Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Zoals elke ochtend de afgelopen weken, begint ook deze dag met een tweestrijd: zo snel mogelijk mijn telefoon pakken om het nieuws en social media door te nemen en tegelijkertijd de angst voor wat ik daar tegen ga komen. Bolivia, mijn land, is namelijk een tijdbom geworden. En ik, duizenden kilometers daarvandaan, kan alleen maar hulpeloos toekijken. Evo Morales, sinds 2006 de socialistische president van Bolivia, stapte op 10 november op na een omstreden verkiezingsdeelname en daaropvolgende burgerprotesten. Op het hoogtepunt van de onrust vluchtte Morales naar Mexico. Hij liet een diep verdeeld land achter.

Verdeeldheid op straat en in huis

Verdeeldheid is niet alleen op straat maar ook in huis merkbaar. Dat ervaar ik ook zelf, terwijl ik vanuit Nederland de onrust in Bolivia aanschouw. Mijn familie is, net als zovele, diep verdeeld in dit gepolariseerde klimaat. En verdeeldheid duldt geen tussenpositie: wie geen kant kiest is ‘verkeerd geïnformeerd’ (ofwel: heeft berichtgeving van de verkeerde kant zitten lezen) of gewoon laf. En laat ik het nou met geen van beide kanten volledig eens zijn. Mijn moeder is fel tegenstander van Morales en alles waar hij voor staat en hangt de door de katholieke Luís Fernando Camacho geleide burgerbeweging tegen Morales aan.

Volgens mijn moeder is mijn beeld misvormd door boeken en ‘linkse propaganda’

Als ik tegen haar zeg dat een beweging niet democratisch is wanneer die geen ruimte laat voor dialoog en opponenten als vijanden van de staat neerzet, hoor ik dat ik daar niets van snap omdat ik al jaren niet meer in Bolivia woon en mijn beeld misvormd is door ‘theorie’ (uit haar mond een vies woord) uit boeken en linkse propaganda. ‘Kijk naar Cuba! Kijk naar de arme Venezolanen, wil je dat jouw land ook zo eindigt?’ Als ik vraag hoe stabiliteit dan moet worden bereikt, als ze niet met tegenpartijen aan tafel willen, en wat er moet met alle mensen die Morales steunen, is het antwoord: ‘God zal de weg leiden, God is eerlijk!’ Inmiddels praten mijn moeder en ik al bijna vier weken niet meer met elkaar.

‘Dit is geen democratische beweging, maar een walgelijke staatsgreep!’, roept mijn zus ondertussen. Als ik zeg dat het volgens mij geen staatsgreep kan zijn, omdat Morales ontslag heeft genomen als gevolg van burgerprotesten en het leger zich daarin terughoudend heeft opgesteld, en het al niet grondwettelijk was dat Morales zich verkiesbaar stelde, vraagt ze me hoe ik dat kan zeggen. Ben ik nu ook al aanhanger van ‘el facho’ (‘fascist’) Camacho geworden?! Natuurlijk ben ik dat niet, antwoord ik, maar ik ben ook niet voor het onrechtmatig rekken van een presidentiële termijn. Na hevige discussies besluiten mijn zus en ik niet meer over politiek te praten – een bijna onmogelijke taak die ervoor gezorgd heeft dat onze gesprekken gereduceerd zijn tot emoji’s en foto’s van mijn kinderen, haar nichtjes, via WhatsApp.

Wat gebeurde er na de verkiezingen?

Na de verkiezingen van 20 oktober – waarvan Morales de winst opeiste – lag Bolivia 21 dagen stil door protesten van tegenstanders van zijn deelname. Deze burgerbeweging demonstreerde, met name in de steden, blokkeerde wegen en organiseerde cabildos (grote samenkomsten van burgers). De protesten werden niet geleid door de politieke oppositie, maar door comités cívicos (burgercomités) van verschillende steden.

