OneWorld presenteert:

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Een paar jaar geleden had Zimbabwe hoge verwachtingen van zogeheten ‘flexifuel’, een brandstofmengsel van benzine en ethanol, dat voor maximaal 85 procent uit ethanol kan bestaan. Het beloofde voordeel: ethanol kan gemaakt worden van suikerriet en daardoor in theorie ‘groen’ 1 zijn. Uiteraard werden er banen beloofd: zeker 4.500. Daarbij zou Zimbabwe met de bio-ethanol voor een groot deel in zijn eigen energiebehoefte kunnen voorzien. En, niet onbelangrijk, het zou de economische sancties kunnen opheffen die de EU, Engeland en de VS het land oplegden nadat het bij de verkiezingen van 2002 internationale waarnemers uitzette.

Maar de inzet heeft gefaald. De wereldwijde vraag naar bio-ethanol stelt teleur. En de gevolgen van de grootschalige productie van ethanol uit suikerriet in Zimbabwe zijn ontluisterend. Zo’n 1.700 families zijn van hun land verdreven om plaats te maken voor gigantische suikerrietplantages, het vee van de omliggende boeren sterft door met landbouwpesticiden vergiftigd water en tientallen dorpelingen zijn gedood door ongelukken met brandstoftrucks. Voor geen van deze uitwassen zijn slachtoffers gecompenseerd.

Ondanks de staatsgreep van november 2017 houdt de huidige regering nog altijd vast aan een wet van het omvergeworpen bewind van Robert Mugabe, die stelt dat in alle in Zimbabwe getankte brandstof bio-ethanol moet worden bijgemengd. Het verplichte percentage is zelfs verhoogd van 5 procent naar 15 procent.

Conflict

Die bio-ethanol is voor een groot deel afkomstig van het bedrijf Green Fuel. Het bestiert de Middle Sabi-plantage, tienduizend hectare suikerrietvelden in Chipinge, een arm district in zuidoost Zimbabwe. In datzelfde district ligt ook Chisumbanje waar Green Fuel momenteel sterk aan het uitbreiden is. Het bedrijf is een joint venture tussen het Zimbabwaanse staatsbedrijf Agricultural Rural Development Agency en meerdere investeringsmaatschappijen. Het biobrandstofbedrijf staat momenteel centraal in een lelijke ruzie die zich steeds verder uitbreidt.

Meteen bij de inrichting van Middle Sabi in 2009 werd Green Fuel ervan beticht 5.112 hectare land van omwonende boeren bij de plantage te hebben gevoegd. Die boeren woonden er vaak al generaties, maar zijn officieel geen eigenaar van de grond. Momenteel bulldozert Green Fuel verderop in de provincie nog eens 50.000 hectare land plat, stelt Claris Madhuku, oprichter van het Platform for Youth Development (PYD), een belangenvereniging die zich inzet om onteigende gronden terug te claimen.

Rural-farmers-near-the-disputed-ethanol-factory
Boeren in de omgeving van Chisumbanje werken op het land. Beeld door: Ray Mwareya

Onderdeel van het reusachtige project is de bouw van een 600 miljoen dollar kostende bio-ethanolfabriek waarin de suikerriet tot ethanol bewerkt wordt. De eigenaar daarvan is Billy Rautenbach, een dubieuze Zimbabwaanse multimiljonair die op een zwarte lijst van de EU staat. Zijn naam komt ook voor in de Panama Papers 2, als financier van de afgezette president Mugabe.

Bewoners van de gebieden waar Green Fuel actief is, beschuldigen het bedrijf ervan op agressieve wijze grond op te slokken waarbij al zo’n 1.700 zelfvoorzienende boerenfamilies van hun land zijn gedreven. De overgebleven kleine graanboeren en -molenaars zijn woedend omdat de ethanolreus weigert vliegtuigen in te zetten om de miljoenen quelea’s (roodbekwevers) te verjagen. Deze vogels worden door de suikerriet aangetrokken en richten grote schade aan in de met moeite geïrrigeerde graanvelden. De boeren zien dit als truc om ze hun werkzaamheden te laten opgeven zodat ook zij vertrekken.

Green Fuel verdedigt zich door erop te wijzen dat de Zimbabwaanse overheid, de Wereldbank en de United Nations Industrial Development Organization de fabriek hebben gekwalificeerd als noodzakelijk voor stimuleren van de economie in het arme zuidelijke deel van Zimbabwe. Daarbij stelt het bedrijf dat hun producten Zimbabwe maandelijks twee miljoen dollar aan brandstofimport bespaart.

Gestolen mais, geconfisqueerd vee

De strijd barstte in 2017 in alle hevigheid los nadat Green Fuel veiligheidspersoneel had ingezet om meer dan honderd families van hun geboortegrond te verjagen om ook daar suikerriet ter productie van ethanol te verbouwen. Die manschappen namen mais van families in beslag en dreigden hen te arresteren als ze nog langer op het land bleven wonen.

“Ze arriveerden op 21 december 2016. Ze beschuldigden ons ervan op verboden terrein te zijn – het land waar onze familie al sinds de jaren twintig van de vorige eeuw woont”, zegt Farai Dube, een van de verdreven dorpsbewoners. “Ze grepen onze voorraad mais en gooiden het in het bos.”

Eerder, in december 2015, kregen de boeren in de omgeving al te maken met de oproerpolitie die hen van diefstal, vandalisme en het zich bevinden op verboden terrein beschuldigde. Dat gebeurde in opdracht van Green Fuel, steld Dube.

In juni 2017 bereikte de relatie tussen Green Fuel en de bewoners van Chisumbanje een dieptepunt toen een dorpsbewoner werd doodgeschoten terwijl hij zich op een van de suikerrietplantages begaf. Twee anderen liepen ernstige schotwonden op, aldus Dube.

