OneWorld presenteert:

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

We zijn het zo gewend: een draai aan de knop op het fornuis, gevolgd door dat vertrouwde gesis en dan een kring van blauwkleurige vlammen rondom een zwart pitje. Bijna alle woningen in Nederland (ongeveer 95 procent) worden nu nog door gas verwarmd. En er worden elke dag weer nieuwe woningen aan het gasnet gekoppeld, hoewel de Tweede Kamer daar gauw een stokje voor wil steken.

Daarnaast is het gasveld onder Groningen in 2030 uitgeput. Het is mogelijk om gas uit Noorwegen of Rusland te halen, maar dat is een ander type gas dan wij gebruiken. We kunnen dat bewerken, maar daar zijn dan weer nieuwe centrales voor nodig. We kunnen daarom niet zomaar een ruk aan de noodrem geven en de gaskraan in Groningen dichtdraaien.

4951016241_6a9c3c7f65_o
Een oud gasfornuis en fluitketel. Beeld door: Anton Novoselov / Flickr

Het doel van de overheid is om alle zeven miljoen huizen in 2050 volledig aardgasvrij te maken. De opgave lijkt onmogelijk: er moeten dan gemiddeld 700 woningen per dag van het aardgas af. Het verloop van een transitie is gelukkig niet lineair. Volgens hoogleraar transitiekunde Jan Rotmans verloopt een transitie volgens vier fases: voorontwikkeling, take-off, versnelling en stabilisatie. Een transitie begint met een klein aantal voorlopers (voorontwikkeling). Hierna kijkt een grotere groep hun successen af (take-off), waarna de massa ook overstag gaat (versnelling). We zitten nu nog in de voorontwikkelingsfase, hoe bereiken we de take-off?

Facelift

“We moeten het slim aanpakken”, zegt Leonie van der Steen. Ze is directeur van Squarewise, een transitiebureau dat met name gemeenten ondersteunt bij de overstap naar aardgasvrije wijken. Van Goeree Overflakkee tot Woerden overziet Squarewise transitieprojecten voor bestaande woningen.

De eerste stap, zegt Van der Steen, is het aanpakken van wijken die relatief eenvoudig aardgasvrij zijn te maken. Zoals in Schiedam, waar een wijk aangesloten kan worden op een pijp die restwarmte van Rotterdam naar het Noorden vervoert. Of wijken die sowieso toe zijn aan een facelift, zoals het project in Emmen, waar de transitie ook een economische impuls geeft. “Van die proefprojecten kunnen we leren wat wel en niet werkt.” Welke warmtetechnieken werken bijvoorbeeld goed als vervanger van gas, wat is de beste aanpak van het hele traject en hoe krijg je de bewoners mee?

Van proefprojecten kunnen we leren wat wel en niet werkt

Dat laatste punt is belangrijk, want wat gebeurt er als een huurder of huiseigenaar niet van het gas af wil? Een gemeente heeft op dit moment geen wettelijke gronden om een woning aardgasvrij te maken. Sterker nog, als een bewoner daarom vraagt, is er een wettelijke verplichting om een woning op het gasnet aan te sluiten. Daarover wordt nu gedebatteerd in de Tweede Kamer, omdat politici beseffen dat ze deze wet moeten wegstrepen om het gasgebruik terug te dringen.

Huizenbezitters verplichten om nu over te schakelen op aardgasvrij gaat Van der Steen nog te ver, maar ze pleit wel voor een verbod op gasfornuizen en CV-ketels op termijn. “Die dingen gaan bijna twintig jaar mee. De eerste wijken zijn over twaalf jaar aardgasvrij. Je wilt voorkomen dat mensen investeren in een duur apparaat waar ze na een paar jaar niks meer mee kunnen.”

De jungle van alternatieve energie

Ook buiten de wettelijke kwesties kleven er nog veel onzekerheden aan de overgang naar aardgasvrij. Want met welk alternatief kunnen we nou het beste gaan koken en onze huizen verwarmen? Warmtepompen, zonneboilers, infraroodverwarming, vloerverwarming, restwarmte, warmtenetten, waterstofgas, biogas; slechts een greep uit de termen die je tegenkomt wanneer je overweegt om je woning te verwarmen met iets anders dan aardgas.

Wigger Verschoor is operationeel directeur van Thuisbaas, een volle dochter van stichting Urgenda, dat particulieren begeleidt bij het energieneutraal maken van hun woning. Verschoor kan het goed begrijpen als mensen ontmoedigd raken door de overvloed aan mogelijkheden: “De marktplaats voor alternatieve energie is een jungle waarin je als leek snel verdwaald kan raken en verkeerd geïnformeerd kan worden.”

Samenwerking

Wat moet er volgens Squarewise en Thuisbaas gebeuren om de overstap naar aardgasvrij voort te stuwen? “Er valt veel te winnen als gemeenten, woningcorporaties en netbeheerders goed samenwerken”, stelt Van der Steen. “Door grootschalige projecten te doen, kunnen corporaties technieken helpen door ontwikkelen en de prijzen omlaag brengen. Door met netbeheerders te kijken waar al projecten gepland staan, hoeft de grond maar een keer open. Dat scheelt allemaal nogal voor bewoners!”

Gemeenten kunnen buren aan elkaar koppelen om ervaringen met de overstap te delen, om zo de wijkbeweging op gang te brengen”, zegt Van der Steen. “Voorbeelden zijn nodig om vertrouwen te wekken in de alternatieven voor aardgas”, beaamt Verschoor.

