Help het milieu, slik minder medicijnen

01-01-2016
Door: Desiree Hoving
Bron: OneWorld
Foto: Flickr
Dat makkelijk verkrijgbare paracetamolletje of aspirientje helpt misschien snel bij hoofd- of buikpijn. Het milieu, en dan vooral ons water, wordt niet beter van deze en andere medicijnen. De remedie: minder slikken en duurzamer produceren.
Achtergrond – 

Met een bonkend hoofd ontwaak ik na drie dagen gestrest overwerken. Het eerste wat ik doe, nadat ik de moed heb gevat om uit bed te stappen, is een paracetamol met een glas water naar binnen werken. Deze antistressremedie werkt gegarandeerd. Zouden meer mensen net zo makkelijk een pilletje naar binnen ploppen? In ieder geval zijn zelf- zorgmedicijnen – geneesmiddelen waar geen recept van de arts voor nodig is – sinds 2007 niet meer alleen bij de apotheek te koop, maar ook bij drogist en supermarkt. We kopen vooral pijnstillers, zoals paracetamol en ibuprofen, op afstand gevolgd door middelen tegen keelpijn en verkoudheid. Precieze verkoopcijfers zijn moeilijk te achterhalen, omdat zelfzorgmedicijnen op zoveel plekken worden verkocht. Wat het nog ingewikkelder maakt, is dat elke actieve stof, bijvoorbeeld paracetamol, onder verschillende (merk)namen wordt verkocht. Denk aan Antigrippine, Finimal of Panadol.

12.000 medicijnen
Hoeveel resten van medicijnen komen in het milieu terecht? In de 12.000 geneesmiddelen die we in Nederland gebruiken, zitten in totaal 850 verschillende actieve stoffen. Wereldwijd worden ongeveer tweehonderd van die stoffen aangetroffen in het milieu, valt op te maken uit een onderzoek van de Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA). Als je een pilletje hebt geslikt, verdwijnen de stoffen die je lichaam niet opneemt via het toilet zo het riool in. Vanuit woonwijken worden de meeste medicijnresten geloosd; minder dan 10 procent komt van ziekenhuizen, 1 tot 5 procent van andere zorginstellingen en nog minder uit fabrieken. De 353 rioolwaterzuiveringsinstallaties in Nederland kunnen een groot deel (65 procent) van die uitgescheiden geneesmiddelen verwijderen. De rest komt in het oppervlaktewater terecht: naar schatting gaat het jaarlijks om ruim 11 ton (11.000 kilo, evenveel als het gewicht van elf auto’s).

Negatieve effecten van medicijnrestanten op onze gezondheid zijn zeer onwaarschijnlijk

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie zijn negatieve effecten van de restanten medicijnen in ons drinkwater op onze gezondheid zeer onwaarschijnlijk (Pharmaceuticals in Drinking-water, 2011): de hoeveelheid aan medicijnen die je via het drinkwater binnen kunt krijgen, is duizend keer kleiner dan de minimale therapeutische dosis (die per medicijn verschilt). Ook het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) spreekt van een verwaarloosbaar gezondheidsrisico. Door de vergrijzing zal wel het medicijngebruik verder toenemen, en daarmee de vervuiling van het oppervlaktewater.

Schadelijk voor vissen
Dieren komen er minder goed vanaf. “In studies is weefselbeschadiging in vissen waargenomen”, schreven drie onderzoekers van het Amsterdamse Waternet in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (NtvG) in 2013. Zo zagen ze nier-, kieuw- en leverschade bij forellen nadat de vissen drie weken lang waren blootgesteld aan diclofenac, een ontstekingsremmer en pijnstiller, en volgens de Stichting Farmaceutische Kengetallen het meest verkochte middel in apotheken in Nederland.