Een maand later begon het bedrijf loslopend vee dat op de plantages wandelde te vangen. De dieren werden pas vrijgelaten wanneer de eigenaar flink in de buidel tastte.

Levensgevaarlijke ethanoltrucks

Hierbovenop kwamen  de ethanoltrucks, die de brandstof uit de fabriek wegbrachten. Niet alleen leidde het continue vrachtverkeer tot wegen vol gaten  waardoor reistijden verdubbelden; het verkeer was bovendien levensgevaarlijk.  Sinds de opening van Green Fuel zijn vrachtwagens van het bedrijf bij de dood van meerdere mensen betrokken geweest, onder wie vijftien kinderen 3. Dat stelt Michael Hobbes, een mensenrechtenconsultant die het conflict sinds 2012 volgt.

In 2015 viel een bestuurder van een ethanoltruck achter het stuur in slaap en raakte van de weg. Twee vrouwen werden geraakt, één overleed. Green Fuel weigert de familie van de slachtoffers financieel tegemoet te komen.

Onder een vergrootglas

Sinds 2009 is Green Fuel drie keer onderzocht door het Zimbabwaanse parlement. In 2015 kwamen 22 leden van het parlement naar Chipinge om met de bewoners te praten. Dit resulteerde in een vernietigend rapport waarin alle overtredingen werden opgesomd.

Ook staatsorgaan Zimbabwe Environmental Management Agency trok naar Chipinge en stuurde in 2012 en 2013 inspecteurs om uit te vinden waarom het bedrijf nooit een milieu-impactonderzoek heeft hoeven doen voordat het begon. De inspecteurs testten het grondwater en bevestigden de giftigheid waar de omgevingsbewoners al voor hadden gewaarschuwd.

“Alles wat hier gebeurt is illegaal, maar dat schijnt niet uit te maken. Het parlementsonderzoek is ronduit genegeerd.” De boetes van het milieu-agentschap kwamen uit op slechts 20 dollar. Dan zijn er nog de beschuldigingen van corruptie. Hobbes: “Green Fuel krijgt staatsbescherming.”

Alsof hij dit punt van de schijnbaar onzuivere relaties tussen Green Fuel en Zimbabwes politieke elite wil onderstrepen, weet Enock Porusingazi, een wetgever in het bewuste district, zogenaamd niets van de spanningen in zijn kiesdistrict. “Ik ben me niet bewust van deze problemen. Mijn kantoor houdt zich er niet mee bezig. Ik hoor het [van u] voor het eerst. We dachten dat de ruzie om land lang geleden al was opgelost, maar het lijkt erop dat die steeds weer oplaait aan het begin van ieder regenseizoen”, aldus Porusingazi, die in het Zimbabwaanse parlement het district Chipinge vertegenwoordigt.

“De regering heeft niet alleen voordeel genoten van het misbruik door Green Fuel, het heeft er ook actief aan bijgedragen”, stelt Hobbes. Het bedrijf bezit de suikerrietplantages feitelijk niet. Ze worden geleased van Zimbabwes Agricultural and Rural Development Authority (ARDA), een staatsonderneming die in het leven is geroepen om – op papier – de productiviteit van landelijke boeren te vergroten.

Andere overheidsinstellingen worden ook beschuldigd van schendingen van mensenrechten. Politieagenten zouden dorpelingen die aan protesten deelnamen hebben geslagen, aldus Hobbes. En ambtenaren weigeren het onderzoek naar giftige stoffen te publiceren, dat werd ingesteld nadat vee na het drinken van irrigatiewater stierf.

Oproep tot verzet

Het gevoel van onrecht heeft senior tribal chief Titus Mutandi Mutumburi strijdbaar gemaakt. “Wij laten ons niet zo makkelijk van het land van onze voorvaderen verdrijven. Ze zullen ons moeten vermoorden. Ze kunnen ons niet zomaar tot de bedelstaf veroordelen”, aldus Mutumburi.

PYD-coördinator Madhuku waarschuwt dat er waarschijnlijk nog ernstiger botsingen zullen plaatsvinden als het dispuut over land niet wordt opgelost. “We worden nu ongeduldig. Zolang Green Fuel zich niet aan de regels houdt, kan het bedrijf verwachten dat de dorpsbewoners hun land op eenzelfde manier zullen verdedigen.”

5890745722_8e9e750996_z.jpg

Van boerendorp naar maanlandschap

Buitenlandse bedrijven kopen graag grond in het vruchtbare Sierra Leone. Maar wie heeft…

  1. ‘Groen’ betekent hier: klimaatneutraal. Die kwalificatie gaat echter niet echt op doordat de benodigde suikerrietplantages concurreren met voedselgewassen die elders moeten worden verbouwd. Dit compliceert de duurzaamheidsberekeningen aanzienlijk, om nog maar te zwijgen van de negatieve effecten voor mensen in Zimbabwe zelf. ↩︎
  2. De Panama Papers is de naam van een grote verzameling vertrouwelijke documenten die melding maken van belastingontwijking, fraude en andere illegale activiteiten, zoals het omzeilen van handelssancties of het afhandelen van omkoping. De documenten werden in 2015 naar de internationale pers gelekt. ↩︎
  3. Lees hier een nieuwsbericht uit de lokale media. Let op; de foto’s bij het artikel kunnen schokkend zijn. ↩︎

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
Twitter-pic

Ray Mwareya

Freelance journalist

Ray Mwareya is freelance journalist in Harare. Hij schrijft over duurzaamheid, ecologie, immigratie, landbouw en mensenrechten voor media …
Profielpagina

Advertentie

banner_buurt-1 (002)

Advertentie

NRC Live – Banner Mobiliteit – OneWorld – 600×500 (002) 6 nov