Gedurende die weken profileerde de ultra-katholieke (en ultra-rijke) Luís Fernando Camacho van het burgercomité van Santa Cruz (bekend als welvarende en overwegend witte stad) zich als natuurlijke leider van deze ‘democratische’ burgerbeweging. Met de bijbel in de hand veranderde hij in no-time de toon van de beweging: in plaats van een tweede verkiezingsronde (waar de oppositiepartijen voor pleitten), werd plotseling het aftreden van Morales geëist; net als de terugkeer van een ‘godvrezende’ regering en de Boliviaanse republiek (in de huidige grondwet werd de officiële landsnaam gewijzigd van Republica de Bolivia naar Estado Plurinacional de Bolivia). Zijn kernboodschap sloeg aan: ‘Terug naar het Bolivia van vóór Morales’.

Binnen de kortste keren zat Camacho in een vliegtuig naar La Paz om Morales namens de Bolivianen zijn ontslagbrief aan te bieden; kort daarop verklaarden politie en leger niet tegen het volk te willen optreden. Morales zag geen uitweg meer en trad af. Toen Camacho het verlaten regeringspaleis betrad, knielde hij neer op de Boliviaanse vlag met een open bijbel naast zich. Buiten het paleis zou een van zijn aanhangers, een priester, triomfantelijk verklaard hebben dat ‘de Pachamama’ [‘moeder aarde’ voor de oorspronkelijke bewoners van de Andes] nooit zal terugkeren’. De boodschap: God, vrede en democratie zijn wedergekeerd in Bolivia. Enkele dagen later werd senator Jeanine Áñez benoemd tot interim-president. Naar verwachting worden er binnenkort nieuwe verkiezingen gehouden.

Wie wordt beschermd en wie niet?

Ondertussen neemt het geweld in Bolivia alleen maar toe. Het aantal doden loopt nu hoog in de twintig. De interim-president heeft het leger expliciet vrijgepleit voor het gebruik van geweld om de laatste protesten te onderdrukken. Daarmee heeft ze de aanhangers van Morales praktisch vogelvrij verklaard. De dominante opvatting is dat nu Bolivia zich heeft ontdaan van Morales, de rust moet en zal wederkeren. Wie nu nog deelneemt aan protesten is niet alleen een aanhanger van Morales (wat onderhand een scheldwoord geworden is), maar ook een onrustzaaier, crimineel, een door Venezolaanse en Cubaanse eenheden getrainde en gefinancierde terrorist.

Zijn mensen die vóór de terugkeer van Morales demonstreren dan geen Boliviaanse burgers?

Tegenstanders van Morales verklaren via social media hun vertrouwen in hun broeders van politie en leger. Die doen immers hun werk: de Bolivianen beschermen. Hierdoor ontstaat een ongemakkelijke vraag: wie zíjn de Boliviaanse burgers? Zijn mensen die voor de terugkeer van Morales demonstreren geen Boliviaanse burgers meer? Wat is de waarde van democratie als sommige levens zwaarder wegen dan anderen?

Polderen is onmogelijk

Ik begin langzaam aan mijn eigen opvattingen twijfelen. Ik zie de positieve ontwikkelingen die Morales teweegbracht. Was Bolivia tijdens zijn eerste overwinning in 2006 nog een van de armste landen van Zuid-Amerika, het is vandaag een van stabielste economieën van de regio. Haar 36 inheemse gemeenschappen, ooit in de marge van de samenleving, zijn dankzij de nieuwe grondwet tijdens Morales’ lange zitting geïntegreerd in het nieuwe ‘Plurinationale model’. Dit is van enorme invloed geweest, niet alleen op de zichtbaarheid en vertegenwoordiging van verschillende etnische groeperingen in het parlement, maar ook op het gevoel van eigenwaarde van de oorspronkelijke bewoners van Bolivia. Ook sta ik achter de sociale politiek van Morales – de rijkdom is veel beter verdeeld dan veertien jaar gelden.

Maar ik heb ook de corruptieschandalen gezien; een groeiende drugsproductie en het daaraan gerelateerde geweld waar Morales weinig tegen deed. Ik zag met wantrouwen aan hoe zijn enthousiaste pleidooi voor respect voor de pachamama en voor gendergelijkwaardigheid in de praktijk vaak neerkwam op ordinair extractivisme en vrouwonvriendelijk beleid. Morales negeerde nieuwe leiders en kritische stemmen binnen zijn partij of binnen de inheemse bewegingen die hem aan de macht hielpen, en toonde zo de onwil om afstand te doen van de macht.