“Diclofenac haal je slecht uit het watersysteem. Het verwijderen van het vergelijkbare ibuprofen, naproxen (merknaam Aleve) en paracetamol gaat veel beter”, staat in NtvG. Volgens Caroline Moermond, die onderzoek doet bij het RIVM, staat diclofenac op een lijst van medicijnen waarvan extra in de gaten wordt gehouden hoeveel ervan in het water zit. Want hoe meer diclofenac, hoe meer vissen er schade van ondervinden. Mocht er structureel te veel in zitten, dan komt er een Europese wet, die de Onderzoek Zelfzorgmedicijnen maximum toegestane hoeveelheid in het water vastlegt. Als die wet wordt overschreden, moeten de waterschappen in Nederland mogelijk het rioolwaterzuiveringsproces verbeteren. Van diclofenac mag dan duidelijk zijn wat het effect op het milieu is, voor veel geneesmiddelen geldt dit niet. “Dat komt doordat ze al heel lang op de markt zijn”, zegt Moermond. “Een milieubeoordeling voor nieuwe geneesmiddelen is pas sinds 2006 verplicht, en fabrikanten zijn nog niet verplicht die beoordeling openbaar te maken.”

Energie en afvalwater
“Heel veel medicijnfabrieken veroorzaken milieuvervuiling, omdat hun productieprocessen inefficiënt zijn, veel energie ver- bruiken en een hoop chemicaliën verspillen”, zegt chemicus Tjøstil Vlaar in een YouTube-filmpje van zijn promotie op nieuwe syntheseroutes voor medicijnen, vorig jaar bij de Vrije Universiteit in Amsterdam. Omdat Vlaar niet meer bij de universiteit werkt, bel ik met zijn promotor Romano Orru, hoogleraar synthetische en bioorganische chemie. “Eigenlijk zou het goed zijn om bij het ontwerp van een medicijn al na te denken over hoe het op grote schaal zo duurzaam mogelijk geproduceerd kan worden. Ik doe onderzoek naar hoe je een ingewikkeld molecuul in minder stappen kunt produceren”, zegt Orru.

Inleveren die pillenMedicijnen vallen onder het klein chemisch afval. “Het beste is om medicijnen die je over hebt bij de apotheek in te leveren of naar een inzamelpunt voor klein chemisch afval te brengen. Zij zorgen voor vernietiging. Gooi nooit restjes in het toilet, want die komen meteen in het riool terecht”, zegt Caroline Moermond van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).

Een medicijn bestaat uit een verzameling ingewikkelde moleculen. Voor het maken van die moleculen zijn eenvoudige bouwstenen nodig als koolstof, waterstof, zuurstof en stikstof. Hoe ingewikkelder het molecuul, hoe meer chemische reacties er moeten plaatsvinden. Orru: “Het maakproces van eenvoudige medicijnen die al lang op de markt zijn, is in principe al geoptimaliseerd. Voor medicijnen tegen kanker, alzheimer of hepatitis zijn vaak tientallen van die reacties achter elkaar nodig. En hoe meer reacties, hoe meer grondstoffen zoals oplosmiddelen dat vergt en hoe meer afval(water) er vrijkomt. Ook kost het meer energie om de reactie op gang te brengen – en meer geld, omdat elke stap ook een aparte installatie vereist. Omdat het om enorm veel pillen gaat, maakt dat voor verduurzaming wel uit.”

Natuurlijke grondstoffen
Wetenschappers onderzoeken ondertussen al wel of ze medicijnen kunnen maken die minder snel door het lichaam worden afgebroken, zodat je er minder van nodig hebt. Ook bekijken farmacologen of ze de stoff en die het lichaam afb reekt minder schadelijk kunnen laten zijn voor het milieu. Deze tak van onderzoek heet met een ingewikkelde naam ecopharmacovigilance. Milieuvriendelijk zijn eigenlijk alleen homeopathische medicijnen, dankzij lage concentraties werkzame stof. Bovendien zijn homeopathische grondstoffen biologisch in plaats van chemisch. Doordat ze vaak uit planten of dieren komen, kost het minder energie om het medicijn te produceren. De vraag is alleen of homeopathie echt helpt om beter te worden.

En hoe gaat het nu met mijn stresshoofdpijn? Die ging uiteindelijk vanzelf over door – heel simpel – een half uur door de stad te fietsen. Door te bewegen vliegen de stresshormonen je lijf uit en dat zorgt voor ontspanning. Maar eigenlijk zou het ook best verstandig zijn als ik iets minder in situaties verzeild raak die me gestrest maken. Misschien maar eens beginnen met niet de hele tijd allerlei klusjes voor me uit te schuiven.

Reacties