zimbabwe met voeten getreden. Mbeki hoort zich hierover uit te spreken. Misschien moet Zuid-Afrika zelfs orde op zaken stellen, roepen westerse stemmen.

Zijn de levensomstandigheden in Zuid-Afrika verbeterd?

'Je hoeft er alleen maar rond te rijden en je ziet al dat het beter gaat. De wegen zijn geasfalteerd, het afval wordt opgehaald. Je ziet geen mensen met emmers water lopen omdat er nu veel meer waterpunten zijn. Er zijn veel nieuwe huizen gebouwd. Tja, ze zien er belabberd uit maar ze staan er wel,' zegt H. Buis, projectleider VNG-International, het contact met het buitenland voor Nederlandse gemeentes.

'Wat opvalt, is dat overal in de townships telefooncellen staan. Vroeger moesten mensen bij wijze van spreken de bus nemen om bij een telefoonaansluiting te komen. Veel mensen hebben bovendien een mobiele telefoon, ' aldus Buis.

Als Zuid-Afrikanen iets hebben overgehouden aan de tien jaar dat het ANC aan de macht is, dan is het water en elektriciteit. Ruim 8 miljoen mensen werden door de nieuwe regering aangesloten op de waterleiding. Was er vroeger één kraan voor een hele buurt, nu hebben mensen een eigen waterleiding of delen het slechts met de rest van de straat. Alleen op het platteland is het nog steeds behelpen.

Naast water kregen veel Zuid-Afrikanen ook elektriciteit. Bijna 3,5 Zuid-Afrika elektriciteitmiljoen burgers zijn het afgelopen decennium de trotse eigenaar geworden van een elektriciteitsmeter. Veel energiebedrijven zijn geprivatiseerd zodat er flink geïnvesteerd kon worden.

Nadeel daarvan is wel dat de stroom duurder is geworden. Bovendien innen de energiebedrijven de rekeningen een stuk strenger. Wie niet betaalt, wordt afgesloten. Veel arme Zuid-Afrikanen worden hiervan het slachtoffer.

Ook het huizengebrek in Zuid-Afrika is voortvarend aangepakt. Anderhalf miljoen huishoudens uit de sloppenwijken kunnen een nieuw huis betrekken. Niet dat de nieuwe bewoners nu baden in luxe - het huis beperkt zich over het algemeen tot vier muren en een dak - maar het is een hele verbetering tot de overvolle krotten van de townships.

Wat moet er gebeuren in de komende tien jaar?

'Als je mensen in Zuid-Afrika vraagt naar de problemen van hun land zeggen ze allemaal hetzelfde: er moeten banen komen. Je ziet overal jonge mannen rondhangen en dat doet de criminaliteit geen goed. Misdaad is verleidelijk als je geen geld hebt om je gezin te onderhouden.'
I. van Kessel, Afrika Studiecentrum.

'Er moet nog veel meer geïnvesteerd worden in Zuid-Afrika. Het land heeft ontzettend veel potentie en een groot achterland. Een goed Zuid-Afrika is goed voor heel Afrika en dus voor de rest van de wereld.'
P. Hermes,  NiZa.

'Wat ik mis in Zuid-Afrika is het elan van 'wij gaan er iets van maken'. Dat was er wel maar dat heeft geen tien jaar standgehouden. Vroeger zeiden ze dat ze geschiedenis gingen maken. Er zijn wel veel wetten gewijzigd, maar daarmee verander je nog geen ideeën. Na de vloed is het eigenlijk een beetje eb in Zuid-Afrika.'
H. Buis, VNG International

'Zuid-Afrika heeft last van het 'Afrika-pessimisme'. Bij alles wat speelt in Afrika - armoede, burgeroorlog, dictaturen - denkt men ook aan Zuid-Afrika. Zuid-Afrika heeft bijvoorbeeld de naam erg gewelddadig te zijn. Maar steeds meer bedrijven keren inmiddels terug naar het centrum van Johannesburg omdat het veiliger is geworden. De overheid heeft camera's opgehangen. Gelukkig komen er veel toeristen naar Zuid-Afrika. Positieve mond-tot-mondreclame verandert ook het imago.'
R. Triezenberg, EVD

 

 

De website van het ANC

Serie artikelen over het leven van Mbeki

Site over de zogenoemde 'aidsmythe'

Website Nederlands instituut Zuidelijk Afrika

Website Afrika Studiecentrum

EVD: met grondige analyse ondernemen in Zuid-Afrika

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

 

 

Reacties