Aan het einde van zijn termijn leek hij te zijn geworden wat hij in eerste instantie kwam afzetten. Nu denk ik: als Morales drie jaar geleden had gezegd ‘het is mooi zo, ik maak ruimte voor de volgende’, dan was hij de geschiedenis ingegaan als een van de beste presidenten die Bolivia ooit heeft gehad.

Ik ben al uitgemaakt voor landverrader, fascist, voor iemand die niet begrijpt hoe het zit

Maar voor mijn visie, de poldervisie – om het bij een Nederlandse term te houden – is geen ruimte. De confrontaties op straat zetten zich voort op social media. En daar wordt enkel nog in absoluten gesproken: ‘wij de Bolivianen’ (daar horen Morales-aanhangers niet bij), ‘alle Masistas 1zijn onrustzaaiers en drugssmokkelaars’, ‘de huidige protesten zijn terroristische pogingen om instabiliteit te creëren en worden gefinancierd door Venezuela/Cuba/drugskartels’.

Keer op keer raak ik verwikkeld in uitzichtloze discussies, door iemand te wijzen op de twijfelachtige juistheid, vijandige toon of racistische inhoud van zijn of haar bericht, of alleen door te vragen naar iemands bronnen. Ik ben al uitgemaakt voor landverrader, links-sympathisant, fascist, en vooral voor iemand die gewoon niet begrijpt hoe het zit. ‘Jij woont hier niet en hebt geen recht van spreken’.

Ik ben inmiddels opgehouden om online met mensen in gesprek te gaan. Er zijn intussen vanuit feministische- en jongerenbewegingen al initiatieven gestart om mensen met elkaar in dialoog te laten gaan. Helaas worden ze overschaduwd door de hysterie.

Schadelijk simplisme

Beide kanten maken zich boven alles schuldig aan het simplistisch benaderen van een zeer complexe politieke en sociale situatie. Dat doen overigens niet alleen Bolivianen, maar ook internationale media en politieke actoren – door een ideologisch verdeeld beeld te schetsen van iets wat voorbij de aloude links-rechtstweedeling gaat. Dat laat een gebrek aan kennis en interesse zien voor de nuances. Maar de situatie van Bolivia op dit moment is alles behalve simpel, en de schakeringen van de protesten zijn zo divers als de kleuren van de Whipala2.

Mijn grootste angst is dat dit de weg terug is, naar het Bolivia van vroeger, het Bolivia van de kleine geprivilegieerde elite, geleid door oude, rijke, witte mannen met de bijbel in de hand en centen op de bank, die termijn na termijn middels onderlinge pacten aan de macht weten te blijven. Ik hoop vurig dat de veranderingen van de afgelopen veertien jaar niet zomaar worden teruggedraaid, dat de bijbel úit het regeringspaleis blijft en de Whipala vrij in de Andeslucht blijft wapperen. Ik hoop dat we minder schreeuwen en meer luisteren. Intolerantie duldt geen empathie. Maar empathie is precies wat Bolivia op dit moment nodig heeft.

1280px-Protestas_en_Chile_20191022_07

‘De Chileense economie ís geen wonder, maar voor de meesten van ons een nachtmerrie’

In het duurste land van de regio rondkomen van een paar honderd euro per maand.

IMG_2266

‘Je kunt Latijns-Amerika niet begrijpen zonder oog voor de sociale netwerken’

Interview met professor Latijns-Amerikastudies en scheidend CEDLA-directeur Michiel Baud.

  1. Aanhangers van Morales’ MAS-partij ↩︎
  2. De Whipala is een veelkleurige vlag die de oorspronkelijke bewoners van de Andes-regio symboliseert, door Morales tot officieel nationaal symbool verklaard. ↩︎

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
carmen2

Carmen Laura Giménez Solar

Carmen Laura Giménez Solar groeide op in Bolivia en woont sinds haar 20e in Nederland. Ze studeerde Politicologie en Latijns-Amerika …
Profielpagina