Het beste is om sneller te veranderen dan de rest, zo word je koploper

Met slim samenspel kan de warmtetransitie dus werkelijk in een stroomversnelling komen. Van der Steen ziet daar ook een kans liggen voor gemeenten, maar ook voor Nederland in het algemeen, om waardevolle kennis op te bouwen: “Het beste is om sneller te veranderen dan de rest, zo word je koploper.” Wat houdt ons nog tegen?

Ready for take-off

Het antwoord op die vraag: een gebrek aan gekwalificeerd personeel en het kostenplaatje. Dat is wat ons nu nog tegenhoudt.

Thuisbaas-directeur Verschoor ziet een onderbelicht maar stevig obstakel op de landingsbaan, dat het opstijgen van de transitie flink in de weg kan zitten: “Aardgas gebruiken om woningen te verwarmen was een uiterst gulzige omgang met kostbare grondstoffen, maar de installatie is ook erg simpel. De alternatieven daarop vergen meer kennis en arbeid, en die branche telt nu veel te weinig mensen.”

construction-site-1213308_1920
Isolatie van een flatgebouw. Beeld door: Pixabay

Het personeelstekort kan volgens Verschoor opgelost worden: “We kunnen bijvoorbeeld werknemers uit andere sectoren omscholen of technisch geschoolde vluchtelingen in sneltreinvaart de nodige kennis bijbrengen.” In 2013 is de ‘Techniekpact’ gesloten, waarin afspraken zijn gemaakt om het aantal technici te vergroten. “Toch zal de overheid nog meer moeten doen om de installatiebranche aantrekkelijk te maken voor toekomstige mbo- en hbo’ers”, oppert Verschoor.

Kostenplaatje

Dan rest nog het kostenplaatje.

Volgens een rapport van onderzoeksbureau Ecorys, in opdracht van Milieudefensie, dreigen huishoudens met lage en midden inkomens niet mee te kunnen in de warmtetransitie. Er zou onder andere te weinig subsidiegeld beschikbaar worden gesteld om iedereen te helpen bij de overstap naar duurzame warmte, wat het behalen van de doelen van ‘Parijs’ bemoeilijkt.

pot-820012_1920
Koken op elektra, we zullen het moeten leren.

Verschoor zegt het niet zo donker in te zien. Volgens hem zijn er juist veel hulpmiddelen beschikbaar, zoals de energiebespaarlening (max. €25.000 tegen een rente van 2,3 procent bij een looptijd van tien jaar) en rijkssubsidies op warmtepompen en zonneboilersystemen. “Daarnaast is de BTW op de aanschaf van zonnepanelen aftrekbaar, en kunnen woningeigenaren de energie die hun zonnepanelen opwekken wegstrepen tegen de energie die ze hebben verbruikt – dat is het principe achter de salderingsregeling (die tot 2020 – in plaats van 2023 – loopt, red.).” Hij ziet wel ruimte voor verbetering.

Wat kan beter?

Ten eerste pleit Verschoor voor meer belasting op aardgas, want “gas blijft relatief veel te goedkoop, ten opzichte van elektriciteit.” In het rapport van Ecorys wordt zelfs een verdubbeling van de gasprijs aangeraden om de doelen van het klimaatakkoord te behalen.

Ten tweede zou Verschoor graag een gebouwgebonden lening zien. Dat houdt in dat een afgesloten lening, die wordt gebruikt om een woning energieneutraal te maken, aan de woning wordt gekoppeld in plaats van aan de eigenaar. De lening wordt bij verkoop dus doorverkocht. Squarewise-directeur Van der Steen steunt die lijn; in Woerden onderzoekt Squarewise met Stimuleringsfonds Volkshuisvesting hoe zo’n constructie kan werken.

“Ook hypotheekverstrekkers zien de meerwaarde van energieneutrale woningen. Wie zijn woning wil laten ombouwen mag een hypotheek boven het maximum bedrag afsluiten (vijf procent extra, red.)”, stelt Verschoor.

En voor de huishoudens met de laagste inkomens? Voor bijstandsgerechtigden stelt Ecorys in haar rapport voor dat de gemeente de verbouwing in eigen hand neemt, als een vorm van bijzondere bijstand.

Het kan wél

De technische mogelijkheden zijn er. De wil is er ook steeds meer. Heel Nederland energieneutraal is de toekomst, maar we moeten uitvogelen wat goed werkt en hoe we iedereen meekrijgen. En laat iemand mbo- en hbo’ers erop wijzen dat de installatiebranche mensen nodig heeft, want hun kennis en handen zullen onmisbaar zijn.

De tijd van aardgas loopt aan zijn eind, laten we koplopers worden in het duurzame tijdperk.

Lees ook:

Screenshot-leidingennetwerk-NL1

Wordt dit straks een grote ondergrondse bobsleebaan?

Nederland zoekt nieuwe bestemming voor kilometers aardgaspijpleidingen

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
IMG-20170928-WA0001-04

Floyd Driehuijs

Jr. Redacteur PowerSwitch

Floyd Driehuijs (1990) schrijft vanuit een antropologische achtergrond. Extremisme, mannelijkheid, energietransitie, klimaat: zijn …
Profielpagina

Advertentie

MTM-19-19_oneworldbanner_2 (002)